Máis mata a mala lingua...

Mire que lle digo, don Paio! E eu que pensaba que a xente desta confraría xa aborreceran os contos das asistentas da nosa casa! Pois, xa que insisten, contarei unha anécdota máis; curta, para non empachar ao persoal por riba do razoable.

O conto de hoxe vai do infortunio da Maruxa, unha moza en idade de merecer que estivo pouco tempo traballando na nosa casa. O tempo de cubrir a ausencia por enfermidade da súa nai, Dina, outra das protagonistas das nosas historias de asistentas. Pois non vai tanto tempo, don Paio! Recorda? Aquela que dixera do tío Tomás que «tiña menos xeito que un pavo nun tellado» cando ao ir coller unha tixola na cociña guindou ao chan media vaixela! E menos mal que era a de diario!

Maruxa comparte moitas cousas coa súa nai. Non podería ser doutro xeito, que dous que dormen no mesmo colchón vólvense da mesma opinión. Nai e filla comparten, por exemplo, unha mesma traza delgada e nervada, froito do extenuante traballo manual e da desnutrición crónica propia da súa economía de subsistencia e comparten tamén unha preocupante falta de hixiene persoal agravada —no caso de Maruxa, pola rexa e abundante transpiración dunha femia en flor.

Ten moita razón, don Paio! Eu daquela non podía maxinar que a citada falta de hixiene puidera ter outra orixe que a apatía e o desleixo. Cos meus poucos anos a única realidade era a nosa: auga corrente na casa, toallas limpas, xabón de olor na pila. Nin pensar na carencia material de medios, ou en razóns sociais e culturais profundas polas que o coidado persoal puidera chegar a ser unha carga insoportable.

Pero non é diso do que vai este conto senón doutra das características compartidas que non citáramos: o analfabetismo. Ningunha das dúas sabe ler, cousa abondo habitual e que a ninguén preocupa; porque son mulleres, e as mulleres abondo teñen con coidar a casa, ao marido e aos fillos seguindo, puntual e exactamente, as indicacións da santísima trindade da intimidación: o clero, os caciques e a Garda Civil.

A cousa vai que neses días Maruxa moceaba cun rapaz de non moitas luces que coñecera nun baile de «La Palmera», o mítico salón de baile da antiga carreteira de Villacastín, hoxe avenida de Ramón Nieto. E digo que de non moitas luces sería, porque os pais —un matrimonio de Leiro que puxeran a principio dos anos cincuenta un despacho de viños na rúa de Lepanto— gastaran unha chea de cartos en intentar que o rapaz sacara o bacharelato en canto colexio de sona había en Vigo, sen que —o moi bárbaro!— conseguira achegarse nin tan sequera ao cuarto curso.

Menos mal que a Patria, sempre oportuna, cruzouse no camiño da parella, e «antes de que o lume se fixera cacharela» e os primeiros bicos e furtivos tocamentos chegaran a anubrar as fronteiras da prudencia, o mozo foi chamado a cumprir as súas obrigas no Cuartel de Instrución de Mariñeiría que estaba situado na zona de Esteiro, no Ferrol.

— Escribirasme? —preguntara Maruxa ao ir a despedilo, máis por comprobar que non a esquecería que pola ansia de recibir as cartas.

—Escribireiche! —prometeu el, que non era cousa de afrouxar un lazo tan doce como no que nese intre estaba.

E abofé que escribiu! Unha única carta un mes despois de chegar ao Ferrol. Carta que, por moitas voltas que lle deron, non revelaban nin a nai nin a filla o seu contido. Como non era cousa de gastar os cartos en balde, acordaron agardar por algunha máis para levalas xuntas a quen as puidera ler. Pero o tempo pasaba e ningunha carta máis chegaba á choupana da Cabalaria onde vivían.

Así que Dina, aproveitando que ven a presentarnos á súa filla Maruxa —que lle fará a substitución o tempo que teña que gardar repouso despois da cirurxía que ten programada no «Pirulí»—, achégase ao meu pai e pídelle con moito misterio que lle lea o que pon aquela condenada carta que recibiron fan meses e que están nunha agonía por non poder adiviñar o que nela di o mozo da Maruxa. Que ben sabe que o señorito Fernando ten moitas cousas que facer, pero que non llo quere pedir ao señorito Tomás, porque é solteiro e un pouco xarelo, que ben sabe ela que ten butaca reservada para todas as Compañías de Revistas que visitan Vigo.

—Veña esa carta! —di o meu pai Fernando poñendo as lentes de ler.

Polo que eu recordo, a carta viña a dicir máis ou menos o seguinte:

«Maruxa:

Espero que ao recibo da presente esteas ben de saúde. Eu ben tamén, grazas a Deus, sen máis novidades que as propias do servizo.

Ferrol é moi bonitiño, con rúas moi rectas e feitas a escuadro coma dun carpinteiro, con moitas cafeterías e edificios de moito mérito.

Pero non é diso do que che quería falar, que levo moito tempo dándolle voltas ao pote sen saber como dicir o que teño que dicir.

