A comercialización do intanxible

 Mire que lle digo, don Manoel! Don Lois, o dono de Pesqueiras Reunidas, é un home tranquilo. Moi afeccionado, ben é certo, ós libros de auto axuda, ás locucións adverbiais e as palabras revesgadas; pero nada iso é un defecto que o incapacite para facer de tertuliano na nosa taberna, posto que ocupa con natural eficiencia porque, como home de posibles, compra prensa variada da que recorta coidadosamente os temas que lle parecen de interese para establecer como debate.

E armado dunha desas publicacións veu antonte á taberna do Miguel, espazo que gusta de frecuentar malia ás reprimendas da súa parenta. Neste caso veu cargado coa propia revista, que se ben era un pouco pesada de máis tamén o era das de prezo elevado, e non era cousa de desfacela con tan banal motivo como a incomodidade do seu carrexado. Don Antonio xa lle collera o xeito ao novo peirao e, malia o pouco espazo dispoñible no novo abrigo, manobrando con suma precisión a súa abundante anatomía soubo abarloar a rentes de nos para, saudando efusivamente a babor a estribor poñer a citada revista riba do mármore da barra cun aceno triunfador:

—      Moi bo día á toda a boa xente desta parroquia!

—      Bo día don Lois —contesteille—. Vexo que hoxe trae bo material de debate...

—      Traio! Un artigo moi interesante que leva por título A comercialización do intanxible.

—      E iso que ben sendo? —apunta o Remixio que gusta dos debates máis que os cregos dos bautizos.

—      Escoite e verá!

Don Lois abre a revista e le: ...a sociedade actual presenta unha tendencia —non di se preocupante ou non— á “comercialización do intanxible”, tendencia que pódese observar con claridade en varios aspectos, principalmente na forma en que consumimos, na estrutura das empresas líderes e na evolución da economía. Esta tendencia baséase no feito de que o valor xa non reside só nos obxectos físicos, senón nos activos que non se poden tocar, como o coñecemento, as experiencias, as ideas e os servizos.

—      Vivimos —di don Lois como comentario ao lido— nun “Capitalismo na nube”

—      Nas nubes está o articulista ese! —retruca o Remixio.

—      Fala da “nube”, no sentido deses centros de datos repletos de grandes ordenadores funcionando día e noite para que ti poidas escoller que película queres ver no teu televisor. Fala desa “economía da subscrición e servizos dixitais” que permite que xa non teñas que mercar un CD para escoitar música ou un DVD para ver unha película; pagas polo «acceso» a un catálogo inmenso de contidos se necesidade de encher andeis e andeis de obxectos que logo nunca sabes onde os tes.

—      Pois, que quere que lle diga, don Lois! Para min deixar as miñas cousas na “nube” é como deixar a colleita no hórreo do veciño: estache todo moi ben gardadiño e non ocupa sitio na túa casa, pero o día en que algo se derrame ou que rompas as «hostialidades» co veciño quedas sen ela.

E isto, don Manoel, era sempre así co Remixio: os seus argumentos adoitaban a estar nunha dimensión tan afastada do tema proposto que don Lois aplicaba unha estratexia de "rendición preventiva", renunciando a responderlle como quen renuncia a dar leccións de natación a un sacho, e abrindo de novo a revista continúa coa lectura: O valor das empresas líderes non se basea principalmente nas súas fábricas ou no seu inventario, senón nos seus “activos intanxibles”. Por exemplo, o valor de empresas como Apple ou Google radica na súa marca, na súa propiedade intelectual (patentes, software), e nas súas bases de datos de clientes. Estes activos intanxibles superan con fartura o valor dos seus activos físicos.

—      Iso si que é certo! —intervén de novo o Remixio— o valor desas empresas é o que saben de nos! Neste mundo vales porque compras, non polo que es; e se coma min produces case todo o que comes, e vives coa mesma roupa cinco ou seis anos seguidos, es para eles un refugallo da sociedade!

—      O malo Remixio é que todo o que saben de nos non lles custa un can: llas dicimos nos para fardar do importantes que somos e o ben que nos van as cousas!

Houbo un silencio; un silencio en que cada un de nos pasou revista mental a todo aquelo que dixera de si mesmo —sen que ninguén lles preguntara— neses modernos confesionarios que chaman «redes sociais». Que cando subes a foto do churrasco que fixeches cos amigos estás dicindo que compras carne, que necesitas carbón vexetal, que tes un xardín que necesitas coidar, que tes poucos ou moitos amigos e moreas de datos máis sobre ti —e sobre eses amigos— polos que alguén paga e que ti regalas. E sobre todo como un americano con cara de subnormal conseguiu o que ninguén: que milleiros de galegos perderan esa inestimable discreción, ese carácter forxado ao longo de séculos de evolución, e que asegurou a nosa supervivencia como pobo: «o sentidiño».

Máis ben sabe don Manoel que o silencio nun dura moito na nosa taberna —e moito menos neste caso que o Lois está coa revista aínda na man, a medio ler—.

—      Déixenme que lles lea outra parte interesante do artigo: o da economía do coñecemento.

—      E que ven sendo iso? Que a xente economiza tanto os seus coñecementos que xa non sabe distinguir a nabiza do grelo?

—      Non tal! Fala de que o saber converteuse nunha mercadoría valiosa pola que estamos dispostos a pagar.

—      Iso non é nada novo: os ricos levan séculos pagando a sabios sen escrúpulos para, por exemplo, librarse de pagar impostos.

—      Non vai diso. Fala da consultaría, das guías dixitais, dos cursos especializados e, en xeral, da educación en liña, como exemplos do xeito de monetizar a experiencia e o coñecemento.

Daquela intervín eu para engadir que o feito de que alguén tivera que vender —e outro estivera interesado en mercar— a súa capacidade para resolver un problema ou para ensinar unha habilidade, non era precisamente algo novo, e que, en todo caso, o que podía ser novo era o feito de que cada vez máis xente estivera disposta a poñer a disposición da mencionada «nube» o seu coñecemento sen outro pago que unha eventual financiación —«monetización» penso que lle chaman— por medio da publicidade.

—      Hai algo que o diñeiro non poda comprar? —sentenciou o Miguel, mentres lles daba nova vida ás baleiras cuncas.

—      Haber, haino! O tempo, o sentido, a saúde... —respondeu Remixio, lizgairo.

O certo, don Manoel, é que a mercantilización dos valores é un fenómeno social profundo e moi decepcionante, que transforma a ética, a amizade e a fidelidade, en bens de cambio. A ética, por exemplo, pasou de ser un principio moral a un “activo comercial”. Ninguén é xa, ético por imperativo moral senón por rendibilidade económica. A amizade entrou na esfera comercial co auxe das redes sociais. Xa non importa ter amigos senón «seguidores», porque este número de seguidores ten un valor monetario en oportunidades de negocio, patrocinios empresariais e beneficios económicos. Capitalismo amigable! Finalmente a fidelidade, que no pasado era un valor que se construía co tempo, agora cómprase a través de programas de puntos, descontos e recompensas. A fidelidade xa non se basea na confianza ou nun vínculo xenuíno, senón nun intercambio monetario.

