Homero era un fillo da gran puta

 

Mire que lle digo, don Manoel! Agora que o frío e as treboadas se enseñoran unha semana si e outra tamén das rúas e corredoiras desta nosa vila, ven, acaído como un cravo ao seu buraco, a tapa de callos con garavanzos que nos ofrece o Miguel coa sa intención de aguilloar a inxesta de viño. E tan eficaz é o método, que estimula a conversa e o contraste de pareceres, que poucas veces devén en liorta airada.

Unha destas ocasións nas que a cultura e educación dos contendentes puxo adecuado freo a esta perigosa deriva, foi o que protagonizaron don Evaristo González, máis coñecido por Evaristo de Sela, e o noso benquerido amigo don Ángel de Infesto. Sentiran falar o un do outro, pero no se coñecían, así que fixen as oportunas presentacións, sinalando a don Ángel a devoción que don Evaristo sentía por Homero e os seus relatos da guerra de Troia. E falando, falando, chegaron a aquela parte do canto segundo da Ilíada, onde se relataba a historia de Tersites, un soldado das tropas aqueas que acusa a Agamenón de ter as súas tendas cheas do bronce e das mulleres que os soldados lle conseguen, mentres el se mantén na retagarda para non poñer en perigo a súa integridade física:

—      "Atrida! ¿De que te queixas agora? ¿Que é o que che falta? /Tes as tendas cheas de bronce e moitas mulleres escollidas/ que os aqueos che entregamos a ti antes que a ninguén/ cada vez que tomamos unha cidade. /Acaso precisas aínda o ouro que algún dos troianos,/ domadores de cabalos, che traerá dende Ilión como rescate polo seu fillo,/ a quen eu ou outro aqueo capturamos e levamos atado?" —Tronou don Evaristo poñendo voz ás verbas de Tersites.

—      Valentes palabras son esas! —apostilou don Ángel—. Que seguro que tiveron airada resposta do Agamenón!

—      Non tal, don Ángel! Segundo conta Homero, é Odiseo o que se alza do seu escano e intervén para facer calar a Tersites.

—      Tamén era de agardar! É ben sabido que os reis, aínda que sexan os da Ilíada, non se abaixan a responder ao pobo, por moi acaídas que sexan as razóns e axeitados os argumentos. Prefiren mandar aos seus musculosos e bronceados lambecús de lingua de navalla e ética barata a facer o traballo de limpacortellos!

E así foi, contaba don Evaristo. Aínda que ninguén lle encomendara tan indigno traballo, Odiseo ergueuse do seu «thóokos» sen necesidade de que Agamenón lle puxera unha ascua no cu, para irse cara a Tersites e, con ollos de lume, lanzarlle unha advertencia que é puro veleno  retórico:

—Tersites de palabras confusas! Por moito que sexas un orador sonoro, cálate e non ouses disputar ti só cos reis.

Odiseo intervén —comenta don Ángel— para restaurar a disciplina. Non rebate os argumentos de Tersites: ben sabe que o soldado ten razón. Fachendoso e inxusto, insúltao, humíllao e mándalle calar, dicíndolle que é o home máis vil de cantos foron a Troia e que non debería ter o nome dos reis na súa boca, e moito menos para inxurialos.

E como sabe que gritos e insultos non son abondo para torcer a razón —engade don Evaristo—, recorre á violencia física: colle o cetro de ouro de Agamenón e dálle con el unha malleira, mentres Tersites chora e a tropa ri.

—      Iso non pode ser —chantou desde o seu extremo da barra o Antón, aquel irmán do Farruco que tiña o feo costume  de botar a orella a pacer nas conversas dos demais—, que un soldado da guerra de Troia non vai chorar por uns poucos golpes.

—      Pode ser e é, Antón! Que eu fixen no seu intre a mili e estou ben certo de que o Tersites non choraba de dolor senón de rabia por non poder devolver os golpes que lle daban!

Obxectivo conseguido, conclúe don Ángel. Odiseo é o brazo executor do sistema que non permite que a verdade manche o prestixio do mando. E a risa do exército é a confirmación de que as verdades que Tersites acababa de dicir están esquecidas, e ninguén pensará máis nelas. Aínda que a humillación de Tersites sexa a humillación de todo o exército.

—      Pois mire que lle digo, don Evaristo! Homero terá a Odiseo en moi bo concepto chamándolle “o das moitas astucias”, “o de moitos recursos” ou “o de moitas estrataxemas”, pero eu estou máis con Livio Andrónico que o consideraba un mentirán, un argallante e un estafador sen escrúpulos!

