venres, 18 de xuño de 2021

Cambiarás de taberneiro ...


Mire que lle digo don Manoel! Creo que xa lle contara vai algún tempo, o comentario daquel taberneiro de Bouzas que cando algún cliente queixábaselle dalgunha das  falcatruadas que lles facía, sempre lles contestaba coa mesma ladaíña: "ti marcha, que cambiarás de taberneiro pero non de ladrón", tratando de convencer á súa clientela de que o ladroízo era algo consubstancial ao oficio de taberneiro. Que como di a copla popular:

Os curas e os taberneiros,

teñen moito parecido.

Os curas bautizan nenos,

e os taberneiros o viño.

Ben sabe don Manoel que non é tal a miña opinión sobre os oficiantes de tan digno ministerio, ou aínda nobre arte, de servir de canle de comunicación entre os fogóns e os necesitados bandullos, pero de todo ten que haber na botica! Máis certo é o feito de que a hostalaría da nosa terra é tan fecunda en bo produto nas mesas como prolífica en personaxes singulares na súa atención á clientela. Deixo de lado aquela caste de taberneiros rabuxentos, exemplos de simple mala educación, dos que todos poderíamos poñer exemplos, con nomes e direccións, a eito. É outra caste de xente a que me interesa; eses seres excepcionais que noutra actividade pasarían totalmente desapercibidos, pero que coa roda do temón na man das gráciles naves da restauración, son quen dos máis ousados desaforos, de fazañas tales que merecen ser recollidas en festivos artigos, ou aínda en sisudos tratados filosóficos acerca de as notables diferenzas que existen entre afouteza e descaro.

Deixo para mellor ocasión, se é que a hai, as diferenzas entre o comportamento servizal e a actitude servil, que a acción servizal faise por propia vontade, correspóndanos ou non a tarefa, e sen agardar nada a cambio máis que a propia satisfacción, e a disposición servil pretende adular aos poderosos pretendendo obter unha inxusta vantaxe da súa humillación, poñendo por riba o beneficio agardado da propia estima.

Exemplo de descaro foi, por poñer un, o do aquel hostaleiro da rúa Doutor Cadaval, que tiña a gala afirmar que se un cliente que entraba pola porta non lle parecía axeitado á (pretendida) categoría do seu local, negáballe a mesa aducindo que estaba todo reservado aínda que o local estivera baleiro. Alguén pouco avezado nas técnicas da mercadotecnia poderá pensar que tal comportamento era pouco menos que suicida, ignorando que a estupidez da xente é tan inabarcable como o número de graos das areas do mar, e a xente de negocios consideraba un trunfo social a pertenza ao club dos que acadaban a honra de deixarse estafar polo hostaleiro malandrín. E din os que tal viron, que no colmo do masoquismo, aínda facían gala de que o dono do restaurante sentara á súa mesa para axudarlles a consumir o carísimo viño que previamente lles recomendara.

Outro dos fenómenos do citado descaro era o do copropietario e xefe de comedor dun famosísimo restaurante de Alcabre, onde, certo é, se comía moi ben. Era habitual que aqueles capitáns da industria ou o comercio que reservaban mesa, aínda que fora para unha celebración familiar, atopáranse co centro dela ocupado con bandexas contendo o máis selecto dos froitos do mar: un par de centolas, nécoras, santiaguiños, e os mellores camaróns do día. Diante deste poderío o cliente non tiña outra que quedar como un señor deixando abraiada a compañía coa súa xenerosidade, e estarrecida a carteira co importe da cornada.

Tamén podería citar o caso dunha variante do descaro que é máis ousadía e fachenda. Un reboludo hostaleiro que montara unha cervexaría na zona de Travesas. O tal personaxe alardeaba de que se alguén, fora por ignorancia ou por atrevemento, ousara pedir un viño naquel sacrosanto templo do lúpulo, botaríalle unha cervexa, para que fora aprendendo. E se alguén se queixaba de que estaba tépeda, non fría abondo, espetáballe:

-  Que carallo saberás ti desas cousas que eu son mestre cervexeiro!

Certo é que á profesión de hostaleiro se chega por moitos camiños, pero un dele,s o máis común a esta raza que pretendemos describir, era o de estar casado cunha muller que coñecía moi ben o produto e o cociñaba moi axeitadamente, caso do Tolo de Carril, Pepe do Simón, ou do Beiro, pero non o de Manolo Chocolate ou dona Carmen do Mosquito.

Dona Carmen rexentou durante moitos anos o restaurante de máis sona en Vigo. Os mellores linguados, as pescadas máis descomunais, o ollomol de sete estralos, os mariscos de máis alta calidade, tiñan no Mosquito o seu fogar. Nos anos setenta dona Carmen xa pasara aos fillos a atención directa ao cliente pero dende o seu sitial na entrada do local, non perdía ollo de todo o que sucedía no establecemento, e recibía, firmemente sentada no seu trono da restauración, a consideración de canto famoso e notable o visitara. Comer no Mosquito era unha experiencia iniciática. Comer no Mosquito era consagrarse na escala social de Vigo. Pero unha cousa tiñas que ter clara se a tal te atrevías: ías xantar ou a cear copiosamente, e non a facer o parvo. Non como o famoso cantante (en máis dun sentido) Joan Manoel Serrat, que tivo a pouca cultura de pedirlle a Carmiña uns ovos fritidos con patacas.

-  Miren vostedes -díxolles a filla favorita de dona Carmen -Aquí á volta hai un local moi axeitado onde lle serviran iso que pide. -E para acabar de escarallala, mentres retiráballes os servizos -Ao Mosquito non se ven a tomar ovos!

Caso aparte era o do Beiro, de San Miguel de Oia, que máis sería de escribir Veiro se non fora que ese era de verdade o seu apelido! O digo don Manoel, porque seguro que sabe que un rapaz veiro é o mesmo que arteiro, astuto ou lagarteiro. Beiro non so era famoso polo seu polbo, as súas nécoras e a pescada á galega, senón pola xenreira que tiña polos “fode chinchos” que o caían polo establecemento como moscas no verán, na procura dunha das mesas do exterior, baixo da parra.

-  ¡Oye tú! Ponnos unos cangrejos de esos…

-  Nécoras non lles poño que as  estragan!