E mire que lle digo, don Manoel! O principal risco desta comercialización do intanxible, no sentido da mercantilización dos valores, é que corrompe a esencia do que son. Cando a ética, a amizade ou a fidelidade teñen un prezo, o seu valor moral desaparece. Foméntase unha sociedade na que as decisións se basean no cálculo de custos e beneficios, en lugar de en principios e relacións humanas auténticas.

E como ben dicía o poeta popular:

Honradez e sentidiño

mámanse xa dende o berce.

Non se mercan nin se fían,

nin hai banco que os preste.

Necios con título

 Mire que lle digo, don Manoel! Permítame que lle comente que ese o seu amigo —ou compañeiro, se así o quere— que veu con vostede á taberna a pasada semana, é un bo exemplo daqueles profesores dos que se dicía que sufriran unha morte intelectual por oposición, porque deixaran de estudar en canto a aprobaran.

Ben sei que o de ser un pouco túzaros para o manexo das letras adoita ser unha doenza habitual entre os docentes das enxeñerías; e que, en palabras de filosóficos bocapodres, dáslles un poema de Calderón e entran en colapso cognitivo. Podo acreditar que non todos os enxeñeiros padecen alifafe tal, pero si que son unha considerable maioría nese colectivo. E que o seu amigo pertence de cheo a esa grea.

E non me veña con que o seu amigo —compañeiro, non se me esquece— é un dos profesores que máis artigos publica; que é ben sabido que na universidade de hoxe manda o «publish or perish»: ou publicas ou morres. Aínda que o publicado sexan artigos irrelevantes, de temas tan específicos que non interesan nin aos especialistas... todo suma! E toda esta actividade irrelevante mentres manteñen os mesmos apuntes que fixeran cando aínda estaban a preparar a oposición, que tampouco é cousa de os cambiar todos os anos!

—Iso é ben certo —intervén un home novo, chantado na barra, que ninguén de nós coñece—. Hai docentes que levan usando os mesmos materiais desde a invención da escritura! —para engadir decontado—: Vostedes perdoarán a intromisión, pero traballo na Universidade e algo coñezo dese tema.

—Pois non teña reparo en expresar a súa opinión —contesteille—, que nesta ágora son todas ben recibidas mentres se manteñan dentro das mínimas normas da urbanidade e o respecto ás dos demais.

—Chámome Alfredo. Traballo na Universidade, pero na administración. Na miña propia experiencia, unha vez que es funcionario de carreira, chegas moi cedo ao convencemento de que, como a túa praza é de por vida, non paga a pena esforzarse moito. E iso, que no noso traballo ten unha importancia relativa, na docencia é mortal.

—E logo?

—Porque non existe un mecanismo real e eficaz que diga: «Oia, vostede non se actualizou nos últimos dez anos, non pode seguir dando clase».

—Home, non será tanto así! —dixo Antonio, o da asesoría, incorporándose á conversa—. E logo, o das «enquisas de avaliación docente» non serve?

—Servirían se foran deseñadas para iso. Naceron para dar voz ao alumnado e detectar comportamentos abusivos ou neglixencias graves, pero na realidade son máis «enquisas de satisfacción do alumnado» que de avaliación docente.

Non tiven outra que darlle a razón: porque a tiña, e ben dela! E non porque deste tema poida eu falar por boca propia, pero si por boca dun bo amigo que sabe moito destas cousas.

—Non diga que non, don Manoel! Que ben sabe que os moitos anos aínda non deterioraron a miña memoria, e moito me ten comentado nestes tempos da súa peripecia persoal con estas enquisas nas que, para saír cunha alta cualificación, resulta moito máis útil aprobar a esgalla que ensinar ben. Certo, don Manoel! Necesarias son, sempre que non acaben sendo a única métrica empregada para avaliar a validez dun profesor, para analizar a medio e longo prazo os resultados da aprendizaxe e non a percepción subxectiva e inmediata do estudante. Porque algún alumno haberá que estea interesado en aprender, pero non me negará que o verdadeiro interese da inmensa maioría non é tanto o aprobar eles como «que os aproben»!

—Pois eu son moito máis radical: as enquisas non valen de ren —afirmou Alfredo volvendo a tomar o mando da conversa—. Primeiro e principal, porque a esa idade o estudante aínda non ten criterio; non ten perspectiva abondo para telo! En pleno proceso de formación, como vai xulgar se o contido da materia está ou non actualizado, ou se os contidos impartidos son os máis adecuados para a súa futura carreira profesional?

Alfredo seguiu explicando que se un profesor é simpático, extravertido ou atraente, os alumnos tenden a puntualo mellor, e que unha clase entretida é moito mellor valorada que outra máis orientada a formar nas competencias necesarias para desenvolver a súa profesión no futuro.

—Ben certo! Cando eu fixen Económicas —interveu Antonio—, os profesores que puñan exames difíciles, ou eran estritos coas notas, recibían as peores críticas. O malo é que algún profesor, para evitar estas, inflaba as cualificacións para comprar o favor do alumnado.

—Iso tráeme á memoria unha historia que, se lles presta, lles quero contar.

A historia do Alfredo

Vai disto uns poucos anos, nun departamento da Universidade de cuxo nome non quero acordarme... sobrevivían —no sentido de vivir moi ben— uns cantos espécimes deses que están convencidos de que, por ter unha «ene» de menos[1], xa chegaran ao cume do coñecemento e non teñen nada novo que aprender.

Aquel ano, e por motivos que non veñen ao caso, a encarga de docencia ía medrar moito. E as posibilidades de atopar «...especialistas de recoñecida competencia que desenvolvan profesionalmente a súa actividade fóra da universidade» para contratalos como profesores asociados eran bastante escasas.

Menos mal que o enxeño non falta nos departamentos da universidade; nin os alumnos servizais, que roldan polos corredores en busca das migallas dun «aprobado por cansazo». E este perfil do alumno que suspendeu mil veces é especialmente útil para aqueles profesores que levan anos sen actualizarse e non queren a un axudante brillante, crítico e informado que os poña en evidencia. Mellor poñer ao seu lado a alguén que llo deba todo e que non lle faga sombra.

E este foi o caso de Remixio, cuxa historia me propoño contar.

Remixio era, e é aínda hoxe, un tipo de aspecto singular. Unha desas persoas non grosas pero redondas e sen arestas, como se foran bonecos de goma. A pel de Remixio está permanentemente cuberta por unha lixeira capa de suor, un brillo aceitoso que reflicte a luz coma se estivese sempre a saír dunha sauna ou de facer un esforzo físico intenso. A súa roupa, sempre dunha moda de dous ou tres anos atrás, parece adherirse a ese corpo suorento de forma desigual, formando pregues curiosos que acentúan a súa falta de rixidez. O seu cabelo, xeralmente desaliñado, adoita estar tamén un pouco húmido, pegándose a cachos á fronte ou no cocote.