—      Razón non lle falta don Paio! —respondeume— Odiseo non toma a defensa de Agamenón por respecto ao anax, ao comandante en xefe de toda a coalición, senón polo perigo da actitude de Tersites. El sabe que se se permite que un soldado cuestione ao xefe e regrese ás naves, o exército desfáise. Aínda máis: Na mentalidade aristocrática da Ilíada, un rei como Agamenón non se baixa ao barro para discutir cun "ninguén" como Tersites. Faríao se fose un igual, Aquiles ou Diomedes, quen o increpara, pero responderlle a un soldado trenco e sen liñaxe sería darlle unha importancia que o sistema non quere que teña. O "traballo sucio" para o seu estratego.

—      Nada de debate: escarmento!

Bebemos. Todo o falado quere reflexión. Para min, don Manoel, Tersites é un personaxe fascinante. En boa medida a  primeira voz da conciencia social na literatura occidental: o único que se atreve a dicir que os soldados están morrendo pola gloria e o diñeiro dun rei que non os respecta. Tersites é o antiheroe, e curiosamente mentres que todos os heroes gregos son descritos por Homero como belos, nobres e valentes, Tersites:

"Era o home máis feo que chegara a Ilión:

algo trenco e coxo dun pé; os seus ombreiros

estaban arqueados e contraídos sobre o peito;

por riba, a súa cabeza era bicuda

e nela rareaba o cabelo."

E esta fealdade ten unha función na mentalidade grega antiga: para a xente desa época a fealdade física era un reflexo da maldade, da falta de nobreza, da inxustiza e falsidade da súa denuncia. Críase firmemente que a beleza física era o reflexo da virtude moral

—      Pois Tersites sería feo e deforme —engade don Ángel—, pero non era daqueles que puña a capa de onde vén o vento, senón que dicía verdades coma puños! Ás veces as verdades máis importantes non as di un heroe de cara bonita, senón alguén que, coma el, está farto de ver como o botín da vida queda en mans dos que non puxeron o lombo. Aínda máis: teño para min que o feito de que Homero cargue tanto as tintas na súa fealdade delata unha certa mala conciencia do poeta: sabe que Tersites ten razón, pero ten que facer que o personaxe sexa repulsivo para non perder o favor de quen lle dá de comer.

Segue a isto un silencio: os participantes sopesan co axeitado detemento os últimos argumentos de don Ángel sobre a problemática dos aedos da  tradición homérica —e dos artistas en xeral— para dicir as verdades nos pazos dos aristócratas de xeito que os poderosos non se sentisen insultados. Silencio que todos eles aproveitan para facer provisión de gorentosa munición de boca... e remollala axeitadamente cun grolo de Treixadura.

Daquela, aproveitando o silencio dos filósofos tabernarios, o pobo, a xente do común, pon, na voz do noso Antón, o epitafio á conversa.

—      O que eu dicía: Homero era un fillo da gran puta!

É que xa se sabe: non por ser pobo se ten por que estar acertado nas conclusións. Sobre todo se se está máis atento ao viño que ós argumentos.

A tía Anabel

 

Mire que lle digo, don Manoel! Ben que recordo as andanzas do Arghimiro, insigne confrade da taberna do Mincha e sinalado contador de saborosas historias de pantasmas! Fai tempo que non desfrutamos da súa presenza. E logo, don Manoel: tivo algunha noticia del? Malas novas son esas, que a morte a todos nos chega, pero canto máis tarde, mellor se navega!

—     Pois será cousa de ver se, agora que pertence á corporación dos defuntos, segue co natural de ver as pantasmas coma se foran xente viva —apuntou Antonio, o da asesoría, con certa mala baba.

—     Será! —respondín eu— Que pouco se sabe de xentes que coma el, teñen tales habilidades, disque, por mor dun credo mal rezado no bautismo.

Recordará don Manoel que o noso Arghimiro era de Frades, nas terras de Ordes, e tiña certa sona —que el cultivaba— de ser un «xan», unha daquelas persoas que tiñan a capacidade de ver as pantasmas coma se foran xente viva. E da existencia ou non desa habilidade non me vou pronunciar pero si da súa habilidade para engaiolarnos cos seus contos, sucedidos ou invencións.

E hoxe na súa memoria quero deixar aquí un conto que nos deixou un día de treboada.