Mira Maruxa: teño un compañeiro de instrución que é de Candeán e coñece ben a túa familia. Asegura que a túa nai é unha lercha que anda sempre a presumir do que ten, cando o certo é que non ten. Tamén di que é cousa de ver a cantidade de trapallada que leva enriba os domingos, cando sae coa rede botada por ver o que pesca, por iso que, por moito señorío que afecte no vestir, non se lle achega ninguén, porque todo o que leva está estragado e con máis merda que o pau dun galiñeiro. A roupa e ela!, que segundo conta é unha porcona que fai anos que non se lava nin as partes que máis hixiene demandan!

E para rematar: Todo o mundo en Candeán sabe que non tes pai coñecido, e como apunta o refrán «Puta a nai que a pariu de solteira, e puta a filla que o ronsel herda», non vou casar cunha moza con tales antecedentes por moito que non me deixaras nunca meterche man.

Así que xa sabes: cada un polo seu camiño e Dios no de todos.

O teu mozo que xa non o é».

O comedor énchese dun silencio arrepiante. O meu pai retira as lentes coas que se axudara na lectura. Eu percibo desde a miña cadeira que fai hercúleos esforzos por manter o rostro inmutable; cos dentes fortemente pechados pretende evitar o inevitable, porque as comisuras dos beizos comezan a moverse sen control ao percibir claramente tras a porta do dormitorio a risa de coello —contida pero tremendamente contaxiosa— do tío Tomás, que escoitara todo desde o seu agocho.

Entón Dina ergueuse da mesa, diante da cal estaba sentada escoitando a lectura coma quen escoita unha sentenza de morte, tomou a Maruxa de ganchete e saíu pola porta non sen despedirse do meu pai cunha lección de dignidade que non esquecerei nunca.

—Filla de solteira! Que saberán eles! Viúva de vivo —como tantas outras— son. Grazas, don Fernando. Hai solto polo mundo moito fillo da gran puta, aínda que as súas nais fosen unhas santas!

Tes, en cambio, orfos e orfas

e campos de soidade,

e nais que non teñen fillos

e fillos que non teñen pais.

E tes corazóns que sofren

longas ausencias mortais,

viúvas de vivos e mortos

que ninguén consolará.

 

 

Suspirando por Bouzas

 

Mire que lle digo, don Manoel! O meu amigo Marcial era un antigo compañeiro de mareas e suores, rexo como unha bita, que traspasara a fronteira dos noventa sen sufrir nin tan sequera un catarro. Pero “home ancián e trapo vello non teñen arranxo nin remendo”, e un infausto dia, cando xa estaba a piques de chegares aos cen, caeu nas garras dunha tose de can que por non facerlle atención derivou en bronquite para rematar ao pouco en pneumonía, dando cos seus ósos —moito máis que ósos non tiña— no Álvaro Cunqueiro, hospital universitario de Vigo que, non sei moi ben a santo de que, leva o nome, do intrépido fabulador.

Mira ti por onde o Marcial ten vencellos familiares con aquel señor Xosé do conto, aquel que tiña un fillo tan inútil que se dedicara á política. E estando eu na habitación entraron pola porta por ver de darlle o derradeiro adeus. Pero non viñeran sos: veu con eles a tía Socorro, aquela muller de falar escaso, pero de sentenzas lapidarias, que cando mirou ó que quedaba do seu parente baixo das sabas do hospital dixo con voz animosa:

—Ánimo Marcial que como é a primeira vez que morres vas dar un defunto moi lucido!

Marcial abriu os ollos e, co derradeiro alento que quedaba no seu espírito, moi polo baixiño entoou unha canción:  

A Bouzas non volverei

pola miña mala sorte,

e vaime chegar a morte

mentres por ti suspirei.

 

Herba de namorar

 

Mire que lle digo, don Manoel! Pensa vostede que os sentimentos poden mudar coa morte da persoa amada? E da persoa odiada?

Non ten que responder, don Manoel: ben sei o que vai a dicir! O amor e o odio non son máis que as dúas caras da mesma moeda emocional; que a pouco que pescudes detrás dun gran amor atoparás unha miguiña de xenreira, e detrás dun odio brutal unha necesidade morbosa do aborrecido. Ou como ben dixera aquel pintor amigo seu: “a luz máis brillante necesita da sombra para ter volume, e non hai negro tan profundo que non necesite algo de branco para existir”.

Certo, don Manoel! Non menos acaída é a sentencia do noso benquerido amigo «o Migallas»: “a verdadeira morte do amor é a indiferenza”.

Dirá vostede, e con razón, que vento me deu na cabeza para vir hoxe con esa pregunta. Pois a razón non é outra que onte souben da Sefa. Despois de tantos anos sen saber por onde andaba, entrou, falangueira como unha carricanta e guapa como unha deusa grega, pola porta da taberna!

Sentou canda min, colleu as miñas mans nas súas e miroume de fite ao máis fondo da alma. Decontado souben que algo tiña que contarme, así que fixen un aceno a Miguel para que trouxera unha cunca de monterrei para ela e colmara do mesmo viño a miña. Entón, dispúxenme a escoitar con toda a atención que a ocasión merecía.

