Tortilla de patacas en Casa Tomás

Mire que lle digo, don Manoel! Igual pode vostede terzar na polémica que tiveron antonte, nesta taberna que alguén chamou a nosa «Sede da sede», don Antonio o da asesoría —que vai tan de sabido que acaba en sabichón—, e o Sadurniño, un vellote de Ferrolterra ao que coñezo dende as Folgas do 72.

O que comezou en debate e case que acaba en liorta tivo a súa orixe nun relato do Sadurniño; nel contaba como —alá polos anos corenta— o estaleiro de Perlío, na banda sur da ría de Ferrol, recibía acotío gabarras repletas de material roubado da Bazán. A isto opuxo don Antonio que tal afirmación carecía por completo de calquera base histórica. Que el tiña familia en Ferrol e que iso era unha lenda urbana nacida da rivalidade histórica entre os dous estaleiros da ría, e engadía que Estaleiros e Talleres do Noroeste nacerá pola iniciativa de don José María González Llanos, un enxeñeiro naval militar que transformou un modesto taller de reparacións metálicas no maior estaleiro de Europa.

— A idea de que un estaleiro desa envergadura, con ese guindastre pórtico, un dos maiores do mundo na súa época, puido fundamentar o seu crecemento industrial no roubo de material é simplemente ridícula.

— Don Antonio: non me faga dicir o que non dixen, nin pensar o que non pensei! De onde saca vostede que eu afirmei que a transformación de ASTANO dun taller artesanal a un dos colosos navais do mundo en apenas dúas décadas foi froito do material roubado á Bazán?

— Pois está aquí don Paio, que o escoitou e non me deixará mentir...

— Sinto non poder darlle a razón, don Antonio. Eu entendín o das gabarras de material roubado como unha das tantas anécdotas que ilustraban o comportamento habitual dos protexidos do Réxime: a privatización do que é de todos —o estaleiro público— en beneficio de uns poucos...

— E que estou un pouco farto xa desa deturpación da historia que están empeñados en facer. Que parece que en todos estes anos nada se fixo ben! E digo eu que facer dun modesto taller de carpintería de ribeira o maior construtor mundial de «superpetroleiros» algún mérito terá! Unha cousa así non sae da improvisación nin dun milagre. É o resultado dunha aposta radical pola innovación tecnolóxica; dunha combinación moi meditada de liderado técnico excepcional, visión comercial, e, claro está!, apoio industrial e financieiro

— Mire que lle digo, don Antonio! Por min pode estar todo o farto que lle preste, pero por moita cháchara que lle poña ao seu discurso non conseguirá transformar a realidade: don José María González-Llanos e Caruncho, oficial da Armada e enxeñeiro naval, foi director xerente de Bazán ata o ano 1971. E o principal impulsor da creación de ASTANO cun grupo de socios no ano 1941, cando aínda estaba ligado á empresa pública. Aínda máis! Ese «liderado técnico excepcional» do que fala ten unha orixe que non se chama Astano; se chama a Escola de Aprendices da Bazán.

— Que fundou don José María en 1938...

— Non tal! —terzou o Sadurniño alporizado—. A escola a fundou a República fai máis de cen anos!

— Os dous tedes razón! A Escola foi unha creación da República... que desapareceu coa República! E que don José María González-Llanos volveu a por en marcha!

E así seguiron discutindo e discutindo sen aproximar posturas, cadaquén enrocado nos seus datos: don Antonio na súa defensa a treo da visión de ASTANO como a obra dun enxeñeiro brillante que soubo aplicar a soldadura estrutural antes que ninguén en España, combinada cunha feroz ambición empresarial, financiamento bancario a gran escala e a capacidade de subirse a tempo á onda dourada mundial do petróleo e os grandes petroleiros dos anos 60 e 70; e o Sadurniño como o resultado das políticas de promoción industrial do réxime franquista, que deu traballo a unha morea de torneiros, axustadores, delineantes e soldadores altamente cualificados, mentres houbo mercado para o tipo de buque que unha instalación tan enorme podía acometer con rendibilidade, e os mandou ao paro e á desesperación cando as políticas industriais cambiaron. Vostede que pensa don Manoel?

— Pois mire que lle digo, don Paio! Pouco máis podo achegar ao acertado resumo que vostede ven de facer. Soamente, se lle presta, contar unha pequena anécdota dun dos meus primeiros contactos con algunha xente de ASTANO.

— Préstame!

O que don Manoel contou a don Paio

Non sei se xa lle dixera que alá polos anos setenta fun o responsable para Galicia e Asturias do departamento naval da empresa na que traballaba. Naquela época, a ría de Ferrol era un ferver de tensións industriais e comerciais, onde as esixencias normativas dos materiais que se debían empregar nas construcións chocaban coas limitacións da realidade industrial española. Ou dito con máis claridade: os materiais necesarios para construír aqueles monstros do mar tiñan unhas especificacións que os materiais made in USA cumprían doadamente. O problema era que o prezo deses materiais era igualmente made in USA; moi lonxe do que o estaleiro podía pagar por eles.

Aínda máis: a principal razón para fabricar eses buques en España, a un prezo que na maior parte das ocasións estaba por debaixo dos custes, era precisamente dar traballo á industria española, polo que a oficina técnica dos estaleiros tiña ordes concretas de mercar en España todo o que en España se puidese fabricar.

E ese era precisamente o meu traballo concretamente para a parte do material eléctrico, que era a nosa actividade: servir de tradutor das especificacións dos materiais demandados polo estaleiro aos fabricantes do noso grupo, e loitar pola consecución dos importantísimos contratos de fornecemento deses materiais.

— Don Manoel... —díxome entón don Paio—. Non sería hora de ir entrando en fariña?

—Fai ben en avisarme, don Paio! Como se nota que me coñece ben!