Fala o Arghimiro

Cando morreu a miña avoa era eu ben cativo. E por cativa a miña irmá Lela, e por aluarado eu —cousa dun credo mal rezado ou duns óleos caducados, a dicir da miña nai— acordaron mandarnos a pasar os días do loito na casa do tío Ramiro en Ordes, que non era cousa que un «xan» coma min andase dando voltas polo velorio falando coa avoa morta e dando pábulo ás cubilladas dos asistentes.

O tío Ramiro era o irmán maior da nosa nai. Cando o seu pai morreu, e os acredores apiñáronse á porta da casa para tentar cobrar todo o que o irredento esmorgante deixara ao che debo en toda canta casa de comidas e de lenocinio había por todo o rastro das terras de Ordes e de Compostela, Ramiro fixo a maleta, apañou os derradeiros cartos da familia dun agocho secreto que o pai lle indicara antes de finar, e mercou un pasaxe para Cuba.

Despois dun pouco tempo na Habana, choutando de colocación en colocación sen conseguir gañar máis que para o aloxamento e a comida, o compañeiro de pensión faloulle dun «Ingenio» de Guanabacoa propiedade dun vasco, e alí decidiron probar sorte. A idea do tío Ramiro era comezar como macheteiro cortando cana na plantación do outro lado da baía da Habana, pero o seu patrón, que era calquera cousa menos parvo, decatouse deseguida das súas habilidades e poucos meses despois estaba dirixindo a industrialización do «batey»[1].

E aos poucos anos o tío Ramiro tivo o seu propio «ingenio» en Güines no val do río Mayabeque. «Ingenio» que vendeu aos americanos da United Fruit Company a principios dos anos cincuenta, para volver a Ordes e mercar a casa señorial que fora do seu pai, e á que nos dirixíamos naquelas datas de dolor pola morte da avoa no taxi do señor Marcial.

Pero deixe que molle un pouco a palleta, don Paio, antes de continuar co sucedido aquela noite, na casa dos meus tíos de Ordes.

Cando parou o taxi diante da casa do tío xa estaba a tía Anabel agardando por nos na porta da casa. Albiscara —segundo nos dixo— a nosa chegada dende o seu niño da torre do piano, a estanza desde a que imaxinaba o mundo rodeada de libros de historias extraordinarias, sinaladamente do seu benquerido Edgar Allan Poe, ilustradas pola música de Claude Debussy ou Sergei Rachmaninoff que executaba no seu piano de media cola.

Teño que recoñecer que, dende ben cativo, eu estaba namorado da miña tía. Da súa beleza elegante, que non era soamente física, e do seu carácter alegre que tanto contrastaba coa seriedade do meu tío. A tía Anabel era unha muller tan efusiva como chea de alegría; todo luz e sorrisos, e tan humilde como un cervo... malia a súa evidente superioridade moral e intelectual riba de todas as mulleres da contorna.

Que conte a historia da tía Anabel? E non se fará moi longo o conto? Xa sei que viño para beber e polvo para xantar non han de faltar!

A tía agachaba no seu peito unha dor profunda como unha fosa oceánica. Consonte souben moitos anos despois, cando xa estas revelacións non a podían mancar, Anabel, antes de ser a miña tía, tivera amores en Vigo cun «Operator» da Eastern Telegraph Company; val dicir o Cable Inglés.

Anabel era unha alumna excepcional. Filla menor do boticario de Ordes non era, consonte a usanza da época, a herdeira natural do negocio nin da profesión do pai. Os tempos eran os que eran e as mulleres, por moi intelixentes a aplicadas que foran, estaban destinadas ao matrimonio, no aos estudos universitarios, reservados neste caso para o primoxénito, unha calamidade cuxa única habilidade era a de meterse en enredos dos que tiña que sacarlle o pai.

—     Piano e inglés, vale, pero da carreira de farmacia xa te podes esquecer! —seica sentenciou o boticario, esquecendo que coa filla maior casada e o natural do fillo, a botica non tiña posibilidade ningunha de quedar, cando el finara, na familia.

Ordes e terra de música e de músicos, polo que atopar profesor ou profesora para a primeira da materias era traballo doado. Non así o segundo que naqueles anos trinta o inglés era un idioma de bárbaros en comparación co francés, que o era da cultura. Así que, posto que a filla maior estaba casada en Vigo cun armador de Bouzas, acordaron que cursara nesa cidade ás dúas materias: piano co profesor Yepes[2] e inglés na Academia Cervantes de don Xosé Dopazo, cun reputado profesor nativo que resultou ser o noso atlético Allan, o «Operator» da Eastern Telegraph Company.