Pero o que máis chama a atención de Remixio son os seus ollos. Uns ollos mornos, desprovistos de calquera calor emocional ou intelectual, reflexo exacto da mente que os alimenta: unha maquinaria mental que funciona ao ralentí, sen présa nin propósito, sumida nunha especie de letargo perpetuo.

E esa mente letárxica fai que a Remixio lle custe ferro e fariña superar os exames, e acabe aprobando as materias por extenuación... dos profesores, que, tras varias sesións esgotadoras de revisión, acaban convencidos de que valorar máis o esforzo do alumno que o seu aproveitamento é unha actitude sensata para non rematar ingresado nun psiquiátrico.

O resultado era de agardar: unha tras outra, Remixio vai superando todas as materias e, cando xurde a necesidade de dar unhas prácticas dunha materia, quen as vai dar mellor que alguén que as fixo cinco veces? Resultado? Xa temos ao Remixio como profesor universitario.

Pasan os anos e Remixio é un máis no departamento. Un que nunca dá problemas e se adapta a todo. Chega o intre de deseñar o perfil da praza definitiva para que coincida exactamente co currículo de Remixio: un «perfil con nome e apelidos».

Non teñen que pasar moitos máis para que o director de departamento convenza a Remixio de que ten que preparar a súa tese de doutoramento, e que para iso é importante que empece a figurar como coautor nos «papers» do grupo de traballo. E de nadar onde non cobre a intentar cruzar a ría no inverno: Remixio le a súa tese obtendo a cualificación de notable a un traballo sólido e ben defendido.

—Perdoe, don Alfredo —interrompe don Antonio un pouco atufado—. O conto está moi ben pero, non lle parece que se deixou levar pola fantasía no da tese de doutoramento?

—Non tal! Todo o contado é certo... menos o nome do protagonista.

Seguimos falando un pouco máis ata que Alfredo, o novo confrade, despediuse educadamente antes de coller o portante.

E mire que lle digo, don Manoel: malo é ser un ignorante, pero moito peor ser un necio titulado. Porque, a diferenza do ignorante que sabe que non sabe, o necio ignora que ignora. O ignorante é, por definición, prudente; o necio —e neste caso o necio titulado— dedícase a publicar de forma cándida as probas da fraude, pondo de manifesto a natureza do engano e incriminando aos responsables desta desfeita.

E como dicía o poeta: 

O Remixio é moi agudo,

outro coma el non hai,

inda non ten vinte e cinco

e xa chama pola nai.

---

[1] Ter unha «ene» de menos ou «Perder unha “ene”» era o sinónimo de aprobar a oposición. Pasar de PNN (profesor non numerario, contrato laboral) a PN (profesor numerario, funcionario).

Historia de Ramona (1)

Mire que lle digo, Paio! A miña casa nunca foi de moito aparato; cartos, abondo para o gasto do día, sen aforros nin estridencias. A pía sempre con auga; un xogo de toallas de Portugal ben esponxosas e xabón de olor no lavabo; colchón de resortes, mantas cálidas e sabas recendendo a lavanda nas camas; cuarto de estar cunha "mesa camilla" co faldrón groso para gardar o calorciño das pernas cando vai frío fóra. E sempre con comida suficiente para encher o prato dun comensal inesperado, que niso nunca se aforrou.

Non, don Paio, non! Meus pais nunca aforraron na comida, nin nos nosos estudos nun bo colexio, nin en pagar unha asistenta, que diso sempre houbo na miña casa. Non por vicio ou fraqueza da miña nai, que nunha casa con catro fillos —sen a axuda dos electrodomésticos de hoxe— unha soa persoa non daba feito todo o que a boa administración do fogar require.

Na nosa casa era normal que as asistentas duraran moito, porque a miña nai as trataba moi ben e as facía traballar pouco, pero no intre no que se desenvolve a historia que quero contar, quedáramos sen ela e estaba sendo un pouco complicado atopar algunha que se adaptara ben ao que se necesitaba.

Miña nai, que era moi refraneira, afirmaba que non hai inverno que non teña o seu verán e que sempre que se pecha unha porta, ábrese unha ventá, e precisamente pola porta chegou a solución na aparencia de Remedios, a muller que viña por casa a recoller a lavadura para os porcos, que falounos da filla pequena dunha súa veciña, que criaba galiñas nunha choupana mal amañada que instalara co seu home nunha leira sen dono da beira do Lagares.

Ramona, que tal era o nome da rapariga, non tiña nin catorce anos, pero xa era muller, como xa se decatara o borracho do seu pai, que quería que seguira a carreira das outras dúas fillas maiores no bar da rúa Alfonso XIII de cuxa actividade corría polo barrio da Estación un pareado que a definía con acerto:  “Bar Dos Naciones putas a montones".

Como soubemos moitos anos despois, a miña nai, atendendo á petición de Remedios e contra dos seus hábitos, colleu a Ramona como de “durmir dentro”, para deste xeito cortar de raíz os retorcidos planes daquel home de tan mala catadura como de intencións ao que coñecían no barrio como o «Güevero».

Non don Paio! non polo seu oficio, que era moi outro, senón polo negocio da súa muller. Que como xa lle apuntara o seu negociado era ben outro, con sede —social e da outra— no Recreo, o bar que fora dos pais de don Xesús. Disque o «Güevero» era funcionario cando a República, e que fora represaliado pola súa militancia sindical, pero para min que iso eran rexoubas que el mesmo puxera en boca doutros por mor de agachar a súa verdadeira actividade: chulo das súas propias fillas, o que ven sendo o oficio máis ruín que maxinarse poida. E de pouco futuro, porque a maior, Carme, que andaba con compañías perigosas apareceu morta na curva do Matadeiro, e Manuela, a segunda, sucumbiu á infección que lle sementaron unhas mans inexpertas nunha daquelas intervencións que chamaban «arranxos» por non citar o seu verdadeiro nome.

Pero déixeme que volva atrás, e retome o fío da miña historia.

O día que Ramona chegou a casa fixemos festa rachada. Na casa había un cuarto que por pequeno e mal iluminado chamabamos «o cuarto escuro».  Como non tiña outro uso posible servía de traseiro e estaba cheo ata o teito de cachifallos. Cachifallos que cumpría poñer nunha certa orde para deixar oco para a cama de Ramona. Cando chegamos do colexio o traballo duro xa estaba feito: Papá pedira a axuda das fortes mans de Cándido e Avelino, un par de mangallóns especialmente rexos que traballaban de mozos de equipaxe na estación de ferrocarril, que como sabe está moi preto da nosa casa.