E razón non lle faltaba, que os había que intentaban comelas con garfo e coitelo. Que moita xente que ven a Galicia din que temos unha hostalería de taberneiros rabuxentos e de camareiros e patróns de pésima educación. Mentres que moitos outros sosteñen coa mesma firmeza, que non é cousa da mala educación dos donos senón dos clientes, e que moita xente atopa xusto o que anda buscando. Como aquel home da cafetería do Areal, que chega a almorzar pasadas as doce a mañá.

-  Por favor, déame un café e un croissant para mollar.

- Canto o sinto. A estas horas xa non teño croissant! Moitos días sobran, pero precisamente hoxe acabáronse.

-  Pois si que é unha mágoa! Logo déame un te e un croissant para mollar.

-  Vexo que non me expliquei ben. Café teño… o que non teño é croissant!

-   Entendo, entendo! E un chocolate e un croissant para mollar?

-  Chocolate, te, café, o que queira! Pero o que non teño é croissant! Non teño croissant!

-  Non fai falla que grite que ben lle entendo! Tomarei, tomarei ... Xa sei! Un vaso de leite e un croissant para mollar.

-  Merda! Dígolle que café teño, te teño, e chocolate, e leite! O que non teño é croissant! Cro-i-ssant!

-   Home se non se explica...! Agora si que o entendín! Déame soamente o croissant!

O propietario da cafetería perde o control dos seus nervios. Da volta á barra a vaise para o cliente como un touro enfurecido. Colle a o impertinente polo colo da chaqueta e a traseira dos pantalóns e o saca de malas formas do local. Cando volve, un pouco máis tranquilo, comenta cun cliente habitual que asistira a toda a escena dende un tallo na barra, remexendo tranquilamente no seu café.

-   E que algunha xente éche a hostia! – comentou o encabuxado propietario. Ao que o fregués moi serio, testaneou asentindo.

-   E que eu de vostede collo o croissant e tírollo á cara!

A mire que lle digo don Manoel! Que iso foi nos anos de ouro da construción naval en Vigo, finais dos sesenta ata principios dos oitenta. Logo veu a reconversión industrial e as escolas de hostalaría, e xuntos os dous fixeron todo o posible por extinguir a especie, e o sector nunca volveu a ser o mesmo.

No verán, un taberneiro

moito me agradara ser.

Pola contra, no inverno

ser ferreiro é ter muller.

luns, 7 de xuño de 2021

Quen con lobos anda, a ouvear aprende!


Mire que lle digo don Manoel! Meu pai era home de ideas e práctica anarquistas. Home con voz e opinión propias froito das moitas lecturas e da discusión activa no Ateneo Libertario. Home fortemente comprometido en cambiar ao individuo para poder cambiar o colectivo. O recordo coma se fora hoxe; lizgairo, de mente rápida e enxeño fértil, sempre co ás da baralla na man para matar ao tres, deixando ao opoñente coa boca aberta sen posible resposta.

- Nunca un voto nunha urna serviu para facer aos homes máis libres! Gustaba de argumentarlle ós dirixentes do sindicato de pesca da UXT.

Certo é! O feito de introducir un papeliño pola regaña dunha urna, se este traballo non leva consigo ningunha acción máis, ou se a escolla da papeleta concreta a introducir na devandita urna está realizada sen criterio, sen información nin formación, pouco de transformador pode ter. Todo o máis a perpetuación do sistema baixo unha aparencia de participación na “festa da democracia”.

Trae isto á miña memoria a historia que contou un día o Breixo, cliente que aínda que é pouco habitual, por vir a Bouzas soamente por afáns de traballo, sempre conta cousas de moito interese. E certas!, se temos que facer caso do seu nome que xa sabedes que ven do latín verissimum! Contaba o Breixo que nas primeiras eleccións democráticas despois da ditadura, ás do 15 de xuño de 1977, deixouse convencer por Matías, un amigo do “pecé”, para ir con el como interventor a unha pequena vila de Terra de Montes. O seu compadre sabía dunha taberna onde tiñan unha carne ao caldeiro que era manteiga pura e un viño do Condado espectacular co que podían aliviar os atafegos da xornada electoral, e o Breixo, que galdrumeiro non era pero si larpeiro, deixouse convencer. Engadía Breixo que estiveran nunha formación previa na que un camarada máis sabido, instruíunos nas sutilezas e reviravoltas da lei electoral, e dos “pucheiros” e “lázaros” que tiñan que vixiar para que os caciques de sempre non fixeran das súas. Grande esforzo fixeron os partidos de esquerdas para evitar o fraude no rural sen medir que o que ía  decidir o resultado serían as grandes cidades! E nas vilas e cidades, incluídas as industriais como Ferrol e Vigo, as elites burguesas da UCD ían conseguir manter o poder político grazas aos medios de comunicación e aos púlpitos, mediante a manipulación ideolóxica e o medo.

Así que Breixo e o seu amigo chegaron a vila e entraron en canda seu Colexio Electoral, concertando a hora na que irían a xantar. Cando chegou Breixo, un pouco máis tarde da hora acordada o Matías xa estaba metendo o escarvadentes nunha tallada de polbo.

- Seica tiveches problema para deixar a mesa?

-  Non tal! Estaba tan a gusto que fóiseme o tempo sen sentir!

-  E logo que foi? Porque eu estaba mais aburrido que unha pataca!

-  No vexas a que levo montado! Ao pouco de constituír a mesa entra o cacique do pobo cun feixe de documentos de identidade a votar por todo canto “lázaro” hai na circunscrición.

-  Manda chover na Habana! E que lle dixeches?

-  Que non podía votar máis que el. E iso se estaba no censo! Que por certo nono estaba, que segundo dixo vivía en Pontevedra! E o máis divertido do caso é que ten os ovos de cacarexar que xa o fixera en todas ás eleccións pasadas, e que quen carallo era eu para impedilo.

-  Quen carallo eras! O interventor dun partido político legal!

-  Pois non cho perdas que unha hora despois estaba de volta, co feixe de carnés e a parella da Garda Civil!

-  Iso acolloa, meu!