Quero imaxinar que a primeira vez que Anabel —estiven a piques de dicir “a tía Anabel” cando aínda non o era— entrou na aula de inglés da rúa de Policarpo Sanz, o mundo exterior desvaneceuse para ela, para enfocarse na figura do profesor: un home de cabelo louro, alto e atlético, que estaba de costas, escribindo no encerado cunha coidada caligrafía un verso dun poema. Cando Allan se xirou e os ollos de un fincáronse nos do outro, mestre a alumna desapareceron nunha perfecta comuñón de almas. E ser non sería, pero por que non pensar que o que Allan escribira no encerado fora o comezo de The Raven, o poema de Poe?

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,

Era de agardar: Anabel e Allan, guapos os dous, mozos os dous, xunguidos por tantos intereses comúns, namóranse como a abella do mel, convencidos de que todo o que os xungue é moito máis forte que o que os separa. E día tras día consolidan a súa relación facendo planes para xuntar ás súas vidas e facer unha familia en Vigo. Todo é felicidade ata que chega o golpe de estado do dezaoito de xullo e empezan a aparecer amigos de Allan polas cunetas. En teoría os ingleses están a salvo das gadoupas dos falanxistas pero hai moito exaltado, doente de odio e o Superintendente do Cable inglés aconsella a Allan que volva a Inglaterra mentres non escampe a sarabia de chumbo dos pistoleiros fascistas.

Allan resiste aos consellos de uns e outros insistindo en que despois dos excesos dos primeiros días o exército tomará o control e as cousas van ir a mellor. A mellor? Parvo del! Ignora que o que pretenden os golpistas non é derrocar o goberno da República senón limpar o pais de toda semente que non sexa do seu credo por medio da represión indiscriminada; implantar o terror dun xeito tan irracional que non permita advertir regra algunha que garanta a seguridade de ninguén.

Ata que un día, despois de deixar a Anabel na casa da irmá, un grupo de falanxistas borrachos de alcohol e xenreira rodea a Allan, pretendendo metelo á forza nun coche. Sorte que os compoñentes da escuadra están demasiado bébedos para coordinar unha acción conxunta, estorbándose os uns aos outros e permitindo que Allan escape a todo correr polas rúas baleiras, ata que atopa un portal que alguén nun descoido deixara aberto e pode agacharse nel. Despois deste incidente xa é a propia Anabel a que convence a Allan para que colla un barco e a agarde en Cardiff ata que ela consiga o pasaporte.

Que se conseguiu o pasaporte? Pois claro que non, don Paio! Como vostede ben sabe para unha muller solteira na España do trinta e seis conseguir o pasaporte para viaxar á “pérfida Albión”, non era un trámite administrativo: era coma intentar encher unha piscina cun cesto! Anabel era solteira e menor de 25 anos, polo que precisaba o certificado de "Boa Conduta", a xustificación dos motivos da viaxe, acreditación de recursos económicos abondo e o máis complicado de todo: o consentimento expreso do pai.

Os anos pasaron; rematou a guerra en España para continuar no resto do mundo. Ramiro volveu de Cuba, mercou a casa dos seus pais, e cando considerou que estaba ben establecido pediu e obtivo a man de Anabel, casando moi pouco despois na igrexa vella de Santa María.

E que pasou con Poe? Que as aulas do galés deberon ser tan eficaces que a tía tiña na súa biblioteca non so un exemplar do Tales of the Grotesque and Arabesque de Poe, senón o The Woman in White de Wilkie Collins, The Scarlet Letter de Nathaniel Hawthorne, The Willows de Algernon Blackwood ou aínda o Wuthering Heights de Emily Brontë.

Arghimiro fixo unha pequena pausa para volver ao fío da historia, aproveitando para baleirar a cunca, que xa estaba menos que mediada, indicando cun aceno ao taberneiro para que volvera a enchela.  

Creo que deixara a historia na porta da casa dos tíos, coa tía Anabel reloucando de ledicia de ternos na casa. E que casa, don Paio! En Frades a vida cheira a fume de lareira, á bosta das vacas, a palla mollada e amoníaco; na casa dos tíos recende a lavanda e cera de abellas, a madeiras nobres e espazos abertos. E que dormitorio, don Paio! Con dúas camas, unha para cada un de nos, e a fiestra tapada con cortinas de tea que ían do teito ao chan, illándonos do mundo exterior.