—      Collede unha vasoira e uns trapos e ide limpando un pouco o po do carto, mentres eu fago a cea do voso pai.

E mire que lle digo, dan Paio! Aquela orde foi para nos como o “ábrete Sésamo” do conto de Alí Babá, o permiso para entrar no “cuarto escuro” e esculcar entre ás marabillas alí almacenadas. O armario de dobre espello, a cómoda de oito caixóns, a mesa de despacho do avó... por fin tiñamos acceso ao seu interior!

Comezamos con gana. O po voaba no aire facéndonos tusir e rir coma tolitates. Nun balde pequeno levabamos una mestura de auga morna cun pouco de vinagre e unhas gotas de alcol, e un par de xornais vellos, para limpar os espellos do armario de dobre corpo da tía. O momento máxico chegou cando rematamos a faena e os espellos recuperaron o seu perdido fulgor. Foi como se alguén acendera unha luz e o cuarto deixara de ser o 'escuro' para converterse nun altar de azougue e ouro vello. Entón as boas intencións quedaron esquecidas nun recanto xunto a baldes, vasoiras e baetas, e a miña irmá pequena colleu o tirador da porta do armario e probou sorte.

O arrecendo do alcanfor e da madeira asolagounos. Dentro non había roupa decotío; máis ben semellaban  os restos dun naufraxio de luxo e distinción. Colgados de perchas de madeira nobre, abrigos de pel e vestidos de festa de seda que conservaban o cheiro a perfume caro. Nos caixóns roupa interior pasada de moda; un mantón de talle "toledano", de la fina con bordados de cores terra, ocres e granates, menos vistoso que o de Manila, pero de máis abrigo, e varios pares de luvas de coiro finísimo, deses que se axustan á man como unha segunda pel, que aínda conservaban a forma dos dedos. Unha peita de carei que nos falaba de procesións e mantillas, gardada nunha caixiña de madeira de oliveira e dous xoieiros; un estoxo de coiro labrado e un de metal damasquinado, baleiros de xoias, pero conservando este segundo o forro de veludo vermello e o cheiro a opulencia.

Nos caixóns da cómoda atopamos un reloxo de peto que xa non camiña. De dobre tapa, co cristal roto e a maquinaria parada. No instante exacto no que o avó deu o último suspiro ou no que a última leira foi poxada? Tamén unha caixa de habanos chea de programas de man e entradas de teatro e un taco de postais sepia, amarradas cun cordón de coiro; as imaxes son dunha cidade amontoada sobre unha roca, rodeada por un río que parece un foso. Sabemos que é Toledo, a cidade dos avós, unha palabra que —non sabemos por que— nos fala de invernos de friaxe e veráns dunha calor que racha as pedras e de campás que non deixan durmir a sesta.

Prata non había: soamente os seus estoxos de veludo, baleiros, cos ocos marcados onde antes descansaban cubertos de prata co escudo familiar. E algunhas pezas que ninguén quixo mercar: unhas pinzas para o azucre, un abrecartas de aceiro de Toledo co puño de damasquinado e algunha culler de bautizo gravada coas armas dunha liñaxe que xa non tiña terras; documentos con selos de lacre e cintas de seda que acreditaban propiedades en Toledo que xa non lles pertencían. "Papeis mortos" que a avoa gardara por orgullo, ou quizais por pena.

Fotos si: moitas fotos. Un tesouro de fotos do avó con sombreiro, terno, «leontina» e bigote engomado, posando orgulloso; so, coa familia ou cos amigos, antes de que a ruína lle mordera o ánimo.

... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Miña nai! Pero se estabamos a falar da Ramona! E que horas son xa!

Pois se non lle sabe mal marcho, que teño que marchar. Pero lle prometo que non deixarei sen rematar a historia da Ramona.

E para que as penas sexan menos me despido con aquela copla que di:

Por baixo da oliveira

dá gusto parrafear,

ten a folla miudiña

e non a fura o luar

 

Homero era un fillo da gran puta

 

Mire que lle digo, don Manoel! Agora que o frío e as treboadas se enseñoran unha semana si e outra tamén das rúas e corredoiras desta nosa vila, ven, acaído como un cravo ao seu buraco, a tapa de callos con garavanzos que nos ofrece o Miguel coa sa intención de aguilloar a inxesta de viño. E tan eficaz é o método, que estimula a conversa e o contraste de pareceres, que poucas veces devén en liorta airada.

Unha destas ocasións nas que a cultura e educación dos contendentes puxo adecuado freo a esta perigosa deriva, foi o que protagonizaron don Evaristo González, máis coñecido por Evaristo de Sela, e o noso benquerido amigo don Ángel de Infesto. Sentiran falar o un do outro, pero no se coñecían, así que fixen as oportunas presentacións, sinalando a don Ángel a devoción que don Evaristo sentía por Homero e os seus relatos da guerra de Troia. E falando, falando, chegaron a aquela parte do canto segundo da Ilíada, onde se relataba a historia de Tersites, un soldado das tropas aqueas que acusa a Agamenón de ter as súas tendas cheas do bronce e das mulleres que os soldados lle conseguen, mentres el se mantén na retagarda para non poñer en perigo a súa integridade física:

—      "Atrida! ¿De que te queixas agora? ¿Que é o que che falta? /Tes as tendas cheas de bronce e moitas mulleres escollidas/ que os aqueos che entregamos a ti antes que a ninguén/ cada vez que tomamos unha cidade. /Acaso precisas aínda o ouro que algún dos troianos,/ domadores de cabalos, che traerá dende Ilión como rescate polo seu fillo,/ a quen eu ou outro aqueo capturamos e levamos atado?" —Tronou don Evaristo poñendo voz ás verbas de Tersites.

—      Valentes palabras son esas! —apostilou don Ángel—. Que seguro que tiveron airada resposta do Agamenón!

—      Non tal, don Ángel! Segundo conta Homero, é Odiseo o que se alza do seu escano e intervén para facer calar a Tersites.

—      Tamén era de agardar! É ben sabido que os reis, aínda que sexan os da Ilíada, non se abaixan a responder ao pobo, por moi acaídas que sexan as razóns e axeitados os argumentos. Prefiren mandar aos seus musculosos e bronceados lambecús de lingua de navalla e ética barata a facer o traballo de limpacortellos!

E así foi, contaba don Evaristo. Aínda que ninguén lle encomendara tan indigno traballo, Odiseo ergueuse do seu «thóokos» sen necesidade de que Agamenón lle puxera unha ascua no cu, para irse cara a Tersites e, con ollos de lume, lanzarlle unha advertencia que é puro veleno  retórico:

—Tersites de palabras confusas! Por moito que sexas un orador sonoro, cálate e non ouses disputar ti só cos reis.