-  E que eu xa estaba un pouco acelerado de máis para reparar en prudencias ou medos a esta altura do conto. E moi educado e confidencial saúdo ao cabo da parella, indicándolles que ao mellor non se apercibiron, pero que acaban de entrar coas súas armas regulamentarias nun local electoral, cousa que é un delito grave. Que eu non quero buscarlle a ruína, que sei que son persoas honradas que están a gañar o pan dos seus fillos, pero que ou abandonan inmediatamente o local ou que vereime na obriga de cursar unha denuncia á Xunta Electoral Central e impugno a mesa.

-  Que ovos tes Breixo, que ovos!

-  E non vexas a cara do cacique! Eu pensei que dáballe un pasmo alí mesmo! Saíron os tres xuntos cos rabos entre as pernas, pero aínda quedaron discutindo entre eles no exterior do Colexio electoral un bo tempo, sen darse conta de que eu lles vía pola fiestra.

A carne ao caldeiro estaba de morte. Pero Breixo tiña gana de volver decontado para a mesa, temendo que os interventores dos outros partidos non tiveran as cousas tan claras coma el. Así que bebeu dun grolo o augardente de herbas, agasallo da casa de comidas, e dun par de alancadas volveu ao seu Colexio electoral. Contaba o noso Breixo que ao entrar pola porta soubo o que sentía o coronel do seu rexemento cando lle daban as novidades:

-  “Todo tranquilo meu interventor! Poucos electores meu interventor!”

-  “E logo que foi?”

-   “Que o xantar quere o seu pouso, e hoxe é día especial pero non tanto”.

E todo se lle ía en comentar como, a partires do incidente cos gardas, todos os da mesa electoral, vogais e presidente incluído, consultábanlle ata a máis cativa das dúbidas, e aínda algunhas das xentes do lugar que viñan cumprir co seu deber cidadán de votar, o tomaban como destinatario dos seus comentarios. Recordaba o caso daquela velliña que achegouse a el e moi misteriosa bisboulle:

-  Eu voto aos de sempre que como xa teñen cartos abondo non teñen tanta necesidade de roubar!

E de como el, sen chisco de acritude nin dobrez, respondeulle:

-  Iso está moi ben, miña señora! Que rouben os que levan toda a vida a facelo: os profesionais! Que estes que veñen agora sonche afeccionados que aínda non saben as mañas do oficio!

Chegou a hora do reconto. Abriron as urnas e deitaron o seu contido riba dunha mesa. E que dirá que fixo o Breixo? Non sei se recorda don Manoel que nestas primeiras eleccións a UCD e Alianza Popular imprentaran milleiros de papeletas que distribuíron a través das súas redes clientelares. Ningunha das dúas respondía ao modelo oficial co que tiñan notables diferencias, motivo este que aduciu o noso Breixo para cualificalos, coa conformidade do presidente da mesa, de votos nulos. Xustiza poética, poderiamos dicir, porque deste xeito todo o voto recluso e presidiario foi a parar onde debía: ao sobre do lixo, dos votos nulos.

E mire que lle digo don Manoel! Dicía, non sei ben se con retranca ou sen ela, aquel  eslamiado e ridículo xeneral que aturamos corenta anos: "faga coma min: non se meta en política". Pois non. Métase, enzóufese, mánchese, comprométase, na política. Porque se algunha ensinanza ten a historia do Breixo é que ás veces convén que democracia formal sexa algo deturpada para ben de se mesma!

Aínda que non es perfecta

Democracia, con ben veñas,

Líbrame ti dos cabritos

para nunca ser ovellas

mércores, 5 de maio de 2021

O cu de diante.



Mire que lle digo don Manoel. Que á miña idade corren os días coma un cabalo desbocado e cada un deles vaise máis rápido ca manteiga no fociño dun can. Pechas os ollos, os volves a abrir e alá van unha chea de anos! Faustos e infaustos, que de todo ten que haber. E cantos máis anos amoréanse no meu documento de identidade mellor disposición, inclinación e tendencia teño polos relatos do seu (e meu) amigo de Xinzo! Xinzo de Limia, que algúns chaman terra de moitas patacas e outros sosteñen que alcuño tal está soamente xustificado dende a desfeita ecolóxica que fixeron co desecamento da lagoa de Antela.

O certo é que quero ben ao noso Tavo, e á súa terra de moitas e moi fermosas lendas, como a da cidade asolagada de Antioquía, ou a do río do esquecemento, terra de boa mantenza que inclúe dende callos limiaos ata as ancas de ra, e que din que goza do entroido máis longo do mundo, cousa que os de Laza discuten porque para eles o ciclo comeza segundo se dan as campadas o día de ano novo co primeiro folión, e tampouco os de Verín e Vilariño de Conso, pois o entroido en Verín comeza o día de San Antón e o día de Candelas en Vilariño de Conso.

Non hei de entrar en tales disputas que amigos teño en tódolos bandos, e por todos eles teño boa disposición, gusto e propensión, e se de hoxe nun ano non é con máis alegría, que non sexa con menos! Aínda que non sei moi ben a que viña isto, pero o primeiro dos contos do Tavo, di así:

No xulgado de Bande. O xuíz diríxese ao secretario:

-  Señor secretario. Que suba ao estrado o interpelado.

Tras unha pequena lea nas bancadas sube un home de mediana idade. Require o señor avogado da defensa, súa testemuña:

- Entón vostede viu ao acusado ...

-  Eu non vin nada!

-  Pero vostede sabe ...

-  Eu non sei nada!

-  Pero vostede estaba presente cando ...

-  Non señor, non!

Entón intervén o Xuíz:

- E logo se non sabe nada, nin viu nada, e nin sequera estaba presente o día de autos, por que sube a testificar?

- E que o secretario dixo: que suba o interpelado! Eu mirei ao meu redor. Ninguén da sala se levantaba, e o único calvo era eu!

A acción do segundo dos sucedidos se desenvolve en Vilar de Barrio, un pequeno concello da Limia. O alcalde é un tío moi bruto que conduce que pon o corazón nun puño. Nunha destas, case que provoca un accidente, ao non respectar un stop, e a Garda Civil, que o ve, o para e pretende poñerlle a correspondente sanción.

-  Bo día. Que no veu vostede o stop?

- Que estopa ou que farrapo de gaita! Ver ben que o vin, pero non o mirei.

-  A quen non nos mirou foi a nos!