Fala a Sefa

A chamada de dona Amalia tivo o efecto dun raio nun ceo limpo, deses que non traen auga pero que deixan o aire cargado de ozono e unha xorda inquedanza no peito. Sostiven o teléfono uns segundos contra a miña meixela despois de que a nai de Ricardo cortase a comunicación.

—Morreu —díxenlle á cara que me miraba desde o espello do baño coma se precisase ver mover os beizos para crelo—. De cirrose. A besta consumiuse no seu propio veleno.

Non houbo bágoas. O que sentía nese momento non era dor, nin sequera alivio; era esa estraña quietude que queda no mar despois dunha tempestade que durou demasiado. O meu amor por Ricardo —se é que algunha vez fose tal— morrera moitos anos antes estragado a golpes e malos modos, nun longo proceso de humillacións e malos tratos. Violencia de palabra primeiro e de feito despois, para rematar nunha agresividade cada vez un pouco máis bárbara e descontrolada. Unha violencia que comezaba con berros destemperados, continuaba con couces a cadeiras e mobles e remataba en labazadas, puñadas e intentos de asfixia. Unha violencia que deu comigo no hospital Gómez Ulla e, como ben lembrará, de regreso en Bouzas pola afouteza do meu pai.

Deixei o teléfono en lugar seguro sabedora de que estes trebellos teñen a mala costume de ser moi obedientes á lei da gravitación universal —que algúns chaman da gravidade facendo referencia ás consecuencias dunha caída para a súa integridade funcional— e seguín nas tarefas que a chamada interrompera. Ata que unha pregunta incómoda abrollou no máis fondo da conciencia, unha pregunta que de novo obrigou aos meus beizos a formar, como se alguén puidera escoitarme.

—Pero, quen carallo lle deu a esta muller o meu número de teléfono?

Que estrañas artes empregou para localizarme despois de tantos anos? Por vostede, don Paio, unha das poucas persoas de Bouzas que sabía do meu paradoiro, poño a man no lume! E dos compañeiros da carreira ou da facultade... Merda para min! É que non teño amaño! Non vou e lle conto a Horacio —unha relación desas que unha pensa que son firmes e acaban sendo frustrantes—, os pormenores do meu matrimonio cun militar? De Madrid e de boa familia... "Touciño é, se o fociño redondo ten".

Pero Ao feito peito!, e “Quen lle teña medo ás chispas que non se meta a ferreiro”; que agora estou no meu Bouzas da alma, compartindo á calor da amizade, o viño e a conversa coa persoa que sabe case todo de min, na procura da mellor ocasión para pedir o seu sabio consello.

Non! Ben o sabe, don Paio! Non foi esa a única razón da miña volta a Bouzas. Que hai no cemiterio de San Miguel un sepulcro de pedra que —aínda que eu non acredite moito nesas parvadas— garda os ósos benditos de miña nai e do que gañou tal título por méritos propios, e ben merecen a miña presenza física canda eles, aínda que sexa de cando en vez.

E diso vai, don Paio! Ningún deles deu nin chío cando morreu Farruco «O Mincha». Ninguén cando Fina —a miña nai— abriu coa súa morte a porta da gaiola onde eu me encerrara, para deixarme voar. E agora ven dona Amalia dando ordes a torto e a dereito como se aínda tivera algún poder sobre min!

Que ata o de agora si que o tivera! Que puideron e non puxeron denuncia polo meu abandono do fogar. Porque marchar da casa sen a autorización do meu marido —ou máis ben contra a súa vontade— ou sen unha resolución xudicial de separación, era considerado un delito de desobediencia e abandono. Por moito que houbera un precedente de malos tratos, con ingreso hospitalario incluído, o marco xurídico e social do réxime non deixaba marxe de dúbida: a lei protexía a figura do cabeza de familia. Para a policía, a Garda Civil e os tribunais, a "autoridade marital" estaba por riba de todo e eu tería que enfrontar unha orde de "restitución ó fogar conxugal", e a regresar co meu maltratador.

Porque o certo era que eu seguía casada con Ricardo ante a lei! Era algo no que non pensaba moito pero cada vez que a lembranza asomaba o pico da gadaña, un calafrío xeábame as costas e poñíame de punta as lanuxes da caluga.

Souben un día que Ricardo fora destinado a Ferrol —do Caudillo coma dicían eles—, o que lle permitía dicir a súa nai sen pecar, que a parella “estaba en Galicia”, cousa que era certa se non temos en conta os case douscentos quilómetros que separan as dúas cidades. Logo morreu mamá e eu funme á Complutense a completar a licenciatura largo tempo adiada. O resto da historia ata o departamento de Historia Moderna da Universidade de Cádiz xa o coñece vostede das miñas cartas.

E anos de confort e de vida nova, esquecida de todo ata esta chamada da vella señora, coa súa voz rexa levemente tinguida polo orgullo ferido e o loito, pero sen trazas de pranto, ordenando o derradeiro recoñecemento ao defunto. Unha chamada que feriu coma unha cobra rateira que, cando te confías e tentas achegarte a ela con compaixón, ataca de súpeto para inocular a súa pezoña:

—Dixo o teu nome co derradeiro alento, Sefa. Non sei que lle fixeches, pero vaise sen descanso.