Odiseo intervén —comenta don Ángel— para restaurar a disciplina. Non rebate os argumentos de Tersites: ben sabe que o soldado ten razón. Fachendoso e inxusto, insúltao, humíllao e mándalle calar, dicíndolle que é o home máis vil de cantos foron a Troia e que non debería ter o nome dos reis na súa boca, e moito menos para inxurialos.

E como sabe que gritos e insultos non son abondo para torcer a razón —engade don Evaristo—, recorre á violencia física: colle o cetro de ouro de Agamenón e dálle con el unha malleira, mentres Tersites chora e a tropa ri.

—      Iso non pode ser —chantou desde o seu extremo da barra o Antón, aquel irmán do Farruco que tiña o feo costume  de botar a orella a pacer nas conversas dos demais—, que un soldado da guerra de Troia non vai chorar por uns poucos golpes.

—      Pode ser e é, Antón! Que eu fixen no seu intre a mili e estou ben certo de que o Tersites non choraba de dolor senón de rabia por non poder devolver os golpes que lle daban!

Obxectivo conseguido, conclúe don Ángel. Odiseo é o brazo executor do sistema que non permite que a verdade manche o prestixio do mando. E a risa do exército é a confirmación de que as verdades que Tersites acababa de dicir están esquecidas, e ninguén pensará máis nelas. Aínda que a humillación de Tersites sexa a humillación de todo o exército.

—      Pois mire que lle digo, don Evaristo! Homero terá a Odiseo en moi bo concepto chamándolle “o das moitas astucias”, “o de moitos recursos” ou “o de moitas estrataxemas”, pero eu estou máis con Livio Andrónico que o consideraba un mentirán, un argallante e un estafador sen escrúpulos!

—      Razón non lle falta don Paio! —respondeume— Odiseo non toma a defensa de Agamenón por respecto ao anax, ao comandante en xefe de toda a coalición, senón polo perigo da actitude de Tersites. El sabe que se se permite que un soldado cuestione ao xefe e regrese ás naves, o exército desfáise. Aínda máis: Na mentalidade aristocrática da Ilíada, un rei como Agamenón non se baixa ao barro para discutir cun "ninguén" como Tersites. Faríao se fose un igual, Aquiles ou Diomedes, quen o increpara, pero responderlle a un soldado trenco e sen liñaxe sería darlle unha importancia que o sistema non quere que teña. O "traballo sucio" para o seu estratego.

—      Nada de debate: escarmento!

Bebemos. Todo o falado quere reflexión. Para min, don Manoel, Tersites é un personaxe fascinante. En boa medida a  primeira voz da conciencia social na literatura occidental: o único que se atreve a dicir que os soldados están morrendo pola gloria e o diñeiro dun rei que non os respecta. Tersites é o antiheroe, e curiosamente mentres que todos os heroes gregos son descritos por Homero como belos, nobres e valentes, Tersites:

"Era o home máis feo que chegara a Ilión:

algo trenco e coxo dun pé; os seus ombreiros

estaban arqueados e contraídos sobre o peito;

por riba, a súa cabeza era bicuda

e nela rareaba o cabelo."

E esta fealdade ten unha función na mentalidade grega antiga: para a xente desa época a fealdade física era un reflexo da maldade, da falta de nobreza, da inxustiza e falsidade da súa denuncia. Críase firmemente que a beleza física era o reflexo da virtude moral

—      Pois Tersites sería feo e deforme —engade don Ángel—, pero non era daqueles que puña a capa de onde vén o vento, senón que dicía verdades coma puños! Ás veces as verdades máis importantes non as di un heroe de cara bonita, senón alguén que, coma el, está farto de ver como o botín da vida queda en mans dos que non puxeron o lombo. Aínda máis: teño para min que o feito de que Homero cargue tanto as tintas na súa fealdade delata unha certa mala conciencia do poeta: sabe que Tersites ten razón, pero ten que facer que o personaxe sexa repulsivo para non perder o favor de quen lle dá de comer.

Segue a isto un silencio: os participantes sopesan co axeitado detemento os últimos argumentos de don Ángel sobre a problemática dos aedos da  tradición homérica —e dos artistas en xeral— para dicir as verdades nos pazos dos aristócratas de xeito que os poderosos non se sentisen insultados. Silencio que todos eles aproveitan para facer provisión de gorentosa munición de boca... e remollala axeitadamente cun grolo de Treixadura.

Daquela, aproveitando o silencio dos filósofos tabernarios, o pobo, a xente do común, pon, na voz do noso Antón, o epitafio á conversa.

—      O que eu dicía: Homero era un fillo da gran puta!

É que xa se sabe: non por ser pobo se ten por que estar acertado nas conclusións. Sobre todo se se está máis atento ao viño que ós argumentos.

A tía Anabel

 

Mire que lle digo, don Manoel! Ben que recordo as andanzas do Arghimiro, insigne confrade da taberna do Mincha e sinalado contador de saborosas historias de pantasmas! Fai tempo que non desfrutamos da súa presenza. E logo, don Manoel: tivo algunha noticia del? Malas novas son esas, que a morte a todos nos chega, pero canto máis tarde, mellor se navega!

—     Pois será cousa de ver se, agora que pertence á corporación dos defuntos, segue co natural de ver as pantasmas coma se foran xente viva —apuntou Antonio, o da asesoría, con certa mala baba.

—     Será! —respondín eu— Que pouco se sabe de xentes que coma el, teñen tales habilidades, disque, por mor dun credo mal rezado no bautismo.

Recordará don Manoel que o noso Arghimiro era de Frades, nas terras de Ordes, e tiña certa sona —que el cultivaba— de ser un «xan», unha daquelas persoas que tiñan a capacidade de ver as pantasmas coma se foran xente viva. E da existencia ou non desa habilidade non me vou pronunciar pero si da súa habilidade para engaiolarnos cos seus contos, sucedidos ou invencións.

E hoxe na súa memoria quero deixar aquí un conto que nos deixou un día de treboada.

Fala o Arghimiro

Cando morreu a miña avoa era eu ben cativo. E por cativa a miña irmá Lela, e por aluarado eu —cousa dun credo mal rezado ou duns óleos caducados, a dicir da miña nai— acordaron mandarnos a pasar os días do loito na casa do tío Ramiro en Ordes, que non era cousa que un «xan» coma min andase dando voltas polo velorio falando coa avoa morta e dando pábulo ás cubilladas dos asistentes.

O tío Ramiro era o irmán maior da nosa nai. Cando o seu pai morreu, e os acredores apiñáronse á porta da casa para tentar cobrar todo o que o irredento esmorgante deixara ao che debo en toda canta casa de comidas e de lenocinio había por todo o rastro das terras de Ordes e de Compostela, Ramiro fixo a maleta, apañou os derradeiros cartos da familia dun agocho secreto que o pai lle indicara antes de finar, e mercou un pasaxe para Cuba.