-  Menos chufas que non sabe vostede con quen está a falar!

- Pois vai a ser que tanto me ten con quen estea a falar, porque a sanción vaina levar nas costas, se poña como se poña.

-  Ide os dous a merda, que non tedes ghuevos para iso!

E así seguiu a cousa un bo anaco de tempo. Marchan cada un pola súa beira ao pouco chégalle ao alcalde a citación para o xuízo. O alcalde comparece coa súa señora por testemuña e esta declara moi seria cando lle preguntan que o seu marido non fixera ningunha daquelas cousas que lle acusan. Nin manobra prohibida, nin faltarlle ao respecto Garda Civil. O xuíz, que xa está un pouco farto da fachenda da muller, pregúntalle:

-  Mire unha cousa, Señora: a vostede quen lle dixo que dixera estas cousas?

-  E logo que vai ser! O meu marido!

O señor alcalde que ve que a resposta da muller créballe tódolos vimbios do canastro con tanta maña construído, espétalle ao xuíz:

-  Non lle faga caso señor xuíz, que a miña muller é medio subnormal!

E o terceiro dos contos non vaille atrás en enxebreza!

Érase un cura moi noviño, tan recén saído do seminario que aínda non lle caera a casca do cu, ao que polo seu bo carácter lle deran o traballo que non quería ninguén, tendo que atender as necesidades espirituais, e ás veces tamén as materiais, dunha ampla zona da Limia. Home de porto de mar custáballe moito afacerse a súa ausencia, e non menos ao frío cruel da chaira limiá. Por iso cando algún chistoso repetía como nova a vella brincadeira: “Xa quixera eu traballar como un cura: media hora e con viño!”, el respondía paciente: “Se tal fora! Pero eu levo ao lombo sete campanarios!”

Un dia deses de moito frío na Limia, estaban o curiña coa súa ama e unha sobriña súa, sentados a rentes do braseiro. A ama, madura, carnal e frondosa non era do gusto do crego e ningunha tentación suscitaba; pero a sobriña! Ai a sobriña! E cando a ama marchou da casa para facer os recados, e o cura e a sobriña quedaron sos, a carne da xuventude do crego, esturruxada coa longa fame da abstinencia, comezou a pugnar por rebelarse contra da opresión, e alma morría en mil calores loitando entre manter incólume o compromiso ou facer realidade o soño. Algo semellante debería de estar a pasar tamén no peito da rapariga porque non paraba de dar botes no tallo no que estaba sentada. E tantos e tantos deu que conseguiu o non procurado: racharlle unha das patas e caer estomballada riba do braseiro.

-  E logo! Queimouse?

-  Queimar queimou! Que daba gritos de que lle asistira e lle puxera un emplasto. E eu fuxín a procurar unha muller que me asistira na tarefa.

-  Home, pois para min que non fixo ben, que nestas cousas o tempo é importante!

-  E que tocar no que queimou ...

-  Non sería para tanto! Logo que foi o que queimou?

-  E que queimou ... o cu de diante!

sábado, 10 de abril de 2021

Clientes habituais e outras xentes peculiares. (3)


(Fala dona Lola)

Escoite e verá don Paio! Seica lle gustaron os contos dos personaxes do meu barrio da Estación! O certo é que quedaron na miña memoria moitas daquelas xentes que, como avelaíñas en torno da luz, pululaban arredor da tenda de Eulalia.

Hai xentes das que pouco sei, porque pouco souben. Son só unha imaxe, como a dunha unha foto vella ou un cacho de película, sempre en branco e negro. E vexo á señora Ascensión, a augardenteira de Tomiño, traendo ás garrafas de resolio, feito co augardente, azucre, canela en rama, anís, pel de laranxa e de limón, e herbas aromáticas, á taberna do Toñeco. Ao señor Urbano, sempre enfadado coa súa muller porque “lle saíra un pouco puta”, cada vez máis enzoufado na taberna e parando menos por casa, borracho e camorrista, pero coma a auga da tronada: moita auga en pouco tempo e non se aproveita nada. E recordo ós carreteiros da Estación, man sobre man o máis do día, ata que viña algún tren ou algunha persoa que quería facer unha mudanza. Como o “Andalú”, que fora padioleiro no exército da República, ou o Mario, que fora porteiro do Sporting de Xixón ata que deuse ao alcohol; ou ás avesas!; que deuse ao alcohol porque xa non era porteiro do Sporting. Mario xogaba ao fútbol cos rapaces do barrio cando non tiña faena levando cousas de carreteiro, e era cousa de ver o seu arte defendendo a improvisada portería, que a xente que baixaba por Urzáiz paraba na varanda da Estación a mirar como se estiraba nunha “palomita” para coller un balón ben colocado.

E o Marcelo, vixiante no serradoiro do Puxeiros que chegaba moi de mañanciña á tenda e pasaba por diante de tódalas mulleres que estaban agardando a súa quenda para ser atendidas, e se algunha tiña a ousadía de rosmar algo, aínda que fora polo baixiño, lle espetaba en toda a cara: “Cala muller que calada estás máis ghuapa!”. E a “Vitrasa, unha muller do oficio, na que calquera podía montar por unha peseta, o prezo do autobús do que tomaba o nome. Ou a Madama do “Bar dos Naciones” ao que os do barrio engadían sempre “putas a montones”, que quedara mancada por mor da malleira que lle dera o seu proxeneta, e ía en cadeira de rodas.

Uxía era de Corcubión e facía unha empanada de congro de sete estralos, que vendía na tenda da Perla, e na taberna que fora dos pais de Xesús Alonso Montero, o Recreo! Completaba o seu minguado negocio coa venta duns bisos de nailon que traía de estraperlo. Como boa muller de mar era calmada ata que non lle daba un vento! Cando, por poñer un exemplo, algunha das clientas da tenda finxía unhas bágoas polo pasamento daquela ou daquela outra muller, que tanto lles tiña, viraba nun trebón que cuspíalles con desprezo:

-   Cómpre ocuparse das persoas cando están vivas, que agora o chorar todos son mocos!