E na nosa terra, coma tantas veces lle escoitei explicar na taberna dos meus pais, cando alguén morre gardando unha débeda de amor ou de odio, o vincallo permanece, a atadura non se dá por ceibada ata que se cumpre un certo ritual! E un home coma Ricardo, que vivira sementando treboadas, non ía ter sen axuda un camiño doado cara ao alén. O peor é pensar que esa última cadea que o condenaba ou o ceibaba estaba nas miñas ignorantes mans!

Por iso veño na procura do seu consello, don Paio. Porque hei de confesar que naquel malfadado san Xoán non lle fixen caso ningún! Ou mellor: escoitei o que me conviña e non o que me advertía! Recorda aquel sanxoán no que contou o da «Herba de namorar» e o seu efecto? Pois eu seguín o seu consello e metín un atado delas no peto do uniforme de Ricardo. A herba encargouse de facer o feitizo, mais coas consecuencias nefastas que vostede ben coñece, e témome que agora xa non haxa forma de dar volta atrás!

—E agora lle pregunto eu, don Paio: que debera sentir cando quen morre é quen che ensinou a amar e a odiar ao mesmo tempo? Muda o odio cando sabes que o teu agresor xa non respira, ou queda a súa pantasma para sempre?

 

Cando Sefa rematou de falar, sentín que as miñas vellas pálpebras estaban perdendo a súa batalla contra as bágoas no seu intento de impedirlles abrollar. Como tantas outras veces no pasado tomei ás súas mans nas miñas para chegar máis doadamente ao seu corazón.

—Miña queridiña! Ben sabes que non son máis que un mariñeiro con moita mar nos ollos! Un home sen estudios que ascendeu á categoría de filósofo tabernario nas ás da prosa de don Manoel. Pero se é certo que “do vello o consello” e tal pides, hei de escaravellar nos meus saberes para darche, senón o máis asisado, o máis agarimoso que poida.

Din as mellores especialistas no tema, que para desfacer o efecto do esconxuro da «herba de namorar» cómpre o emprego de rituais baseados na forza da auga purificadora, ou na destrución física do elemento que causou o feitizo.

O da auga purificadora consistía en lavar as mans na auga dun regato de auga viva que discorrese cara ao poñente, queimar un anaco da roupa que estivese en contacto coa persoa esconxurada e tiralo ao regato, deixando que a corrente se levase a mala enerxía augas abaixo sen mirar atrás.

Aínda que, segundo estas meigas, o xeito máis efectivo de romper o vínculo é o de recuperar o amuleto e queimalo completamente nun lume purificador como o das fogueiras de san Xoán, e botar as cinzas preferentemente ao mar para que a inmensidade do océano neutralizase o influxo da herba.

Esas son as vellas receitas. Pero se tes algunha fe neste vello filósofo tabernario, lembra que os feitizos de amor creados pola forza da mente carecen de eternidade se quen os provocou deixa de alimentalos co pensamento. Cando a memoria se esvaece e a persoa afectada corta calquera elo mental coa outra parte, a atadura decae por si mesma, porque ningún esconxuro resiste o peso do verdadeiro esquecemento: a indiferenza.

 

Fun a recoller ao monte

a herba de namorar

fixen con el un encanto

do que non me sei librar.

 

Escudeiros e a Institución Libre de Ensinanza

 

Mire que lle digo, don Manoel! Ben sei que a súa benquerida compañeira —como vostede gusta en chamarlle— ten moito máis quefacer que vir pola nosa taberna a contar as súas belidas historias, pero teño para min que lle tería prestado moito coincidir co noso visitante de onte, que viñera á mantenta á taberna para coñecela.

Porque a tapa de onte era de «bienmesabe»: cazón cortado en dados, mariñado nun adobo de vinagre, allo, ourego e comiño, e despois fritido en abundante aceite, conforme a receita do chorado amigo «Migallas», que como lembrará era da fermosa vila de El Puerto de Santa María.

—Afonso; o visitante do que lle falo chámase Afonso —aclarou don Paio, para engadir decontado que tamén informara de que o seu pai nacera no lugar de Escudeiros e que coñecera persoalmente a Román e a Isolina, os protagonistas dun dos contos que vostede ven de publicar na súa bitácora co título de “Os limpadores da morte”. Engadindo, antes de que ningún dos fregueses da nosa húmida confraría ousara preguntalo, que era “Mestre de educación primaria, no C-E-I-P plurilingüe Ramón y Cajal”. No Picacho, vaia!

—Pois si, don Manoel! Tamén a iso respondeu: Coñecera á «Maradona» aínda que máis pola súa sona que pola súa asistencia ás aulas, e lera os contos de “Os limpadores de morte” na súa bitácora por indicación dun antigo alumno que sabía da súa orixe. E de milagre que deu atopado a taberna do Miguel! Que se non fose polas indicacións dun mozo da “Cultural de Bouzas” co que coincidira nunhas “Xornadas” de ensino, ía chegar á ela polo carallo arriba!

—Non tal! Nunca pensara atopar a dona Loli na taberna; revisando outros contos chegara á conclusión que ás súas visitas a este sagrado templo da oralidade eran pouco frecuentes; esporádicas, que diría un lingüista! A idea del era falar comigo por ver se a súa “compañeira de vida” tiña máis información do tema das Misións Pedagóxicas e a biblioteca que a Institución Libre de Ensinanza deixara no concello de Ramirás.