Na oficina técnica de ASTANO mandaban, man por man, dous Elías. Estes dous personaxes tiñan, aos ollos do meu xefe, unha importante influencia na decisión de adxudicación dos pedidos de material, polo que no seu intre —e por suposto sen estar eu presente— lles prometera unha suculenta recompensa monetaria se interviñan para que ao final a decisión nos fose favorable.

Chegou o intre da decisión da compra das pantallas estancas da iluminación do buque. Un pedido de sete estralos no que eu deixárame a pel. E como non podía ser douro xeito, xa que a nosa alternativa era a única que cumpría as normativas técnicas, e o pedido recaeu na nosa empresa, faltoulles tempo aos Elías para levantar o teléfono para darnos a boa nova e esixir, entre broma e veras, a conveniencia de celebrar axeitadamente tan feliz acontecemento en Casa Tomás, o restaurante de dona Amelia en Xuvia, que tan ben gañada sona tiña de ter o mellor marisco da contorna.

Acordáramos ir ao restaurante cada parella no seu vehículo, para non darlle sustento ás rexoubeiras. Aparcamos nunha campa que o restaurante tiña a tal efecto e preguntamos pola mesa reservada ao noso nome. Os Elías xa estaban nela, agardando por nós cun vermú e uns camaróns. Ben empezaba a cousa! Rematados os preceptivos saúdos, o máis vello dos profetas apuntou que igual era o intre oportuno de facer a entrega do acordado antes de que alguén viñera a molestarnos para tomar a comanda. O meu xefe estivo de acordo e o sobre cos cartos, tan indebidamente cobrados por unha xestión que non fixeran, cambiou de mans por baixo do cándido mantel.

— Supoño que está todo... Non o vou contar aquí; estamos entre cabaleiros!

— Por suposto que está todo! —dixo o meu xefe cun asombroso control de si mesmo.

Ao sinal acordado achegouse a nós o camareiro, co taco de espiral na man, disposto a tomar nota da comanda.

— Os señores dirán...

Visto o visto, señores había poucos na mesa, pero os invitados sabían a que viñan, e abriron a boca, non para profetizar como podería agardarse polos seus nomes, senón para pedir unha enchedela do mellor marisco que o Tomás tiña nos seus mostradores. Entón foi cando chegou a miña quenda para saír a espertar a besta:

— Para min marisco non. Mellor unha tortilla de patacas, desas que aquí fan tan ben.

— E logo non che gusta o marisco? —di o Elías máis novo, entrando ao anzol.

— Que va! Adoro o marisco. Estaría semanas enteiras comendo só marisco. Pero levo toda a semana fóra de casa e marisco ao xantar e marisco á cea xa é moito para o meu ácido úrico. Unha destas tortillas de pataca con moito ovo préstame máis!

Aínda que a miña actitude tiña moito de «fódase o sarxento que hoxe non como», o certo é que fixo nos profetas o efecto desexado.

— Coño, José Luis! Non hai un traballo para nós na túa empresa? Eu quero un posto de comercial onde poida xantar e cear marisco todos os días!

Xaque mate! Con cara de quen non está a falar en serio, fixen o meu movemento final.

— Mágoa. É que para poder xantar e cear marisco todos os días non chega con ser comercial de José Luis. Teriades que ser o director técnico do departamento naval, que non depende de José Luis, senón dun enxeñeiro naval de Bilbao, que non creo que vos dera traballo.

Un silencio ominoso caeu riba dos comensais. Entón eu votei unha alegre gargallada, mentres petaba amigablemente nos lombos dos profetas situados á miña destra e sinistra.

— Supoño que vos queda claro que a miña explicación é só unha brincadeira! Unha broma como o voso comentario solicitando a José Luis un traballo!

A partir daquel intre a enchedela de marisco deixou de ter graza para os Elías. A conversa esmoreceu, e non houbo café, copa nin puro final. Cando quedamos sós na mesa, o meu xefe intentou iniciar un rosario de reproches afeando a miña conduta.

— Mellor deixemos as cousas como están José. Non teño gana de iniciar aquí unha competición de «e ti máis». Déixame dicirche soamente que deches de xantar a quen despois che morde. Os Elías estaban a traballar a favor da oferta da competencia e, visto que non puideron arrimar a orde de compra a eles porque o seu produto non cumpría as especificacións, viñeron onda ti a a cantarche milongas. Agora xa sabes algo que non sabías, e se me fixeras caso cando falamos do tema aforrarías cartos e preocupacións.

—Fodido quedaría, don Manoel!

—Pois si, don Paio. Fodido quedou pero pouco aprendeu. Xa se sabe que os técnicos non temos entre os xerentes moito predicamento!

—Pois o conto ben merece unha copla, feita a tal efecto:

Nin me deas santiaguiños,

nin che quero unha centola.

Dáme unha boa tortilla,

coa pataca e a cebola.

As praias da Costa da Vela

 

Mire que lle digo, don Manoel! Alá polos anos setenta, nos estertores do tardofranquismo, un vello amigo, cuxo nome a petición propia non hei de citar, collera en aluguer unha estanza nunha casa de comidas da vila de Donón. O protagonista do noso conto pasaba naqueles tempos por unha situación laboral complicada, o que aconsellaba a procura urxente dun lugar onde permanecer un par de semanas afastado da barafunda da cidade.

Á diferenza dos filósofos peripatéticos, o noso home procuraba a soidade nas súas camiñadas e, xa de mañanciña, collía polo sendeiro da Costa da Vela ata a punta Couso, pasando polo Carballo dos Namorados, o castro de Donón e a aldea de Punxeiro, e volvendo polas praias de Couso, Firu, Curres e Areabrava. Outras, ás veces, collía cara ao sur ata Cabo Home, dando a volta pola praia de Melide e punta Subrido, seguindo despois a senda costeira ata as praias de Barra, Viñó e Nerga.