E recordo a tres dos tolos que exercían de tal na cidade: Martinico, Pepiño Tula e Angelito. Martinico era un bendito, manso e amigable, que falaba con todo dios, mentres que Pepiño Tula, era xusto ás avesas: sempre berrando alporizando dun xeito que metía medo. Disque Pepiño Tula era fillo dun paseado, e que se nunca fora moi normal, coa traxedia do seu pai xa enlouquecera definitivamente. Pepiño tiña a cara moi roiba de cara e baixaba do  Calvario dando gritos e recollendo todo canto “Faro” vía. Finalmente estaba o Angelito, o que tiña máis perigo dos tres para as rapazas. Angelito era un obseso sexual, sempre presto a roubar contactos con toda canta carne de muller se lle puxera aos alcances, e agardaba a que o tranvía estivera cheo de xente para subir a fregarse contra das mozas, e se a ocasión era propicia botarlle ás mans aos peitos.

Pero pasando revista ás miñas lembranzas, don Paio, estoume a decatar que deixeille sen rematar a historia da

Flor a filla do Xaquín do Quinteiro.

Segundo souben moitos anos despois, Flor, a filla do Xaquín e da Morena, fora xa de cativa unha rapaza moi boa, moi intelixente e moi guapa. Tan intelixente e estudosa que Xaquín, o seu pai, a mandara interna ó Colexio da Compañía de María, na rúa Virxe da Cerca de Compostela, o que daquela supuña un esforzo económico importante. Xaquín pensaba que os cartos non eran gastados senón invertidos, e máis cando tódalas súas reticencias contra da educación confesional esvaecéronse como o fume cando a directora faloulle do ideario do colexio en relación co papel da muller na vida: "Insistir nunha educación que axude, especialmente á muller privada de toda posibilidade, a crecer en todas as súas potencialidades e a comprometerse na transformación da sociedade".

O asasinato do Xaquín nas fragas do Farelo acabou con tódalas esperanzas de Flor de ingresar na Universidade. O serradoiro foi requisado polos novos mandadores da vila, eses que sempre gobernaran pero que ninguén elixira, e as fontes de financiación dos estudos de Flor desvanecéronse. Flor tivo que deixar Compostela e regresar ó Quinteiro para aprender a gaña-la vida turrando do legón. E aturando á súa nai, cousa que tamén tiña o seu martiroloxio!

Cando Flor estaba a piques de facer os dezasete anos recibiu a carta dun familiar de Bos Aires invitándolle a emigrar á República Arxentina. Flor recibiu a oferta cunha grande ilusión; calquera lugar sería mellor que aquela vila gris de babuxa e orballo, onde todas as miradas  a sinalaban como filla dun “roxo”. Flor embarcou en Vigo no vapor Córdoba, un buque de carga adaptado para o transporte de 26 pasaxeiros en camarotes de primeira clase, e oitocentos emigrantes amoreados en espazos ateigados de liteiras de tres camas.

Dicían no meu tempo que tres sectores de negocio, complementarios entre eles, estaban en mans da comunidade galega na Arxentina: a hostalería, as fabricas de colchóns e a prostitución. E Flor, como moitas outras da súa idade e circunstancia, veu a dar nas poutas dun familiar sen escrúpulos que vendeu a súa virxindade a un xerifalte do goberno. Despois disto todo era costa abaixo, pero Flor era unha rapaza lista, á que sempre lle gustara moito ler, e que tiña moita conversa, polo que en pouco tempo prosperou en tal actividade, chegando a ser a protexida do importante político que fora o seu primeiro violador, ao que, a máis de moitas falsas promesas, conseguiu raspiñar uns poucos cartos, abondo como para volver á súa terra como unha señora.

De Vigo saíu e a Vigo volveu. A visitar á tía Amparo; é dicir á miña nai. Flor trae con ela unha maleta chea de roupa interior, que é como un cofre dos tesouros para min e a miña irmá pequena, que asistimos coa boca aberta á exhibición do seu contido.

-  Collede o que queirades -nos di Flor. E nos ollamos para a nosa nai.

-  E vostede, tía Amparo! Colla tamén o que queira.

E tras moito porfiar, a nosa nai colle unha bata de casa e nos deixa coller a nos un par de xogos de sostén e braga. Roupa que, por certo, nunca chegamos a estear. Porque algunha lingoreteira foille co conto á miña nai de que a Flor está a montar unha “barra americana” en Vigo, e a ver se está buscando traballadoras para tal lugar de perdición! Así que a miña nai que tiña moi en conta as rexoubas e maledicencias da xente, foi dando desplantes a Flor, que deixou de vir pola nosa casa. E nos quedamos sen o santo nin a esmola.

E hoxe, recordando aquela afoutada muller, despido o conto dicindo como o Marcos, ese amigo seu que nunca leva nin un peso no peto para pagar o viño que bebe:

Eu brindo polas mulleres

que saben vivir sen tino!

E brindo porque esta noite,

un amigo paga o viño.

luns, 5 de abril de 2021

“A arte de bem velejar”


Mire que lle digo don Manoel! Que tamén eu fun aprendiz antes de mestre! E que antes de ocuparme do acoplamento en paralelo dos alternadores e outras minucias relacionadas coa electricidade no Mar de Labrador, moito xeito e moita volanta saíron das miñas mans na dorna do avó! Pero xa sabe don Manoel! Mudan os tempos e na súa mudanza torcen as vontades! Que veu a crise da pesca e a Andoriña do avó veuse na necesidade de prescindir de xente a bordo, e tiven que embarcar nun daqueles vapores vellos de casco de madeira, adaptados ás carreiras para ir faenar no Grand Sole, o “gransol” que diciamos nos. E todo o que sabiamos na pesca de litoral, de pouco serviu para faenar naquel mar furibundo, sempre encolerizado. E houbo moito que aprender; montes e moreas de cousas e cuestións, deixándose pernas e brazos, dedos e dedas, e aínda ás veces a vida, no aprendizaxe. Logo, alá polos sesenta, chegaron os barcos de ferro, coas chapas roblonadas como as do Bernardo Alfageme antes da desfeita, e logo os de chapa soldada que resistían mellor os pantocazos, e os arrastreiros.  E despois a integración de España no Mercado Común, para que, como dicía o vello chiste “os picos de Europa por fin estiveran en Europa”, arrear, agachar as orellas e cagar polas pernas abaixo permitindo o “esguace[1]  da frota pesqueira!