A tía Anabel apartou os cobertores das camas e convidounos a tocar o colchón: a man afundíase nunha brandura sen fin.

—     É de la de ovella e o somier é de resortes —explicounos.

—     Podemos deitarnos xa? —atrevinme a preguntar provocando aquel riso de anxo da tía.

—     Aínda non. Primeiro cómpre darse un baño e cear. Tempo haberá para todo. E antes de que me esqueza: se pola noite vos veñen ganas de ouriñar non fai falla que crucedes todo o corredor para chegar ao baño: baixo da cama tedes este penico onde podedes facer as vosas necesidades.

Pois mire que lle digo, don Paio! Veñan días e caian panes, que non diremos que non a nada daquela festa de sensacións! Un baño con auga quente e xabón de olor, unha cea cos máis gorentosos petiscos, os sons da música dos anxos nos dedos da tía Anabel! Aínda hoxe arrepuiñáseme as lanuxes da caluga lembrando os praceres desa noite!

E cando estabamos no mellor da noite, voando en ás da música acochados nos coxíns do sofá tocaron as campaíñas do reloxo da cómoda.

—     Pero xa son esas! Veña rapaciños que cómpre ir deitarse que xa anda por aí Pedro Chosco e non quere que ninguén o vexa.

Meterse debaixo das sabas e outra das sensacións que nunca esquecerei. A tía Anabel senta no bordo da miña cama. Recordo que soamente estaba acesa a luz da lámpada da mesa de noite e como proxectaba a súa sombra contra das cortinas, o que daba a impresión de que houbera un escuro xigante a nos axexar.

—     Había unha vez, nunha vila moi parecida a esta, un home que vivía nunha casa coma esta, moi grande e silenciosa. A súa vida parecía tranquila pero ese home tiña un segredo. Matara ao seu vello tío e, a falta dun mellor espazo, agochara o seu corpo debaixo das táboas do chan do seu cuarto. O fixera con tal perfección que estaba convencido de que ninguén descubriría o seu crime.

E nos na cama, calados coma furelos e sen tan sequera pestanexar. A tía por un ton máis baixo e misterioso:

—     Unha noite coma esta, mentres estaba deitado nunha cama coma esta, nun cuarto coma este, o home comezou a escoitar un son.  Un son moi baixo e estraño, como o bater dunha máquina: tac, tac, tac...

Eu ben sei que era o taco do zapato da tía o que tal ruído facía, pero non me dirá don Paio que daquela tal explicación non entrara nas nosas cabezas!

—     “É o vento que move as contraventás” “É a póla dunha árbore movida polo vento”, pensaba o home —seguiu a tía—. Pero o son facíase máis forte e máis próximo. TAC, TAC, TAC.

A esta altura xa tiñamos o cobertor por riba do nariz! E a voz da tía seguía borboriñando o que xa adiviñaramos:  

—     Era o corazón do vello tío, que seguía latexando debaixo do chan!

Pero non foi iso o que nos puxo os pelos de espeto e nos fixo gritar de terror, senón que nese intre abriuse a porta do cuarto e, como respondendo á chamada do conto, apareceu unha figura aterradora debuxando a súa silueta no limiar da porta.

Era o tío que viña a darnos as boas noites.

Como resultado dos feitos, a tía levou unha forte reprimenda do seu home por meternos medo con contos de vellas.

Arghimiro suspirou, e, consonte o seu comportamento habitual, bebeu un grolo de viño antes de manifestar a súa sentencia final:

A piques estiven de dicirlle que, sentada na outra beira da miña cama, escoitando moi interesada o conto da tía, estivera a pantasma da miña avoa morta. 

---

[1] Arghimiro fala aquí do batey como o conxunto de edificacións centrais dun enxeño azucreiro:  A “casa do azucre”, ou edificio onde estaban as máquinas, muíños de vapor e caldeiras; os barracóns onde durmían os escravos ou os cortadores de cana; o almacén, onde os traballadores gastaban o pouco que gañaban, ás veces en moeda do propio enxeño, e a vivenda do dono ou administrador.

[2] Jesús Fernández de Yepes-Cotte, foi un pianista madrileño integrante do Trío Corvino, un grupo musical que amenizaba o ambiente no mítico Café Derby en Vigo. Yepes foi o primeiro director do Conservatorio de Música e entre os seus alumnos máis destacados cabe citar ao Catedrático do Conservatorio Superior de Vigo Alejo Amoedo Portela.