Despois dun pouco tempo na Habana, choutando de colocación en colocación sen conseguir gañar máis que para o aloxamento e a comida, o compañeiro de pensión faloulle dun «Ingenio» de Guanabacoa propiedade dun vasco, e alí decidiron probar sorte. A idea do tío Ramiro era comezar como macheteiro cortando cana na plantación do outro lado da baía da Habana, pero o seu patrón, que era calquera cousa menos parvo, decatouse deseguida das súas habilidades e poucos meses despois estaba dirixindo a industrialización do «batey»[1].

E aos poucos anos o tío Ramiro tivo o seu propio «ingenio» en Güines no val do río Mayabeque. «Ingenio» que vendeu aos americanos da United Fruit Company a principios dos anos cincuenta, para volver a Ordes e mercar a casa señorial que fora do seu pai, e á que nos dirixíamos naquelas datas de dolor pola morte da avoa no taxi do señor Marcial.

Pero deixe que molle un pouco a palleta, don Paio, antes de continuar co sucedido aquela noite, na casa dos meus tíos de Ordes.

Cando parou o taxi diante da casa do tío xa estaba a tía Anabel agardando por nos na porta da casa. Albiscara —segundo nos dixo— a nosa chegada dende o seu niño da torre do piano, a estanza desde a que imaxinaba o mundo rodeada de libros de historias extraordinarias, sinaladamente do seu benquerido Edgar Allan Poe, ilustradas pola música de Claude Debussy ou Sergei Rachmaninoff que executaba no seu piano de media cola.

Teño que recoñecer que, dende ben cativo, eu estaba namorado da miña tía. Da súa beleza elegante, que non era soamente física, e do seu carácter alegre que tanto contrastaba coa seriedade do meu tío. A tía Anabel era unha muller tan efusiva como chea de alegría; todo luz e sorrisos, e tan humilde como un cervo... malia a súa evidente superioridade moral e intelectual riba de todas as mulleres da contorna.

Que conte a historia da tía Anabel? E non se fará moi longo o conto? Xa sei que viño para beber e polvo para xantar non han de faltar!

A tía agachaba no seu peito unha dor profunda como unha fosa oceánica. Consonte souben moitos anos despois, cando xa estas revelacións non a podían mancar, Anabel, antes de ser a miña tía, tivera amores en Vigo cun «Operator» da Eastern Telegraph Company; val dicir o Cable Inglés.

Anabel era unha alumna excepcional. Filla menor do boticario de Ordes non era, consonte a usanza da época, a herdeira natural do negocio nin da profesión do pai. Os tempos eran os que eran e as mulleres, por moi intelixentes a aplicadas que foran, estaban destinadas ao matrimonio, no aos estudos universitarios, reservados neste caso para o primoxénito, unha calamidade cuxa única habilidade era a de meterse en enredos dos que tiña que sacarlle o pai.

—     Piano e inglés, vale, pero da carreira de farmacia xa te podes esquecer! —seica sentenciou o boticario, esquecendo que coa filla maior casada e o natural do fillo, a botica non tiña posibilidade ningunha de quedar, cando el finara, na familia.

Ordes e terra de música e de músicos, polo que atopar profesor ou profesora para a primeira da materias era traballo doado. Non así o segundo que naqueles anos trinta o inglés era un idioma de bárbaros en comparación co francés, que o era da cultura. Así que, posto que a filla maior estaba casada en Vigo cun armador de Bouzas, acordaron que cursara nesa cidade ás dúas materias: piano co profesor Yepes[2] e inglés na Academia Cervantes de don Xosé Dopazo, cun reputado profesor nativo que resultou ser o noso atlético Allan, o «Operator» da Eastern Telegraph Company.

Quero imaxinar que a primeira vez que Anabel —estiven a piques de dicir “a tía Anabel” cando aínda non o era— entrou na aula de inglés da rúa de Policarpo Sanz, o mundo exterior desvaneceuse para ela, para enfocarse na figura do profesor: un home de cabelo louro, alto e atlético, que estaba de costas, escribindo no encerado cunha coidada caligrafía un verso dun poema. Cando Allan se xirou e os ollos de un fincáronse nos do outro, mestre a alumna desapareceron nunha perfecta comuñón de almas. E ser non sería, pero por que non pensar que o que Allan escribira no encerado fora o comezo de The Raven, o poema de Poe?

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,

Era de agardar: Anabel e Allan, guapos os dous, mozos os dous, xunguidos por tantos intereses comúns, namóranse como a abella do mel, convencidos de que todo o que os xungue é moito máis forte que o que os separa. E día tras día consolidan a súa relación facendo planes para xuntar ás súas vidas e facer unha familia en Vigo. Todo é felicidade ata que chega o golpe de estado do dezaoito de xullo e empezan a aparecer amigos de Allan polas cunetas. En teoría os ingleses están a salvo das gadoupas dos falanxistas pero hai moito exaltado, doente de odio e o Superintendente do Cable inglés aconsella a Allan que volva a Inglaterra mentres non escampe a sarabia de chumbo dos pistoleiros fascistas.

Allan resiste aos consellos de uns e outros insistindo en que despois dos excesos dos primeiros días o exército tomará o control e as cousas van ir a mellor. A mellor? Parvo del! Ignora que o que pretenden os golpistas non é derrocar o goberno da República senón limpar o pais de toda semente que non sexa do seu credo por medio da represión indiscriminada; implantar o terror dun xeito tan irracional que non permita advertir regra algunha que garanta a seguridade de ninguén.

Ata que un día, despois de deixar a Anabel na casa da irmá, un grupo de falanxistas borrachos de alcohol e xenreira rodea a Allan, pretendendo metelo á forza nun coche. Sorte que os compoñentes da escuadra están demasiado bébedos para coordinar unha acción conxunta, estorbándose os uns aos outros e permitindo que Allan escape a todo correr polas rúas baleiras, ata que atopa un portal que alguén nun descoido deixara aberto e pode agacharse nel. Despois deste incidente xa é a propia Anabel a que convence a Allan para que colla un barco e a agarde en Cardiff ata que ela consiga o pasaporte.

Que se conseguiu o pasaporte? Pois claro que non, don Paio! Como vostede ben sabe para unha muller solteira na España do trinta e seis conseguir o pasaporte para viaxar á “pérfida Albión”, non era un trámite administrativo: era coma intentar encher unha piscina cun cesto! Anabel era solteira e menor de 25 anos, polo que precisaba o certificado de "Boa Conduta", a xustificación dos motivos da viaxe, acreditación de recursos económicos abondo e o máis complicado de todo: o consentimento expreso do pai.

Os anos pasaron; rematou a guerra en España para continuar no resto do mundo. Ramiro volveu de Cuba, mercou a casa dos seus pais, e cando considerou que estaba ben establecido pediu e obtivo a man de Anabel, casando moi pouco despois na igrexa vella de Santa María.