A miña experiencia nun bou de altura foi terrible. Pasar de navegar con familiares e amigos e regresar a casa no mesmo día, a ter que lidar con capitán, patrón de pesca, mecánico naval, cociñeiro, contramestre, e dez mariñeiros, sendo eu o mais cativo de todos eles, e facer mareas de semanas senón de meses, non foi precisamente unha regalía! Tamén cambiou o reparto dos beneficios da pesca: do reparto “a quiñón” ao pago a xornal, escaso e ben diferente do que cobraba o contramestre ou o patrón. Da pesca de litoral, artesanal e baseada nunha colaboración entre patróns e mariñeiros, e cunha distribución equitativa dos beneficios, pasamos á pesca industrial en barcos con propulsión mecánica e unhas artes de pesca que esquilmaban os recursos. Conforme medraran os cartos investidos na embarcación e nos aparellos, as relacións laborais era máis desiguais, as condicións de traballo máis duras, e a repartición dos beneficios do traballo máis inxusta. Pero era o que había! E como dicía o poema:

Continuamente vemos novidades,

Diferentes em tudo da esperança:

Do mal ficam as mágoas na lembrança,

E do bem (se algum houve) as saudades.

Recordo como un pesadelo os meus primeiros días en alta mar.

-  Aferrar cois, arranxar as bataiolas e lampacear[2] o sollado! -berrábanos o contramestre.

E nos a procurar que cousa era iso de aferrar un coi, onde estaban as bataiolas, e que era o que nos pedía que fixeramos co sollado! E despois de tanto traballo inútil, mazado coma un polbo  e canso coma un raposo vello corrido dos cans, ter que deitarse nun catre de lona sucio como o pau dun galiñeiro, entre un mariñeiro vello que non deixa de roncar como un bárbaro e outro novo ao que fermentáronlle a fabas no bandullo e non deixaba de aliviar a presión a base de flatulencias e ventosidades de indescritible alcatreo. Se difícil é conciliar o sono, máis complexo aínda é o conservar; o renxido das táboas do barco ao golpear das ondas, as pisadas das ratas movéndose pola bodega, as algaradas do cambio de garda, os que se levantan para ir ao beque[3] a facer as súas necesidades, o picar da campá cada hora, non deixan durmir máis que a aqueles aos que os moitos anos de experiencia ensinaron a distinguir eses sons habituais dos sinais de perigo. E cando chegamos a porto aínda foi peor! Xa non tiñamos o bater da máquina e o renxer das madeiras, certo é!, pero garda reducida val dicir máis mariñeiros deitados, e a máis mariñeiros máis ventosidades e máis pestilencia de orixes diversas, menos ventilación e menos aire a repartir, máis toses e gargallos, máis entradas e saídas, máis ruídos en xeral e en particular, e menos espazo, que xa o tiñamos pequeno coa metade da tripulación de garda, para estar deitados, durmidos ou intentando durmir.

Pero mire que lle digo don Manoel! Que non é iso do que queríalle falar hoxe, senón do meu compañeiro no Andoriña! Alcides, o Portugués, o home que, deixando aparte o meu avó, mais me ensinou do que el chamaba a “arte de bem velejar”, que inclúe saber facer unha virada por redondo, a fiar escotas diante dun refacho forte, e canto podes cinguir contra o vento cando navegas de bolina sen caer na zona morta [4].

O avó tiña ao Alcides en grande estima, porque por riba de moi bo mariñeiro, era home traballador e moi de fiar. “Malia ás súas ideas”, engadía rosmón o avó. Alcides, ademais das calidades citadas, tiña un valor engadido que era unha alfaia de extraordinario valor para un home tan túzaro como era o meu avó: un arte especial para relear, aínda que fose dez minutos, polo prezo dunha patela de xouba. Arte que, por certo, disque herdou a miña nai Peregrina por vía de aprendizaxe e máis de boa disposición natural.

Alcides era sempre o primeiro en chegares ao reparto do quiñón; e non por aquilo de “quen chega tarde nin oe misa nin come carne” senón porque tiña a súa casa un pouco máis lonxe que ao resto dos tripulantes da dorna; que el non tiña a casa en Bouzas senón na Redomeira, alá no Calvario, no que chamaban a Pequena Rusia. Aos compañeiros non lles molestaba tales presas e comprendían sen esforzo o afán por levar a casa o máis cedo posible a parte que lle tocaba do froito dos afáns de todos, que non outra cousa é o quiñón! O certo é que o Alcides tiña tan bo natural, alegre e sempre atento ás necesidades dos demais, que con toda xente levábase ben. Se sería bo rapaz que ata as peixeiras coas que máis regateaba eran súas seareiras! Portugués, por aquí, Portugués por alá, que ningunha delas o chamaba por outro nome! De feito non se lle coñecía outra inimizade que co Marcial un oficinista do Pósito de Bouzas-Vigo que fora moi de esquerdas coa República e cambiara á camisa azul nos primeiros días do golpe, actitude esta de moito proveito xa que valeulle un posto de inspector de pesca na confraría de Pescadores.

Non sei se sabe don Manoel, que os pósitos eran unhas asociacións de armadores e mariñeiros, herdeiras directas dos antigos gremios de mareantes, que tiñan como propósito principal controlar a venda de peixe e mellorar a capacidade de negociación dos pescadores diante dos grandes compradores en xeral, e das conserveiras en particular. Co establecemento da ditadura franquista, os sindicatos foron ilegalizados, a maior parte das asociacións confesionais existentes reestruturadas, e os pósitos transformados en Confrarías obrigatoriamente adscritas ás parroquias.

Nada houbera pasado se o Marcial fora xente de ben, pero a camisa azul é como a gorra de prato: se algunha neurona hai debaixo da gorra, murcha baixo dela; e se algunha fibra de humanidade hai debaixo da camisa azul, esvaece. E a vella complicidade co Alcides na afiliación ao Comité Rexional de Obreiros da Industria Pesqueira de Galicia e Similares, virou en asañada persecución, que a lingua do amigo malo, corta máis que un machado. O feito máis cativo, a circunstancia máis normal, eran razóns abondo para dar parte á parella da garda Civil. Parella que por certo, en palabras do cabo, “non lle facía o máis puto caso”. Marcial fora no seu tempo ateo militante, e o primeiro en facer mofa e escarnio das ridiculeces de santos e virxes, padróns e padroas; o que non foi atranco, dificultade ou impedimento para acusar ao Alcides na parroquia, que o Portugués non respectaba o xaxún nin a abstinencia dos venres. Cousa absurda onda as haxa nun mariñeiro, que se algunha carne entraba na nosa boca era a do peixe, que a do porco ou o vacún estaban lonxe do noso poder adquisitivo. E así sempre o Marcial intentando molestar, xiringar e enfastiar ao Alcides; sempre pinchando e sempre pinchando no óso.