Falaba e falaba sen repouso ata que Miguel, sen que mediara comanda por parte algunha, puxo aos seus alcances unha cunca ben fría de monterrei. O lene son da porcelana riba do mármore do mostrador espertou a súa necesidade de humedecer a gorxa e deume tempo abondo para requirir algo máis de información, da que, co seu permiso fago un resumo un pouco máis ordenado.

O que contou o Afonso das Misións Pedagóxicas en Ramirás.

Sorprendente, insólito, inaudito, desconcertante e aínda milagroso. Ata eu o diría! Entendo que a xentes de mar como vostedes lles poida parecer que nun lugar tan afastado de todo como Ramirás poida aparecer unha biblioteca da Institución Libre de Ensinanza, aquela obra magna de Giner de los Ríos e tantos outros conectado directamente co pensamento de Krause e as correntes pedagóxicas marxistas de Célestin Freinet.

O camiño que trouxo aquela utopía ata as ladeiras de Gomesende tivo nomes, apelidos e unha intrahistoria moi pouco coñecida que é precisamente o obxecto da miña investigación, e a razón pola que estou hoxe aquí na vosa taberna coa pretensión de atopar algunha documentación máis dos feitos citados.

Unha intrahistoria que non ten nada de máxica, aínda que se desenvolva nun lugar tan propicio a ela como as Terras de Celanova.

Polo que teño pescudado, a concesión das bibliotecas non se facía ao chou: unha sementeira á palma aberta coa semente voando cara a onde lle petara. Detrás de cada biblioteca que se concedía a unha aldea do rural galego había un mestre consciente, vocacional e comprometido, nunha escola involucrada coa citada metodoloxía, e estou certo de que a chegada a Escudeiros daquela cobizada biblioteca da ILE non foi casualidade. Un fito que respondía á presenza, non só dese mestre, senón dun firme tecido asociativo local e partidario, e unha activa vida obreira ligada ás minas de estaño. Ou como lembraba a miña nai, que era de Vilar de Vacas, vida obreira, asociativa e sindical tan forte que Escudeiro se gañara a pulso o sobrenome popular de "Escudeiro dos comunistas".

E foi o Goberno de progreso da Segunda República, co pulo de Manuel Bartolomé Cossío e a paixón dos Lorca, Machado, Salinas, Maruxa Mallo e moitos, moitos máis mariñeiros do entusiasmo, como lles chamara Juan Ramón Jiménez os que asumiron a tarefa de:

“levar ás xentes, con preferencia ás que habitan en localidades rurais, o alento do progreso e os medios de participar nel, nos seus estímulos morais e nos exemplos do avance universal, de modo que os pobos todos de España, aínda os apartados, participen nas vantaxes e goces nobres reservados hoxe aos centros urbanos”.

Con ímpeto decidido, estes misioneiros da pedagoxía ética e laica chegaban aos pobos inzados de fervor na sagrada misión de achegar a Cultura ao pobo, coas pesadas caixas cheas de esperanza, ao lombo de mulas ou en vellos camións, ata as aldeas máis illadas de todo o territorio español.

Malia que don Manuel Bartolomé Cossío e a súa dona Carme López-Cortón pasaban os veráns en Bergondo, as Misións tardaron en chegar a Galicia. Ata onde eu sei, a primeira arribada dos misioneiros dirixidos por Rafael Dieste foi en agosto de 1934, e teño para min que deberon de andar pola provincia da Coruña porque hai unha foto que fixo o notable cineasta José Val del Omar en Malpica de Bergantiños da xente amoreada no peirao e nas barcas amarradas nel, agardando non sei ben por cal das actividades que levaban que eran moitas: cinema, gramófono, coro e teatro do pobo, museo popular ou o teatro, no noso caso de monicreques.

Disque as misións chegaron a Ramirás entre finais de xuño e principios de xullo do 36, nun dos últimos alentos de luz e cultura xusto antes de que o golpe de Estado deitase as sombras da represión sobre o país. Aquela última misión tivo como centro de operacións o magnífico edificio que o emigrante Rogelio García Yáñez fixera erguer en Freás de Eiras; un grupo escolar de arquitectura indiana bautizado co nome da súa nai, Concepción Yáñez. Aquela xoia, proxectada no 35, abrira as súas portas nese mesmo ano de 1936 como o escenario perfecto para un soño pedagóxico que estaba a piques de ser truncado.

Podo imaxinar o que supuxo para os meus pais, igual que para a práctica totalidade dos seus veciños, ver por primeira vez as copias das grandes lenzos de Velázquez ou Goya. Verse retratados nas fiandeiras, nos borrachos, nos ferreiros, filósofos e deuses; e, ao tempo, comprobar a cara de parvos que tiñan os de toda aquela dinastía de reis aos que, ata había ben pouco, veneraran como seres superiores.