E que pasou con Poe? Que as aulas do galés deberon ser tan eficaces que a tía tiña na súa biblioteca non so un exemplar do Tales of the Grotesque and Arabesque de Poe, senón o The Woman in White de Wilkie Collins, The Scarlet Letter de Nathaniel Hawthorne, The Willows de Algernon Blackwood ou aínda o Wuthering Heights de Emily Brontë.

Arghimiro fixo unha pequena pausa para volver ao fío da historia, aproveitando para baleirar a cunca, que xa estaba menos que mediada, indicando cun aceno ao taberneiro para que volvera a enchela.  

Creo que deixara a historia na porta da casa dos tíos, coa tía Anabel reloucando de ledicia de ternos na casa. E que casa, don Paio! En Frades a vida cheira a fume de lareira, á bosta das vacas, a palla mollada e amoníaco; na casa dos tíos recende a lavanda e cera de abellas, a madeiras nobres e espazos abertos. E que dormitorio, don Paio! Con dúas camas, unha para cada un de nos, e a fiestra tapada con cortinas de tea que ían do teito ao chan, illándonos do mundo exterior.

A tía Anabel apartou os cobertores das camas e convidounos a tocar o colchón: a man afundíase nunha brandura sen fin.

—     É de la de ovella e o somier é de resortes —explicounos.

—     Podemos deitarnos xa? —atrevinme a preguntar provocando aquel riso de anxo da tía.

—     Aínda non. Primeiro cómpre darse un baño e cear. Tempo haberá para todo. E antes de que me esqueza: se pola noite vos veñen ganas de ouriñar non fai falla que crucedes todo o corredor para chegar ao baño: baixo da cama tedes este penico onde podedes facer as vosas necesidades.

Pois mire que lle digo, don Paio! Veñan días e caian panes, que non diremos que non a nada daquela festa de sensacións! Un baño con auga quente e xabón de olor, unha cea cos máis gorentosos petiscos, os sons da música dos anxos nos dedos da tía Anabel! Aínda hoxe arrepuiñáseme as lanuxes da caluga lembrando os praceres desa noite!

E cando estabamos no mellor da noite, voando en ás da música acochados nos coxíns do sofá tocaron as campaíñas do reloxo da cómoda.

—     Pero xa son esas! Veña rapaciños que cómpre ir deitarse que xa anda por aí Pedro Chosco e non quere que ninguén o vexa.

Meterse debaixo das sabas e outra das sensacións que nunca esquecerei. A tía Anabel senta no bordo da miña cama. Recordo que soamente estaba acesa a luz da lámpada da mesa de noite e como proxectaba a súa sombra contra das cortinas, o que daba a impresión de que houbera un escuro xigante a nos axexar.

—     Había unha vez, nunha vila moi parecida a esta, un home que vivía nunha casa coma esta, moi grande e silenciosa. A súa vida parecía tranquila pero ese home tiña un segredo. Matara ao seu vello tío e, a falta dun mellor espazo, agochara o seu corpo debaixo das táboas do chan do seu cuarto. O fixera con tal perfección que estaba convencido de que ninguén descubriría o seu crime.

E nos na cama, calados coma furelos e sen tan sequera pestanexar. A tía por un ton máis baixo e misterioso:

—     Unha noite coma esta, mentres estaba deitado nunha cama coma esta, nun cuarto coma este, o home comezou a escoitar un son.  Un son moi baixo e estraño, como o bater dunha máquina: tac, tac, tac...

Eu ben sei que era o taco do zapato da tía o que tal ruído facía, pero non me dirá don Paio que daquela tal explicación non entrara nas nosas cabezas!

—     “É o vento que move as contraventás” “É a póla dunha árbore movida polo vento”, pensaba o home —seguiu a tía—. Pero o son facíase máis forte e máis próximo. TAC, TAC, TAC.

A esta altura xa tiñamos o cobertor por riba do nariz! E a voz da tía seguía borboriñando o que xa adiviñaramos:  

—     Era o corazón do vello tío, que seguía latexando debaixo do chan!

Pero non foi iso o que nos puxo os pelos de espeto e nos fixo gritar de terror, senón que nese intre abriuse a porta do cuarto e, como respondendo á chamada do conto, apareceu unha figura aterradora debuxando a súa silueta no limiar da porta.

Era o tío que viña a darnos as boas noites.

Como resultado dos feitos, a tía levou unha forte reprimenda do seu home por meternos medo con contos de vellas.

Arghimiro suspirou, e, consonte o seu comportamento habitual, bebeu un grolo de viño antes de manifestar a súa sentencia final:

A piques estiven de dicirlle que, sentada na outra beira da miña cama, escoitando moi interesada o conto da tía, estivera a pantasma da miña avoa morta. 

---

[1] Arghimiro fala aquí do batey como o conxunto de edificacións centrais dun enxeño azucreiro:  A “casa do azucre”, ou edificio onde estaban as máquinas, muíños de vapor e caldeiras; os barracóns onde durmían os escravos ou os cortadores de cana; o almacén, onde os traballadores gastaban o pouco que gañaban, ás veces en moeda do propio enxeño, e a vivenda do dono ou administrador.

[2] Jesús Fernández de Yepes-Cotte, foi un pianista madrileño integrante do Trío Corvino, un grupo musical que amenizaba o ambiente no mítico Café Derby en Vigo. Yepes foi o primeiro director do Conservatorio de Música e entre os seus alumnos máis destacados cabe citar ao Catedrático do Conservatorio Superior de Vigo Alejo Amoedo Portela.  

Maruxa, o “Xílgaro de Alcabre”

 Mire que lle digo, don Manoel! Que levaba vostede tanto tempo sen abarloar por estes peiraos que xa pensei que nos tiña abandonados! ... Ah, carallo! Malo inimigo é ese! Pero, para a miña satisfacción, xa vexo que non hai mal que o tombe!

Pero deixemos os males fóra, que para queixas xa están as choradeiras de Cangas! Mellor non falar de enfermidades e doenzas, que se lles damos cancha, aséntanse á mesa e ata piden unha cunca de viño. Falemos, se tal é o seu gusto, de cousas máis agradables: como da visita sorpresa que nestes últimos días tiven na nosa taberna. Adiviña quen? Claro que non! Como o ía adiviñar? Maruxa, a filla de Ascensión, aquela —noutrora rapaciña— da gorxa de xílgaro! E mire que lle digo! Veu a pe feito á nosa taberna para traerme unha entrada para o seu concerto no García Barbón! Un recital de cancións de compositores galegos co seu amigo don Alejo Amoedo ao piano!

Non ten que preguntar que xa llo digo eu: marabilloso. Programa, acompañante e intérprete. Na opinión de moitos Maruxa é, por mérito propio, unha das mellores sopranos españolas. Como dicía a periodista do «Faro» nun alarde de erudición musical: “A extensión do seu rexistro, precisa afinación, dominio das dinámicas, xunguida á claridade da súa dicción e a sensibilidade na interpretación, engaiolaron ó público, minoritario pero entendido.” Mágoa que un pouco más adiante o estragara todo falando da “soprano catalana”!