Pero “cántaro que moitas veces vai á fonte ou deixa no camiño a asa ou a fronte” e o home que me ensinou a “arte de bem velejar” no mar, non soubo facer tal coa súa vida. E mire que lle digo, don Manoel! Des que deixara o meu traballo na Andoriña do avó para embarcar cara ao Gran Sol, perdera moito contacto cos preitos e querelas de Marcial e Alcides, pero nun dos meus retornos a Bouzas ao rematar dunha marea, comendo na casa coa miña nai caeu a noticia como un lóstrego.

- Sabes o do Alcides? preguntoume Peregrina, mentres servía o caldo.

-  Que foi? Está malo? respondinlle entre grolo e grolo do delicioso beberaxe.

-  Ben non ha de estar, que o levaron detido para Portugal.

-  Maldito Marcial! Ao fin saíu coa súa!

- Non sei se o Marcial tivo ou non que ver co asunto, que “rifan os ladróns e descóbrense os roubos”. Pero a cousa vai de bigamia. Disque o Alcides tiña muller e fillos tamén en Portugal!



Probe Alcides! Perdeuse por non saber dicir que non! Porque a “arte de bem velejar” tamén debera ser no seu caso, sabendo o que só el sabía, o seguir dando largas á muller coa que convivía na chabola da Redomeira, e non atender ás súas razóns e pasar como un parvo pola igrexa á que era tan pouco afeccionado.

A que casa cun casado,

Xa ten gana de casar!

Fol que xa foi sacudido,

miña queridiña, fariña non dá.

 



Nota [1]: A palabra “esguace”, non recollida pola RAG, procedente do italiano sguazare e o castelán desguazar, fai referencia como a acción e resultado de despezar, desarmar, desfacer ou desmantelar calquera tipo de vehículo ou de calquera artefacto para usala como chatarra. Entre os anos 2010 a 2015 o Goberno da Xunta destinou máis de 83,6 millóns de euros á “paralización definitiva da actividade pesqueira”, eufemismo detrás do que agachar o feito do seu desmantelamento imposto pola UE.

[2] A “bataiola”, termo non recollido no dicionario da RAG, como sempre tan allea aos termos mariñeiros  a unha especie de varanda dobre de madeira, firme ou  levadiza que encaixada en candeeiros de ferro corre as bordas do buque, gardando no seu paralelismo a distancia do espesor do costado ou pouco máis en cuxo oco se colocan de día os  cois da mariñeiría e tropa. No pasado as  bataiolas compoñíanse dunhas redes suxeitas polos mencionados  candeeiros de ferro e nelas formábanse  parapetos cos bagaxes da tripulación. Habíaas na cara de proa da toldilla e na popa das  cofas. Tamén chamábanse antepeito porque nas paraxes onde este era o seu principal obxecto servían para que a xente non caese ao mar. Pola súa banda “lampacear” quer dicir pasar o “lampazo” unha especie de fregona.

[3] O termo “beque” tampouco figura no dicionario da RAG. Si no Estraviz, pero soamente coas acepcións de 1) Parte mais avanzada que forma a parte alta da proa dos navíos antigos e 2) Nariz grande. Falta o único que permanece vivo na fala dos mariños: nos barcos, retrete da mariñeiría.

[4] O termo bolina deriva do inglés bowline que é o nó que nos chamamos ás de guía, que se usa nas embarcacións de relinga para amarrar a vela na proa cando vas cinguindo contra o vento.

mércores, 24 de marzo de 2021

Clientes habituais e outras xentes peculiares. (2)



(Fala dona Lola)

Ben me sabe don Paio que lle gustase a historia de Lois, un dos clientes habituais da tenda de Eulalia, a que estaba nos baixos da miña casa na baixada da Estación. E por min non ha de quedar o relatarlle unha, ou se ven ao caso máis, peripecias daqueles habitantes da miña memoria que os anos aínda non lograron esborranchar dela.

E sen máis prólogo, introdución ou limiar, paso a referirlle o asunto.

Xaquín do Quinteiro.

Xaquín, o pai da Flor da miña memoria, era fillo dunha familia de labregos acomodados do Quinteiro. María, a súa nai, era de Basadroa, e Antón, o seu pai, de Artoño onde tiña un serradoiro con  moita actividade que dáballe moitos cartos. A familia vivía nunha boa casa de perpiaño, que estaba moi preto da igrexa de San Cristovo de Borraxeiros. Aínda que na casa había posibles e o mozo fora de neno un moi bo estudante, quebrantando os desexos do rapaz e as recomendación do mestre da unitaria, rematados os estudos primarios Xaquín comezou a traballar co seu pai na administración do serradoiro, recibindo a cambio unha cantidade xenerosa que permitíalle mocear con desafogo, o que xunguido á súa guapura e boa planta dáballe unha chea de predicamento entre as mozas casadeiras da contorna. El a ningunha facía moito caso, porque era home formal e traballador, e conforme ao seu pensamento tiña outras cousas na cabeza que andar a enredar con amoríos que podían acabar en voda non procurada.

Pero ata ao mellor escribán cáelle un borrancho, e esta súa firme determinación e propósito de non deixarse enredar en amoríos, quedouse en viva estampa do dito popular, aquel no que o home propón, deus dispón e a muller todo o descompón. Como lle dixera a súa nai, María de Basadroa:

-  Meu filliño! Tanto fuxir por demais das boas raparigas e vas perde-la a chaveta por unha mala!