E como ao final neses anos non había tanta xente facendo día tras día eses camiños, ao pouco ficou cunha certa confianza cun nativo desas terras ao que deu en alcumar como «Canalonga» porque con tal instrumento ía sempre cargado para —segundo contara— alcanzar augas propicias a esta fina arte de pesca dende os cons e cantís da costa.

O noso home comprobara que, cando o «Canalonga» estaba na faena, ocioso era dirixirlle a palabra, mais que tal disposición viraba como a folla da ulmeira cando coincidían nunha das congostras camiño do destino escollido como propicio para botar o anzol. Daquela era o pescador o que procuraba o parrafeo.

—E logo, meu señor: vostede, de onde ven sendo?

—Son de cidade, ben o ve. Estou na da Marica pasando uns días para descansar.

—Pois fixo moi ben! Porque se de algo temos aquí é tranquilidade!

—E praias...

—Praias a eito! E moi afrodisíacas!

—Certo! Unhas praias paradisíacas!

—Paradisíacas non lle sei: eu falaba de afrodisíacas, que non sabe vostede como me poño ao albiscar as raparigas que veñen á praia bañarse en coiro vivo!

Se tal foi ou non foi o conto, non llo podo acreditar! Soamente podo afirmar que o meu amigo pasaba por ser, en opinión de acreditados filólogos, persoa experta en lexicoloxía e semántica, antes que relator de chistes de comicidade dubidosa.

Do queixo non che me queixo,

que o queixo ben che me sabe;

quéixome de quen mo vende,

que non mo deixa de balde.

Do lavado de mans

 

Mire que lle digo, don Paio! Curta, o que se di curta, non foi —por moito que prometera no texto—, o conto da miña compañeira de vida, que empeza ben pero en canto dá dous pasos na dirección correcta dálle a pulsión de explicalo todo e alá vai a pretendida brevidade!

Escoite e verá!

Nos baños das oficinas de CENSA coinciden na miña presenza Xoán Ledo, obreiro e sindicalista, e don Carlos de Miguel, enxeñeiro do ICAI afeccionado ás chanzas.

—Home Xoán! Ti que es un rapaz espelido, sabes en que se diferencian cando van a ouriñar un de taller e un de oficinas?

—Vostede dirá, don Carlos...

—Pois que o de taller primeiro lava as mans e logo ouriña, mentres que o de oficinas primeiro ouriña e logo lava as mans!

—Non é por levarlle a contraria nin por rebentarlle a chiscadela, don Carlos: non sei o que farán os de oficinas que non é tal a miña ocupación, pero ata onde eu sei os de taller temos o costume de lavar ás mans antes e despois de ouriñar!

Xa ve, don Paio, traballo feito non corre presa!

 

Dedicado ao meu benquerido Ángel, que quería que tamén me metera cos poderosos...

Máis mata a mala lingua...

Mire que lle digo, don Paio! E eu que pensaba que a xente desta confraría xa aborreceran os contos das asistentas da nosa casa! Pois, xa que insisten, contarei unha anécdota máis; curta, para non empachar ao persoal por riba do razoable.

O conto de hoxe vai do infortunio da Maruxa, unha moza en idade de merecer que estivo pouco tempo traballando na nosa casa. O tempo de cubrir a ausencia por enfermidade da súa nai, Dina, outra das protagonistas das nosas historias de asistentas. Pois non vai tanto tempo, don Paio! Recorda? Aquela que dixera do tío Tomás que «tiña menos xeito que un pavo nun tellado» cando ao ir coller unha tixola na cociña guindou ao chan media vaixela! E menos mal que era a de diario!

Maruxa comparte moitas cousas coa súa nai. Non podería ser doutro xeito, que dous que dormen no mesmo colchón vólvense da mesma opinión. Nai e filla comparten, por exemplo, unha mesma traza delgada e nervada, froito do extenuante traballo manual e da desnutrición crónica propia da súa economía de subsistencia e comparten tamén unha preocupante falta de hixiene persoal agravada —no caso de Maruxa, pola rexa e abundante transpiración dunha femia en flor.

Ten moita razón, don Paio! Eu daquela non podía maxinar que a citada falta de hixiene puidera ter outra orixe que a apatía e o desleixo. Cos meus poucos anos a única realidade era a nosa: auga corrente na casa, toallas limpas, xabón de olor na pila. Nin pensar na carencia material de medios, ou en razóns sociais e culturais profundas polas que o coidado persoal puidera chegar a ser unha carga insoportable.

Pero non é diso do que vai este conto senón doutra das características compartidas que non citáramos: o analfabetismo. Ningunha das dúas sabe ler, cousa abondo habitual e que a ninguén preocupa; porque son mulleres, e as mulleres abondo teñen con coidar a casa, ao marido e aos fillos seguindo, puntual e exactamente, as indicacións da santísima trindade da intimidación: o clero, os caciques e a Garda Civil.

A cousa vai que neses días Maruxa moceaba cun rapaz de non moitas luces que coñecera nun baile de «La Palmera», o mítico salón de baile da antiga carreteira de Villacastín, hoxe avenida de Ramón Nieto. E digo que de non moitas luces sería, porque os pais —un matrimonio de Leiro que puxeran a principio dos anos cincuenta un despacho de viños na rúa de Lepanto— gastaran unha chea de cartos en intentar que o rapaz sacara o bacharelato en canto colexio de sona había en Vigo, sen que —o moi bárbaro!— conseguira achegarse nin tan sequera ao cuarto curso.

Menos mal que a Patria, sempre oportuna, cruzouse no camiño da parella, e «antes de que o lume se fixera cacharela» e os primeiros bicos e furtivos tocamentos chegaran a anubrar as fronteiras da prudencia, o mozo foi chamado a cumprir as súas obrigas no Cuartel de Instrución de Mariñeiría que estaba situado na zona de Esteiro, no Ferrol.