Home, don Manoel! Eu entender entendo todo! Que andan a correr, sen tempo para ler, non digo nada para investigar! O periodismo xa non é o que era, se é que algunha vez o foi! Certo é que Maruxa vive en Barcelona, e que alí formouse na escola de Conchiña Badía, que a tiña en gran estima polas súas calidades artísticas e persoais.

Aprecio, segundo contou «O xílgaro de Alcabre», non compartido pola enorme —en máis dun sentido— soprano Montserrat Caballé. E a cousa é ben doada de entender: Maruxa ven da mesma escola onde estudiou ela; ten un rexistro tan amplo como o seu; e ademais é moito máis delgada —e más guapa engadiría eu!— que ela!

—      Non se crería, don Paio, as intrigas, as insidias, as coiteladas disimuladas detrás dun sorriso e unha declaración de amizade eterna, que poboan o Liceu!

—      E logo, Maruxa?

—      Déixeme que lle conte o da Arena de Verona de 1970!

—      O da Arena de Verona? Conte, conte!

Fala Maruxa.

O recordo ben: no 1969 rematara os meus estudios de canto no Conservatorio Superior de Música do Liceu, o Grao Superior baixo a impagable docencia de Conchiña Badía. O recordo ben porque precisamente nese ano coñecín a Montserrat Caballé nun recital fin de estudos que Conchiña organizara para darme a coñecer ás súas amizades. Montserrat fora a súa alumna favorita e a Conchiña, que non ten malicia ningunha, non se lle ocorreu mellor idea que dicirlle aos seus invitados o orgullosa que estaba desta súa nova alumna que ía levar o bel canto a eidos aínda por explorar. Engadindo —para a miña desgraza— unha mención á miña beleza e esvelta figura.

Digo para a miña desgraza porque aqueles son os anos nos que comeza a agromar o cambio total na ópera, que deixa de ser un "concerto con disfraces" onde o cantante plantábase erguido no medio do escenario e simplemente cantaba, á Ópera concibida como un espectáculo musical total. O director de escena deixa de ser, na práctica, un decorador para converterse no autor: nace o que se chamará o "Regietheater", o teatro do rexedor. Luchino Visconti, Franco Zeffirelli e, no noso caso Mauro Bolognini.

De Bolognini precisamente publicara nos primeiros meses do setenta a revista Ritmo unha interesante entrevista, amplamente comentada polos rexoubeiros do Liceu, na que o xa director de escena da representación de La Traviatta na arena de Verona comentaba que “xa non abonda con abrir moito a boca; hai que saber moverse, sufrir e mirar” e que “se Violetta morre de tise, a soprano que lle dea vida ten que parecer que está morrendo de verdade”. E Montserrat, que xa tiña daquela unha figura impoñente, tomouse as palabras de Bolognini como un ataque persoal.

Sería unha data tan achegada á representación como o mes de maio, cando don Joan Pàmias chamoume ao seu despacho. Joan Antoni Pàmias i Castellà, avogado e violonchelista de mérito, reinaba no Liceu dende 1947; rei consorte porque, a dicir das "malas linguas" do Liceu, a verdadeira raíña era a Caballé, que o tiña tan atrapado que “se a Caballé espirra, ao Pàmies dálle a gripe”. Eu diría que era máis ben unha relación de simbiose absoluta, porque Pàmies era un gran administrador e sabía que a Caballé era unha garantía de éxito e de contas positivas.

—      Veño de falar con dona Concepción Badía e me dixo que a única soprano que pode facer o ”cover” de Monserrat na Traviatta es ti.

—      Na Traviatta... de que escenario don Joan?

—      Na Arena de Verona, por suposto!

Pode creme don Paio que saín do despacho como nunha nube, aínda sen acabar de crer na miña sorte. Sorprendeume moito porque non era práctica habitual levar alguén de reposto para asegurar o papel. Nos teatros con tempadas estables como o noso, sempre había alguén cubrindo un posible alifafe da cantante principal. Porén, levar a unha soprano de viaxe exclusivamente para facer o ”cover” era un luxo que só se podía permitir o Pámies.

Dicía Conchiña Badía que o de Violetta non era un papel, era unha condena! E que para cantar a Traviata cumpría ter tres voces no peito! No primeiro acto tes que ser un paxariño que chía; no segundo, unha muller que chora; e no terceiro, un cadaleito con pernas.

No primeiro acto Violetta é a raíña das festas de París, unha muller que quere a chuchar a vida. O famoso "Sempre libera" é un exemplo da axilidade, brillo, facilidade para o rexistro agudo e as notas rápidas necesario para esta parte da ópera.

Logo, no segundo acto Violetta descobre o amor verdadeiro e o sacrificio. A voz precisa máis corpo, máis peso nas notas centrais e unha gran capacidade para o legato, como no  "Dite alla giovine" do dúo con Germont.

Finalmente no terceiro acto é onde unha soprano ten que demostrar se Violetta é o non o seu papel. Porque no "Addio del passato" temos que levar a voz a un ton escuro, case de soprano dramática, para expresar o estertor final. A voz debe soar cansa, rota pola enfermidade, pero con refachos de potencia desesperada para o que se necesita un enorme control do aire.

E , segundo se comentaba polos corredores do Liceu, a calor de Verona en agosto era asfixiante, e a poeira da area e a humidade do río Adigio non son o mellor clima para unha soprano, polo que —parva de min— abrín o meu peito á esperanza de que Montserrat, que daquela andaba con algún que outro alifafe, me dera unha oportunidade.

Ítem máis: cando chegamos a Verona e Pámies me presentou a Mauro Bolognini e a Danilo Donati, director de escena e responsable do vestiario da obra, ás súas miradas e comentario velados deron pábulo á miña ilusión de que algo marabilloso podía pasar. Na proba de vestiario, cando Monserrat puxo o camisón do terceiro acto, unha prenda que non axudaba precisamente a disimular a súa anatomía,  Bolognini explotou:

—      Coño Danilo! Con ese camisón parece unha carpa de circo!

—      Mestre! —contestou retranqueira a Caballé— Ben sei que non teño o físico de Violetta, pero si a súa alma na gorxa e isto é o que o público ven escoitar.

E era certo. Dona Montserrat tiña uns fiatos e un control do pianíssimo que ninguén máis tiña. E mire que lle digo, don Paio! Cando a noite da estrea ela cantou o "Addio del passato", os trece mil espectadores de la Arena esqueceron o seu aspecto físico porque a súa voz os convencera de que o que había no escenario era a dunha muller morrendo de amor e tise. Mauro Bolognini, Danilo Donati e aínda eu mesma incluídos.

Miña nai deixoume dito,

antes que Dios a levase,

que cantar por costa arriba,

non é ningunha vantaxe.