Por non falar da maxia de ver, por vez primeira, o cine proxectado nunha saba estendida entre dous paus, ou de escoitar o son dunha gran orquestra enchendo de beleza os bosques dende o xiro daqueles vellos discos de lousa. E, coroados de risas, o Retablo de Fantoches, ese teatro de monicreques versión lixeira, nómade e adaptable do Teatro do Pobo, co que Rafael Dieste cativaba tanto os nenos coma os pais que os acompañaban. Todo nun medido equilibrio entre a sensatez dun espectáculo culto e a frescura, a picardía e a enerxía dos títeres.

Parece seguro que nesta misión de Ramirás participaron figuras de relevo como o intelectual coruñés Xosé Otero Espasandín e, de xeito moi destacado, a pintora surrealista Maruja Mallo. A presenza doutros artistas como Cándido Fernández Mazas, Ramón Gaya, Miguel Prieto ou o propio Urbano Lugrís —portentoso improvisador cos títeres e autor dos deseños dos bonecos— está menos documentada. Tampouco parece probable que estivese José Val del Omar, porque non se coñecen fotos destes actos.

Ao final, o exemplo de Ramirás demostrou que ningunha aldea está "afastada de todo" se hai libros nas súas mans. O fío invisible que unía o Madrid do krausismo coas terras do Arnoia sostíñase niso: na fe absoluta de que a cultura non era un privilexio urbano, senón un dereito que, para selo, tiña que chegar ata o último torreiro da máis afastada aldea.

Cando os misioneiros marchaban despois de varios días, a aldea xa non era a mesma. Quedaba un pouso de dignidade, a certeza de que o mundo era máis ancho do que acadaba a vista dende o monte, e unha biblioteca chea de páxinas listas para ser devoradas durante os longos invernos. Mágoa que as cousas acabaran como acabaron, e a luz do facho que as Misións acenderan en Ramirás fose tan efémera.

....................................................................................................
Seguiu un silencio mentres Afonso recuperaba forzas e humedecía a gorxa despois do longo parlamento. Silencio que alguén rachou dende o remate do mostrador.

—Vostede desculpará o meu atrevemento, pero eu son de Malpica de Bergantiños, e o meu avó estivo nas representacións do Retablo de Fantoches de outubro do 33.

—Nada que desculpar! Máis ben ás avesas, que algo lle contaría o seu avó daquelas Misións Pedagóxicas!

—Non se equivoca! Que o avó Tomé era panadeiro, e no seu forno cocéronse algunhas das figuras para a representación da “La Doncella Guerrera“, polo Retablo de Fantoches de don Rafael. Con resultados moi desconformes co esperado, debo dicir!

—E logo! Que foi o que pasou?

— Que ao seren de pasta, xeso e cola, entraban no forno cun carácter e saíron con outro! E a miña avoa non paraba de rir pedíndolle aos das Misións que non lle deran máis tormento aos bonecos, que entrar entraban como rosas pero saír saían como negros!

—Eu non sei moito de monicreques pero iso de enfornalos coma se fosen un molete de pan..., de quen foi a idea?

—Seica do mesmo Rafael Dieste, ao non dar secado a tempo os novos títeres.

—Tanto tempo leva facer un boneco deses?

— O traballo do carpinteiro para a estrutura e da costureira para a vestimenta foi cousa doada. Pero o carácter e o modelado concreto dos bonecos foi o que levou a moitas discusións ao equipo artístico: Ramón Gaya, Fernández Mazas e Miguel Prieto, por unha banda e Urbano Lugrís con único apoio de Dieste polo outro. Que «Unha man lava a outra, e as dúas lavan a cara» e don Rafael quería garantirse o apoio de Lugrís á súa visión da doncela Guerreira!

—E digo eu... Non é que dubide do que me conta pero, como chegou o seu avó a saber tantas cousas desta representación.

—Pois pode pensar o que queira, que o pensamento é ceibe, pero cóntollo como mo contaron! Quero supoñer que a condición de colaborador necesario deulle ao meu avó o tempo e a oportunidade necesarios para saber moitas cousas dese momento histórico.

Non dixo mais. Pediu a conta, recadou as súas cousas, despediuse con educación e saíu pola porta da taberna sen dar oportunidade ao tal Afonso de rectificar a súa desafortunada intervención. Así que, con pouco máis que tratar a conversa foi esmorecendo ata recalar nun balbordo de lugares comúns. Non tardou moito o de Escudeiros en decatarse de que pouca auga máis quedaba naquel pozo; e o que é moito peor: que tivera na cesta un rodaballo e o largara pola borda pensando que era un escacho!

E mire que lle digo, don Manoel! Moito proveito tirei desta conversa, pero hai algo que me emociona e conmove especialmente: a grandeza dos que, como Rogelio García Yáñez, fixeron fortuna nas Américas, pero, convencidos de que a redención de Galicia residía na cultura e na educación, decidiron financiar escolas na súa propia terra. A diferenza daqueles que viron na construción de grandes palacetes un monumento ao ego do indiano enriquecido, pura ostentación do seu triunfo social, García Yáñez e moitos coma el asinaron un compromiso ético e transformador coa matria que deixaran atrás.