— Escribirasme? —preguntara Maruxa ao ir a despedilo, máis por comprobar que non a esquecería que pola ansia de recibir as cartas.

—Escribireiche! —prometeu el, que non era cousa de afrouxar un lazo tan doce como no que nese intre estaba.

E abofé que escribiu! Unha única carta un mes despois de chegar ao Ferrol. Carta que, por moitas voltas que lle deron, non revelaban nin a nai nin a filla o seu contido. Como non era cousa de gastar os cartos en balde, acordaron agardar por algunha máis para levalas xuntas a quen as puidera ler. Pero o tempo pasaba e ningunha carta máis chegaba á choupana da Cabalaria onde vivían.

Así que Dina, aproveitando que ven a presentarnos á súa filla Maruxa —que lle fará a substitución o tempo que teña que gardar repouso despois da cirurxía que ten programada no «Pirulí»—, achégase ao meu pai e pídelle con moito misterio que lle lea o que pon aquela condenada carta que recibiron fan meses e que están nunha agonía por non poder adiviñar o que nela di o mozo da Maruxa. Que ben sabe que o señorito Fernando ten moitas cousas que facer, pero que non llo quere pedir ao señorito Tomás, porque é solteiro e un pouco xarelo, que ben sabe ela que ten butaca reservada para todas as Compañías de Revistas que visitan Vigo.

—Veña esa carta! —di o meu pai Fernando poñendo as lentes de ler.

Polo que eu recordo, a carta viña a dicir máis ou menos o seguinte:

«Maruxa:

Espero que ao recibo da presente esteas ben de saúde. Eu ben tamén, grazas a Deus, sen máis novidades que as propias do servizo.

Ferrol é moi bonitiño, con rúas moi rectas e feitas a escuadro coma dun carpinteiro, con moitas cafeterías e edificios de moito mérito.

Pero non é diso do que che quería falar, que levo moito tempo dándolle voltas ao pote sen saber como dicir o que teño que dicir.

Mira Maruxa: teño un compañeiro de instrución que é de Candeán e coñece ben a túa familia. Asegura que a túa nai é unha lercha que anda sempre a presumir do que ten, cando o certo é que non ten. Tamén di que é cousa de ver a cantidade de trapallada que leva enriba os domingos, cando sae coa rede botada por ver o que pesca, por iso que, por moito señorío que afecte no vestir, non se lle achega ninguén, porque todo o que leva está estragado e con máis merda que o pau dun galiñeiro. A roupa e ela!, que segundo conta é unha porcona que fai anos que non se lava nin as partes que máis hixiene demandan!

E para rematar: Todo o mundo en Candeán sabe que non tes pai coñecido, e como apunta o refrán «Puta a nai que a pariu de solteira, e puta a filla que o ronsel herda», non vou casar cunha moza con tales antecedentes por moito que non me deixaras nunca meterche man.

Así que xa sabes: cada un polo seu camiño e Dios no de todos.

O teu mozo que xa non o é».

O comedor énchese dun silencio arrepiante. O meu pai retira as lentes coas que se axudara na lectura. Eu percibo desde a miña cadeira que fai hercúleos esforzos por manter o rostro inmutable; cos dentes fortemente pechados pretende evitar o inevitable, porque as comisuras dos beizos comezan a moverse sen control ao percibir claramente tras a porta do dormitorio a risa de coello —contida pero tremendamente contaxiosa— do tío Tomás, que escoitara todo desde o seu agocho.

Entón Dina ergueuse da mesa, diante da cal estaba sentada escoitando a lectura coma quen escoita unha sentenza de morte, tomou a Maruxa de ganchete e saíu pola porta non sen despedirse do meu pai cunha lección de dignidade que non esquecerei nunca.

—Filla de solteira! Que saberán eles! Viúva de vivo —como tantas outras— son. Grazas, don Fernando. Hai solto polo mundo moito fillo da gran puta, aínda que as súas nais fosen unhas santas!

Tes, en cambio, orfos e orfas

e campos de soidade,

e nais que non teñen fillos

e fillos que non teñen pais.

E tes corazóns que sofren

longas ausencias mortais,

viúvas de vivos e mortos

que ninguén consolará.

 

 

Suspirando por Bouzas

 

Mire que lle digo, don Manoel! O meu amigo Marcial era un antigo compañeiro de mareas e suores, rexo como unha bita, que traspasara a fronteira dos noventa sen sufrir nin tan sequera un catarro. Pero “home ancián e trapo vello non teñen arranxo nin remendo”, e un infausto dia, cando xa estaba a piques de chegares aos cen, caeu nas garras dunha tose de can que por non facerlle atención derivou en bronquite para rematar ao pouco en pneumonía, dando cos seus ósos —moito máis que ósos non tiña— no Álvaro Cunqueiro, hospital universitario de Vigo que, non sei moi ben a santo de que, leva o nome, do intrépido fabulador.

Mira ti por onde o Marcial ten vencellos familiares con aquel señor Xosé do conto, aquel que tiña un fillo tan inútil que se dedicara á política. E estando eu na habitación entraron pola porta por ver de darlle o derradeiro adeus. Pero non viñeran sos: veu con eles a tía Socorro, aquela muller de falar escaso, pero de sentenzas lapidarias, que cando mirou ó que quedaba do seu parente baixo das sabas do hospital dixo con voz animosa:

—Ánimo Marcial que como é a primeira vez que morres vas dar un defunto moi lucido!

Marcial abriu os ollos e, co derradeiro alento que quedaba no seu espírito, moi polo baixiño entoou unha canción:  

A Bouzas non volverei

pola miña mala sorte,

e vaime chegar a morte

mentres por ti suspirei.