Porque a Morena era, para as xentes do lugar, unha mala femia; unha carrañosa, máis sucia que a parrumeira, que andaba pola aldea igual que unha porca de ranchos. E desvergonzada! Que era fama que non levaba bragas nin cando tiña o período, que moita xente lle mirara as pernas manchadas de sangue menstrual. O certo é que a Morena non era unha mala rapaza; un pouco asilvestrada si, e para o seu mal, que era filla de borrachos, e saíra adiante pola fortaleza do seu natural, tan privada dos coidados dos seus pais como un lagarto das silveiras.

Intentar torcer os mandados da natureza é tan inútil coma coller auga nun cesto, e o que ten que pasar pasa. Un día de agosto á volta da festa o viño e o baile fixeron a situación propicia; foi ollar para as carnes pretas da Morena, sentir no fociño a vagada do seu recendo a femia en celo, e percibir como o sangue ponse a bater aloucadamente nos seus pulsos. E na cabeza a vertixe de que todo xiraba ao seu redor non o deixa pensar nas consecuencias de deixarse levar pola enxurrada, que a xente de máis siso é quen, cando o perde, das maiores loucuras. Así que ó que coce e amasa de todo lle pasa. De terra fecunda e boa semente naceu un precioso meniño, ao que puxeron Flor na pía bautismal de San Cristovo de Borraxeiros.

Pasaron os anos e pasaron as calores primeiras. E as batallas amorosas no leito deixaron paso aos enfrontamentos, e as groserías da Morena, ao fin filla das súas circunstancias. Xaquín descubriu con dolor que ningunha outra cousa que a súa Flor uníalle á familia, e comezou a pasar cada día máis tempo no serradoiro e menos na casa. Trabou amizade cun carreteiro anarquista que, sabendo a afección que Xaquín tiña pola lectura, deixoulle un exemplar de A conquista do pan de Piotr Kropotkin, na traducción de León Ignacio para la editorial valenciana de Francisco Sempere. Aínda que as ideas libertarias eran demasiado para un pequeno burgués de corazón como Xaquín, o libro abriulle a mente a novas lecturas e novas amizades, singularmente as os agraristas de Solidaridad Gallega, ás xentes das Irmandades de Fala e ás do Partido Galeguista, e segundo me contaran participou con eles na Pelegrinaxe ao Candán de agosto do 33, a homenaxe ao 25 aniversario da Sociedade Fillos de Silleda, onde tamén estiveron persoeiros de moita sona como don Ramón Otero Pedrayo, Vicente Risco, Suárez Picallo, Blanco Amor, Ramón de Valenzuela e Antón Alonso Ríos, aquel que foi quen de librarse das poutas dos alzados facéndose pasar por un esmoleiro portugués: o “Siñor Afranio”.  

Esta mínima militancia, e ao mellor algunha xenreira de vello, costoulle a vida. Unha noite do inverno do 37, un sarxento da Garda Civil e uns falanxistas de Lalín o levaron de casa para, segundo eles, tomarlle declaración.

-  Tranquila miña rula! Volvo decontado! −díxolle á cativa.

Pero nin Flor, nin a súa nai A Morena, o viron nunca máis con vida. Un cazador atopouno medio comesto polos lobos e con catro tiros no peito e un na caluga, nas fragas do Farelo. E a probe meniña nunca máis puido escoitar dos beizos do seu pai aquela cantiguiña coa que tanto lle gustaba que a arrolara cando se ía a deitar:

O carballo dá bugallas,

e o castiñeiro ourizos.

Os ollos da miña nena

para min sonche feitizos

sábado, 20 de marzo de 2021

Clientes habituais e outras xentes peculiares. (1)

 



(Fala dona Lola)

Escoite e verá don Paio! Arredor da tenda de Eulalia, a que estaba nos baixos da miña casa na baixada da Estación, viven na miña memoria moitas xentes peculiares. E moitas historias como as que xa lle contara da muller grosa coa face suorenta arfando de angustia porque íase polas patas abaixo. Ou a do garda civil de aduanas e a señora Virtudes. A do señor Amaro o inspector de Facenda e o pouco siso da señora Pilar. E aínda a de Trotski, o can de raza indefinida, a parella de periquitos sen nome, e Linda a gata obstinada en manter a súa felina independencia. E voto unhas risas lembrando ao meu irmán pequeno facendo saíres a gata de debaixo dun coche aparcado, imitando con especial acerto o ruído do motor ao poñerse en marcha.

Lois que tiña unha perna soia.

Outros clientes habituais da tenda dos que gardo boa memoria, eran a señora Lola e o Lois o seu home, un daqueles que chamaban cabaleiros mutilados porque perderan na guerra algún membro do seu corpo ou a súa utilidade. Por suposto sempre que tal incidente sucedera loitando no bando correcto! O dos vencedores! Cousa que algunha xente do barrio poñían en dúbida; algúns dicindo que no seu momento dera vivas á República, e outros que perdera a perna doutro xeito menos honroso. Nada diso tiña máis fundamento que rexoubas de maledicentes, que eu ben sei pola testemuña do meu pai, que tiveran que cortarlle a perna dereita nun hospital de campaña da fronte de Teruel, por mor da gangrena que estivo a piques de levalo por diante. Aquela morte non sucedida fixo de Lois un home de talante optimista fronte a tódalas dificultades. Algareiro e divertido, Lois traballaba na inspección da lonxa de baixura do Berbés, a única regalía que admitira pola súa discapacidade, e o seu bo carácter e notable disposición para axudar aos demais ganoulle moitos amigos entre a xente da pesca, co que na cociña da señora Lola nunca faltou peixe fresco. Lois estaba decidido a gozar daquela vida que o médico militar regaláralle cortándolle á perna polo fémur, bailando como o cadelo da cantiga “a muiñeira nunha perna soia” ou choutando por riba das lapas das fogueiras de San Xoán mellor que calquera rapaz, como se en troques de perna esquerda tivera un resorte. Un día deulle un mal aire e foise apagando aos poucos como a luz dunha vela. Cando tan mal se viu, aínda tivo rexouba abondo como para dicir aos amigos que o ían visitar:

-   Cando o mal é de morrer o mellor remedio é a morte!

E nun derradeiro alarde de humorismo gallofeiro deixou encargado á súa señora, e futura viúva, Lola, un epitafio para gravar na súa lápida:

Vin a este mundo chorando, e todos rían. 

Marcho e todos choran. E son eu o que ri.