Viviran en carne propia a rudeza do desarraigo e a dificultade de saír adiante nun mundo estraño sen unha formación sólida; por iso entenderon que a única ferramenta real para que as xeracións vindeiras non sufrisen a mesma fame era a educación. A cultura, aos seus ollos, era o único camiño cara á liberdade, o vieiro cara á dignidade e á redención colectiva.

E hai un detalle que emociona e engaiola: bautizar as escolas co nome da súa nai, Concepción Yáñez, constitúe un acto de gratitude eterno. É a homenaxe a quen sufriu a dor da separación, a quen sementou os primeiros valores nese neno antes de marchar e a quen, co alento sostido dende a distancia, acubillou moralmente aquela aventura transatlántica.

Nada máis por hoxe, don Manoel. Soamente por respectar o costume de pechar con copla,vai esta, non sei moi ben se do estro popular ou simplemente descoñecido.

No profundo val de Eiras

as Misións baixaron pano;

sombras veñen dacabalo,

do rancor e do sagrario.

Garda terra de Escudeiros!

Agacha o libro e o saber,

que os que odian a lectura

xa nos queren ver morrer.

Nas minas de Ramirás,

durmirán sen incerteza.

Agardando con paciencia

que o novo día alboreza.

 

O meu tío Tomás

 

Mire que lle digo, don Paio! Para torpe de verdade, o meu tío Tomás! Pero non torpe de luces, deses que lles custa comprender as cousas, que para iso tiña unha mente lizgaira, capaz de resolver calquera enredo de números ou papeis. O seu era unha liorta constante co equilibrio e co goberno do corpo. Cando eu era cativa, pensaba que algo debía de estar estragado no seu pescozo, que as ordes da cabeza non lle chegaban ben á parte de abaixo, coma se fose un boneco cos cabos mal conectados. E debo confesar que o diagnóstico me tiña tan convencida que mudei en obsesión: agardaba a que estivese sentado para achegarme paseniño e apalparlle a caluga, buscando con ansia a peza que tiña frouxa alí dentro.

Co fracaso do golpe militar do 36 comeza a Guerra de España. O meu tío Tomás, como meu pai, eran mozos «de orde»; esmorgantes si: pero dos que non tomaran partido por ningún bando. Por iso non acabaron no cárcere nin fuxidos no monte, senón chamados ás filas do exército sublevado na que se coñecería como a «quinta do biberón».

Moito lle gustaba ao meu pai relatar as peripecias da instrución do tío no cuartel de San Fernando en Pontevedra! E non vaia vostede a pensar que o tío non ría con elas! Ría, si. E con tal gusto ría que ata ás bágoas escapaban dos seus ollos empapando o pano de man que sempre levaba no peto da camisa.

—     En canto a voso tío lle puxeron un mosquetón nas mans, o pánico apoderouse da oficialidade —contaba Papá unha vez máis ao noso requirimento—. Meu deus! Tomás era un perigo público! Na formación viraba sempre a esquerda cando ordenaban “dereita”, e seguía de fronte cando gritaban “media volta”!

E nos escachábamos coa risa imaxinando a todos os soldados caídos polo chan, amoreados uns por riba dos outros e espernexando como tartarugas dadas a volta.  Logo Papá contaba como ao facer o «presenten» case lle saca un ollo ao sarxento co canón do mosquete, como no medio da cociña tropezara coa pota do caldo derramándoa toda polo chan, e como no campo de tiro, levantárase co Mauser na man para dicir que aquilo non disparaba.

Os mandos comprenderon axiña que se mandaban ao tío Tomás á primeira liña, ía causar máis baixas nas propias filas que no exército inimigo. Así que, por pura supervivencia do Rexemento, decidiron que o mellor era mantelo lonxe das armas e da polvoreira, destinándoo para padioleiro da Cruz Roxa. Pensaron que, sen armas, o home sería inofensivo.

Non sabían ben o que facían: porque nunha das súas primeiras saídas, cando levaban na padiola a un Alférez Provisional de caranguexo na camisa azul, que queixábase de que escordara un pe, o tío, sobresaltado das explosións, meteu un pe nunha fochanca o que lle fixo caer a rebolos por unha encosta. Nada lle pasou a el, que estaba afeito a caer acotío, pero o peor levouno o alférez que, de resultas da caída, foi a parar ao río onde rompeu contra as pedras un brazo e unha perna.

Así que cando a finais do sesenta Rafael Portanet tivo a ocorrencia de cambiarlle o nome á nosa rúa pola de "Calle del Alférez Provisional" —cousa que sentou tan mal á veciñanza que durou menos dun ano— e o tío fixo unha das súas baixando por ela sen control ata que conseguiron frealo uns carreteiros da estación que estaban tomando uns viños na do Lino, o meu pai puido dicir con esa retranca súa, sabia mestura da súa orixe toledana e o arraigo galego, que:

—     Tomás: estás seguro que ese alférez da rúa no é o que guindaches ao río na batalla do Ebro?

E mire que lle digo, don Paio! O meu tío Tomás non era que tivese dous pés esquerdos: é que era quen de tropezar cunha liña que debuxaras no chan! Ou como dixera a nosa asistenta Dina, un día que estragara media vaixela ao intentar coller unha tixola na cociña, “tiña menos xeito que un pavo nun tellado".