 

Herba de namorar

 

Mire que lle digo, don Manoel! Pensa vostede que os sentimentos poden mudar coa morte da persoa amada? E da persoa odiada?

Non ten que responder, don Manoel: ben sei o que vai a dicir! O amor e o odio non son máis que as dúas caras da mesma moeda emocional; que a pouco que pescudes detrás dun gran amor atoparás unha miguiña de xenreira, e detrás dun odio brutal unha necesidade morbosa do aborrecido. Ou como ben dixera aquel pintor amigo seu: “a luz máis brillante necesita da sombra para ter volume, e non hai negro tan profundo que non necesite algo de branco para existir”.

Certo, don Manoel! Non menos acaída é a sentencia do noso benquerido amigo «o Migallas»: “a verdadeira morte do amor é a indiferenza”.

Dirá vostede, e con razón, que vento me deu na cabeza para vir hoxe con esa pregunta. Pois a razón non é outra que onte souben da Sefa. Despois de tantos anos sen saber por onde andaba, entrou, falangueira como unha carricanta e guapa como unha deusa grega, pola porta da taberna!

Sentou canda min, colleu as miñas mans nas súas e miroume de fite ao máis fondo da alma. Decontado souben que algo tiña que contarme, así que fixen un aceno a Miguel para que trouxera unha cunca de monterrei para ela e colmara do mesmo viño a miña. Entón, dispúxenme a escoitar con toda a atención que a ocasión merecía.

Fala a Sefa

A chamada de dona Amalia tivo o efecto dun raio nun ceo limpo, deses que non traen auga pero que deixan o aire cargado de ozono e unha xorda inquedanza no peito. Sostiven o teléfono uns segundos contra a miña meixela despois de que a nai de Ricardo cortase a comunicación.

—Morreu —díxenlle á cara que me miraba desde o espello do baño coma se precisase ver mover os beizos para crelo—. De cirrose. A besta consumiuse no seu propio veleno.

Non houbo bágoas. O que sentía nese momento non era dor, nin sequera alivio; era esa estraña quietude que queda no mar despois dunha tempestade que durou demasiado. O meu amor por Ricardo —se é que algunha vez fose tal— morrera moitos anos antes estragado a golpes e malos modos, nun longo proceso de humillacións e malos tratos. Violencia de palabra primeiro e de feito despois, para rematar nunha agresividade cada vez un pouco máis bárbara e descontrolada. Unha violencia que comezaba con berros destemperados, continuaba con couces a cadeiras e mobles e remataba en labazadas, puñadas e intentos de asfixia. Unha violencia que deu comigo no hospital Gómez Ulla e, como ben lembrará, de regreso en Bouzas pola afouteza do meu pai.

Deixei o teléfono en lugar seguro sabedora de que estes trebellos teñen a mala costume de ser moi obedientes á lei da gravitación universal —que algúns chaman da gravidade facendo referencia ás consecuencias dunha caída para a súa integridade funcional— e seguín nas tarefas que a chamada interrompera. Ata que unha pregunta incómoda abrollou no máis fondo da conciencia, unha pregunta que de novo obrigou aos meus beizos a formar, como se alguén puidera escoitarme.

—Pero, quen carallo lle deu a esta muller o meu número de teléfono?

Que estrañas artes empregou para localizarme despois de tantos anos? Por vostede, don Paio, unha das poucas persoas de Bouzas que sabía do meu paradoiro, poño a man no lume! E dos compañeiros da carreira ou da facultade... Merda para min! É que non teño amaño! Non vou e lle conto a Horacio —unha relación desas que unha pensa que son firmes e acaban sendo frustrantes—, os pormenores do meu matrimonio cun militar? De Madrid e de boa familia... "Touciño é, se o fociño redondo ten".

Pero Ao feito peito!, e “Quen lle teña medo ás chispas que non se meta a ferreiro”; que agora estou no meu Bouzas da alma, compartindo á calor da amizade, o viño e a conversa coa persoa que sabe case todo de min, na procura da mellor ocasión para pedir o seu sabio consello.

Non! Ben o sabe, don Paio! Non foi esa a única razón da miña volta a Bouzas. Que hai no cemiterio de San Miguel un sepulcro de pedra que —aínda que eu non acredite moito nesas parvadas— garda os ósos benditos de miña nai e do que gañou tal título por méritos propios, e ben merecen a miña presenza física canda eles, aínda que sexa de cando en vez.

E diso vai, don Paio! Ningún deles deu nin chío cando morreu Farruco «O Mincha». Ninguén cando Fina —a miña nai— abriu coa súa morte a porta da gaiola onde eu me encerrara, para deixarme voar. E agora ven dona Amalia dando ordes a torto e a dereito como se aínda tivera algún poder sobre min!

Que ata o de agora si que o tivera! Que puideron e non puxeron denuncia polo meu abandono do fogar. Porque marchar da casa sen a autorización do meu marido —ou máis ben contra a súa vontade— ou sen unha resolución xudicial de separación, era considerado un delito de desobediencia e abandono. Por moito que houbera un precedente de malos tratos, con ingreso hospitalario incluído, o marco xurídico e social do réxime non deixaba marxe de dúbida: a lei protexía a figura do cabeza de familia. Para a policía, a Garda Civil e os tribunais, a "autoridade marital" estaba por riba de todo e eu tería que enfrontar unha orde de "restitución ó fogar conxugal", e a regresar co meu maltratador.

Porque o certo era que eu seguía casada con Ricardo ante a lei! Era algo no que non pensaba moito pero cada vez que a lembranza asomaba o pico da gadaña, un calafrío xeábame as costas e poñíame de punta as lanuxes da caluga.

Souben un día que Ricardo fora destinado a Ferrol —do Caudillo coma dicían eles—, o que lle permitía dicir a súa nai sen pecar, que a parella “estaba en Galicia”, cousa que era certa se non temos en conta os case douscentos quilómetros que separan as dúas cidades. Logo morreu mamá e eu funme á Complutense a completar a licenciatura largo tempo adiada. O resto da historia ata o departamento de Historia Moderna da Universidade de Cádiz xa o coñece vostede das miñas cartas.

E anos de confort e de vida nova, esquecida de todo ata esta chamada da vella señora, coa súa voz rexa levemente tinguida polo orgullo ferido e o loito, pero sen trazas de pranto, ordenando o derradeiro recoñecemento ao defunto. Unha chamada que feriu coma unha cobra rateira que, cando te confías e tentas achegarte a ela con compaixón, ataca de súpeto para inocular a súa pezoña:

—Dixo o teu nome co derradeiro alento, Sefa. Non sei que lle fixeches, pero vaise sen descanso.

E na nosa terra, coma tantas veces lle escoitei explicar na taberna dos meus pais, cando alguén morre gardando unha débeda de amor ou de odio, o vincallo permanece, a atadura non se dá por ceibada ata que se cumpre un certo ritual! E un home coma Ricardo, que vivira sementando treboadas, non ía ter sen axuda un camiño doado cara ao alén. O peor é pensar que esa última cadea que o condenaba ou o ceibaba estaba nas miñas ignorantes mans!

Por iso veño na procura do seu consello, don Paio. Porque hei de confesar que naquel malfadado san Xoán non lle fixen caso ningún! Ou mellor: escoitei o que me conviña e non o que me advertía! Recorda aquel sanxoán no que contou o da «Herba de namorar» e o seu efecto? Pois eu seguín o seu consello e metín un atado delas no peto do uniforme de Ricardo. A herba encargouse de facer o feitizo, mais coas consecuencias nefastas que vostede ben coñece, e témome que agora xa non haxa forma de dar volta atrás!

—E agora lle pregunto eu, don Paio: que debera sentir cando quen morre é quen che ensinou a amar e a odiar ao mesmo tempo? Muda o odio cando sabes que o teu agresor xa non respira, ou queda a súa pantasma para sempre?

 

Cando Sefa rematou de falar, sentín que as miñas vellas pálpebras estaban perdendo a súa batalla contra as bágoas no seu intento de impedirlles abrollar. Como tantas outras veces no pasado tomei ás súas mans nas miñas para chegar máis doadamente ao seu corazón.

—Miña queridiña! Ben sabes que non son máis que un mariñeiro con moita mar nos ollos! Un home sen estudios que ascendeu á categoría de filósofo tabernario nas ás da prosa de don Manoel. Pero se é certo que “do vello o consello” e tal pides, hei de escaravellar nos meus saberes para darche, senón o máis asisado, o máis agarimoso que poida.

Din as mellores especialistas no tema, que para desfacer o efecto do esconxuro da «herba de namorar» cómpre o emprego de rituais baseados na forza da auga purificadora, ou na destrución física do elemento que causou o feitizo.

O da auga purificadora consistía en lavar as mans na auga dun regato de auga viva que discorrese cara ao poñente, queimar un anaco da roupa que estivese en contacto coa persoa esconxurada e tiralo ao regato, deixando que a corrente se levase a mala enerxía augas abaixo sen mirar atrás.

Aínda que, segundo estas meigas, o xeito máis efectivo de romper o vínculo é o de recuperar o amuleto e queimalo completamente nun lume purificador como o das fogueiras de san Xoán, e botar as cinzas preferentemente ao mar para que a inmensidade do océano neutralizase o influxo da herba.

Esas son as vellas receitas. Pero se tes algunha fe neste vello filósofo tabernario, lembra que os feitizos de amor creados pola forza da mente carecen de eternidade se quen os provocou deixa de alimentalos co pensamento. Cando a memoria se esvaece e a persoa afectada corta calquera elo mental coa outra parte, a atadura decae por si mesma, porque ningún esconxuro resiste o peso do verdadeiro esquecemento: a indiferenza.

 

Fun a recoller ao monte

a herba de namorar

fixen con el un encanto

do que non me sei librar.

 

Escudeiros e a Institución Libre de Ensinanza

 

Mire que lle digo, don Manoel! Ben sei que a súa benquerida compañeira —como vostede gusta en chamarlle— ten moito máis quefacer que vir pola nosa taberna a contar as súas belidas historias, pero teño para min que lle tería prestado moito coincidir co noso visitante de onte, que viñera á mantenta á taberna para coñecela.

Porque a tapa de onte era de «bienmesabe»: cazón cortado en dados, mariñado nun adobo de vinagre, allo, ourego e comiño, e despois fritido en abundante aceite, conforme a receita do chorado amigo «Migallas», que como lembrará era da fermosa vila de El Puerto de Santa María.

—Afonso; o visitante do que lle falo chámase Afonso —aclarou don Paio, para engadir decontado que tamén informara de que o seu pai nacera no lugar de Escudeiros e que coñecera persoalmente a Román e a Isolina, os protagonistas dun dos contos que vostede ven de publicar na súa bitácora co título de “Os limpadores da morte”. Engadindo, antes de que ningún dos fregueses da nosa húmida confraría ousara preguntalo, que era “Mestre de educación primaria, no C-E-I-P plurilingüe Ramón y Cajal”. No Picacho, vaia!

—Pois si, don Manoel! Tamén a iso respondeu: Coñecera á «Maradona» aínda que máis pola súa sona que pola súa asistencia ás aulas, e lera os contos de “Os limpadores de morte” na súa bitácora por indicación dun antigo alumno que sabía da súa orixe. E de milagre que deu atopado a taberna do Miguel! Que se non fose polas indicacións dun mozo da “Cultural de Bouzas” co que coincidira nunhas “Xornadas” de ensino, ía chegar á ela polo carallo arriba!

—Non tal! Nunca pensara atopar a dona Loli na taberna; revisando outros contos chegara á conclusión que ás súas visitas a este sagrado templo da oralidade eran pouco frecuentes; esporádicas, que diría un lingüista! A idea del era falar comigo por ver se a súa “compañeira de vida” tiña máis información do tema das Misións Pedagóxicas e a biblioteca que a Institución Libre de Ensinanza deixara no concello de Ramirás.

Falaba e falaba sen repouso ata que Miguel, sen que mediara comanda por parte algunha, puxo aos seus alcances unha cunca ben fría de monterrei. O lene son da porcelana riba do mármore do mostrador espertou a súa necesidade de humedecer a gorxa e deume tempo abondo para requirir algo máis de información, da que, co seu permiso fago un resumo un pouco máis ordenado.

O que contou o Afonso das Misións Pedagóxicas en Ramirás.

Sorprendente, insólito, inaudito, desconcertante e aínda milagroso. Ata eu o diría! Entendo que a xentes de mar como vostedes lles poida parecer que nun lugar tan afastado de todo como Ramirás poida aparecer unha biblioteca da Institución Libre de Ensinanza, aquela obra magna de Giner de los Ríos e tantos outros conectado directamente co pensamento de Krause e as correntes pedagóxicas marxistas de Célestin Freinet.

O camiño que trouxo aquela utopía ata as ladeiras de Gomesende tivo nomes, apelidos e unha intrahistoria moi pouco coñecida que é precisamente o obxecto da miña investigación, e a razón pola que estou hoxe aquí na vosa taberna coa pretensión de atopar algunha documentación máis dos feitos citados.

Unha intrahistoria que non ten nada de máxica, aínda que se desenvolva nun lugar tan propicio a ela como as Terras de Celanova.

Polo que teño pescudado, a concesión das bibliotecas non se facía ao chou: unha sementeira á palma aberta coa semente voando cara a onde lle petara. Detrás de cada biblioteca que se concedía a unha aldea do rural galego había un mestre consciente, vocacional e comprometido, nunha escola involucrada coa citada metodoloxía, e estou certo de que a chegada a Escudeiros daquela cobizada biblioteca da ILE non foi casualidade. Un fito que respondía á presenza, non só dese mestre, senón dun firme tecido asociativo local e partidario, e unha activa vida obreira ligada ás minas de estaño. Ou como lembraba a miña nai, que era de Vilar de Vacas, vida obreira, asociativa e sindical tan forte que Escudeiro se gañara a pulso o sobrenome popular de "Escudeiro dos comunistas".

E foi o Goberno de progreso da Segunda República, co pulo de Manuel Bartolomé Cossío e a paixón dos Lorca, Machado, Salinas, Maruxa Mallo e moitos, moitos máis mariñeiros do entusiasmo, como lles chamara Juan Ramón Jiménez os que asumiron a tarefa de:

“levar ás xentes, con preferencia ás que habitan en localidades rurais, o alento do progreso e os medios de participar nel, nos seus estímulos morais e nos exemplos do avance universal, de modo que os pobos todos de España, aínda os apartados, participen nas vantaxes e goces nobres reservados hoxe aos centros urbanos”.

Con ímpeto decidido, estes misioneiros da pedagoxía ética e laica chegaban aos pobos inzados de fervor na sagrada misión de achegar a Cultura ao pobo, coas pesadas caixas cheas de esperanza, ao lombo de mulas ou en vellos camións, ata as aldeas máis illadas de todo o territorio español.

Malia que don Manuel Bartolomé Cossío e a súa dona Carme López-Cortón pasaban os veráns en Bergondo, as Misións tardaron en chegar a Galicia. Ata onde eu sei, a primeira arribada dos misioneiros dirixidos por Rafael Dieste foi en agosto de 1934, e teño para min que deberon de andar pola provincia da Coruña porque hai unha foto que fixo o notable cineasta José Val del Omar en Malpica de Bergantiños da xente amoreada no peirao e nas barcas amarradas nel, agardando non sei ben por cal das actividades que levaban que eran moitas: cinema, gramófono, coro e teatro do pobo, museo popular ou o teatro, no noso caso de monicreques.

Disque as misións chegaron a Ramirás entre finais de xuño e principios de xullo do 36, nun dos últimos alentos de luz e cultura xusto antes de que o golpe de Estado deitase as sombras da represión sobre o país. Aquela última misión tivo como centro de operacións o magnífico edificio que o emigrante Rogelio García Yáñez fixera erguer en Freás de Eiras; un grupo escolar de arquitectura indiana bautizado co nome da súa nai, Concepción Yáñez. Aquela xoia, proxectada no 35, abrira as súas portas nese mesmo ano de 1936 como o escenario perfecto para un soño pedagóxico que estaba a piques de ser truncado.

Podo imaxinar o que supuxo para os meus pais, igual que para a práctica totalidade dos seus veciños, ver por primeira vez as copias das grandes lenzos de Velázquez ou Goya. Verse retratados nas fiandeiras, nos borrachos, nos ferreiros, filósofos e deuses; e, ao tempo, comprobar a cara de parvos que tiñan os de toda aquela dinastía de reis aos que, ata había ben pouco, veneraran como seres superiores.

Por non falar da maxia de ver, por vez primeira, o cine proxectado nunha saba estendida entre dous paus, ou de escoitar o son dunha gran orquestra enchendo de beleza os bosques dende o xiro daqueles vellos discos de lousa. E, coroados de risas, o Retablo de Fantoches, ese teatro de monicreques versión lixeira, nómade e adaptable do Teatro do Pobo, co que Rafael Dieste cativaba tanto os nenos coma os pais que os acompañaban. Todo nun medido equilibrio entre a sensatez dun espectáculo culto e a frescura, a picardía e a enerxía dos títeres.

Parece seguro que nesta misión de Ramirás participaron figuras de relevo como o intelectual coruñés Xosé Otero Espasandín e, de xeito moi destacado, a pintora surrealista Maruja Mallo. A presenza doutros artistas como Cándido Fernández Mazas, Ramón Gaya, Miguel Prieto ou o propio Urbano Lugrís —portentoso improvisador cos títeres e autor dos deseños dos bonecos— está menos documentada. Tampouco parece probable que estivese José Val del Omar, porque non se coñecen fotos destes actos.

Ao final, o exemplo de Ramirás demostrou que ningunha aldea está "afastada de todo" se hai libros nas súas mans. O fío invisible que unía o Madrid do krausismo coas terras do Arnoia sostíñase niso: na fe absoluta de que a cultura non era un privilexio urbano, senón un dereito que, para selo, tiña que chegar ata o último torreiro da máis afastada aldea.

Cando os misioneiros marchaban despois de varios días, a aldea xa non era a mesma. Quedaba un pouso de dignidade, a certeza de que o mundo era máis ancho do que acadaba a vista dende o monte, e unha biblioteca chea de páxinas listas para ser devoradas durante os longos invernos. Mágoa que as cousas acabaran como acabaron, e a luz do facho que as Misións acenderan en Ramirás fose tan efémera.

....................................................................................................
Seguiu un silencio mentres Afonso recuperaba forzas e humedecía a gorxa despois do longo parlamento. Silencio que alguén rachou dende o remate do mostrador.

—Vostede desculpará o meu atrevemento, pero eu son de Malpica de Bergantiños, e o meu avó estivo nas representacións do Retablo de Fantoches de outubro do 33.

—Nada que desculpar! Máis ben ás avesas, que algo lle contaría o seu avó daquelas Misións Pedagóxicas!

—Non se equivoca! Que o avó Tomé era panadeiro, e no seu forno cocéronse algunhas das figuras para a representación da “La Doncella Guerrera“, polo Retablo de Fantoches de don Rafael. Con resultados moi desconformes co esperado, debo dicir!

—E logo! Que foi o que pasou?

— Que ao seren de pasta, xeso e cola, entraban no forno cun carácter e saíron con outro! E a miña avoa non paraba de rir pedíndolle aos das Misións que non lle deran máis tormento aos bonecos, que entrar entraban como rosas pero saír saían como negros!

—Eu non sei moito de monicreques pero iso de enfornalos coma se fosen un molete de pan..., de quen foi a idea?

—Seica do mesmo Rafael Dieste, ao non dar secado a tempo os novos títeres.

—Tanto tempo leva facer un boneco deses?

— O traballo do carpinteiro para a estrutura e da costureira para a vestimenta foi cousa doada. Pero o carácter e o modelado concreto dos bonecos foi o que levou a moitas discusións ao equipo artístico: Ramón Gaya, Fernández Mazas e Miguel Prieto, por unha banda e Urbano Lugrís con único apoio de Dieste polo outro. Que «Unha man lava a outra, e as dúas lavan a cara» e don Rafael quería garantirse o apoio de Lugrís á súa visión da doncela Guerreira!

—E digo eu... Non é que dubide do que me conta pero, como chegou o seu avó a saber tantas cousas desta representación.

—Pois pode pensar o que queira, que o pensamento é ceibe, pero cóntollo como mo contaron! Quero supoñer que a condición de colaborador necesario deulle ao meu avó o tempo e a oportunidade necesarios para saber moitas cousas dese momento histórico.

Non dixo mais. Pediu a conta, recadou as súas cousas, despediuse con educación e saíu pola porta da taberna sen dar oportunidade ao tal Afonso de rectificar a súa desafortunada intervención. Así que, con pouco máis que tratar a conversa foi esmorecendo ata recalar nun balbordo de lugares comúns. Non tardou moito o de Escudeiros en decatarse de que pouca auga máis quedaba naquel pozo; e o que é moito peor: que tivera na cesta un rodaballo e o largara pola borda pensando que era un escacho!

E mire que lle digo, don Manoel! Moito proveito tirei desta conversa, pero hai algo que me emociona e conmove especialmente: a grandeza dos que, como Rogelio García Yáñez, fixeron fortuna nas Américas, pero, convencidos de que a redención de Galicia residía na cultura e na educación, decidiron financiar escolas na súa propia terra. A diferenza daqueles que viron na construción de grandes palacetes un monumento ao ego do indiano enriquecido, pura ostentación do seu triunfo social, García Yáñez e moitos coma el asinaron un compromiso ético e transformador coa matria que deixaran atrás.

Viviran en carne propia a rudeza do desarraigo e a dificultade de saír adiante nun mundo estraño sen unha formación sólida; por iso entenderon que a única ferramenta real para que as xeracións vindeiras non sufrisen a mesma fame era a educación. A cultura, aos seus ollos, era o único camiño cara á liberdade, o vieiro cara á dignidade e á redención colectiva.

E hai un detalle que emociona e engaiola: bautizar as escolas co nome da súa nai, Concepción Yáñez, constitúe un acto de gratitude eterno. É a homenaxe a quen sufriu a dor da separación, a quen sementou os primeiros valores nese neno antes de marchar e a quen, co alento sostido dende a distancia, acubillou moralmente aquela aventura transatlántica.

Nada máis por hoxe, don Manoel. Soamente por respectar o costume de pechar con copla,vai esta, non sei moi ben se do estro popular ou simplemente descoñecido.

No profundo val de Eiras

as Misións baixaron pano;

sombras veñen dacabalo,

do rancor e do sagrario.

Garda terra de Escudeiros!

Agacha o libro e o saber,

que os que odian a lectura

xa nos queren ver morrer.

Nas minas de Ramirás,

durmirán sen incerteza.

Agardando con paciencia

que o novo día alboreza.