Por iso creo que vaille ben acaída aquela copla que di:

O home que é bo pero non ten goberno,

vaise polo mundo camiño do inferno;

dous pasos adiante e catro para atrás,

o diaño che leve do xeito que das!

Os limpadores de morte (3)

 

Din que á terceira vai a vencida, e tal é o meu propósito de hoxe: Dar cabo dunha vez por todas á historia de Lita, a filla de Isolina, a menciñeira de Escudeiros. Porque aínda que non hai dous sen tres; nin catro que mal faga, xa vou pola terceira volta que intento xustificar o título da serie, e mire que lle digo, don Paio! Xaora que desta si que vai!

Deixe que pase un pequeno repaso ao que xa contara. No primeiro día creo que faleille da empresa de desparasitado que Lita e Eduardo —uns amigos dos meus pais— montaran na rúa de Urzáiz, e de como a competencia doutras alternativas máis baratas limitaba o desenvolvemento da citada empresa. Tamén das circunstancias nas que Eduardo e Papá se coñeceron e intimaron, e como o matrimonio acabou entrando na nosa casa e nas nosas vidas. E teño para min que ese primeiro día fóiseme en contar o que —moitos anos despois— descubrira da vida do pai de Eduardo no campo de concentración de Argelès-sur-Mer, nas CTE que traballaron no encoro de Gnioure e no Departamento de Control de Pragas de Toulouse.

E no segundo... o segundo día o teño máis recente! Contara a historia de Isolina a nai de Lita, do seu labor de «sabedora» na Fonte da Levada, do accidente de Román na mina de Escudeiros e da súa sanación. E finalmente o nacemento da cativa e o asasinato do pai nos primeiros días do golpe militar. E a fuxida ata Cortegada e finalmente ata Vigo, onde resultaba moito máis doado escapar da persecución entre as engurras do tecido social da cidade.

Día máis recente e máis achegado nos meus afectos, porque hei de confesar que o máxico, o misterioso, forma parte esencial da miña natureza, chantada, non sei ben se por vía materna —galega— ou paterna —toledana— no cerne da miña alma.

Non don Paio. Da miña tía! Á miña avoa galega non a coñecín —Mamá quedou orfa moi cedo— e a avoa toledana que vivía connosco, era xa moi maior, e pouco afeccionada aos cativos. A tía; a tía Lola foi a que cumpriu tal papel. E debo dicir que de lindo gusto!, que nada lle gustaba máis que facernos tremelicar de medo coas súas historias de estatuas que cobran vida nas igrexas toledanas e de noitébregos aparecidos de turbias intencións, cuxos pasos nos parecía escoitar facendo renxer os banzos da escaleira da nosa casa.

Así que, un deses días nos que Lita e Eduardo están tomando a merenda na nosa casa, entra pola porta Rodó, outra das amizades que tampouco tiñan necesidade de anunciar a súa presenza porque eran sempre ben recibidos. Rodó tiña varios negocios dos que vivía moi ben. Un deles, o do aluguer de pisos, era precisamente do que viña disposto a laiarse hoxe.

—      Xa é o segundo maragato destes de merda que se morre nun piso meu! Aínda teño o outro que ninguén quere alugar e ten que morrer outro máis! Xa podía ir a morrer a aldea!

—      E logo meu amigo! —preguntou meu pai— , que importancia ten que morra en Vigo ou en Curillas de Sayago?

—      Se morrera nun hospital, ningunha. O problema é que poucos teñen esa deferencia cos propietarios de pisos de aluguer! E, non sei moi ben a conto de que, cando se da tal desgraciada circunstancia é como se o piso onde ocorreu quedara apestado! Á primeira oportunidade recollen todas ás súas pertenzas e marchan a outro piso. Aínda que sexa máis caro; aínda que sexa peor. Tanto lles ten! A cousa é escapar do contaxio da morte.

Lita calaba. Malia que devecía por intervir na conversa, por demandar máis información a tan choromiqueiro propietario, calaba. A esta altura, tantos anos despois de escapar de Escudeiros no colo da súa nai, tantos anos de aprender a calar, de aparentar normalidade, ollando como a outrora «Isolina a menciñeira» fregaba escaleiras e traballaba nos máis humildes oficios, esborranchando da súa intención toda a marabillosa ciencia de sanación que atesouraba no seu coñecemento, sabía abondo o valor que naquelas circunstancias tiña silencio e a simulación de ignorancia. Ocasión habería de pescudar máis información!

Ben certo, don Paio! A Santa Inquisición que dende a súa creación xulgou e procesou a un gran número de mulleres españolas, acusándoas de bruxaría, feiticería e superstición, foi en Galicia un pouco máis laxa. Mírase que a maioría dos inquisidores que chegaban a esta terra procedentes da meseta atoparon que as prácticas das menciñeiras galegas eran tan útiles e gozaban de tan alta consideración por parte da poboación que a gran maioría dos procesos do Santo Oficio na nosa terra saldáronse con penas de desterro, azoutes ou submisión, sendo as execucións na fogueira extremadamente raras no noso contexto.

E volve a ter razón, don Paio! E non está nada mal que quen o diga sexa un home da súa xeración. O poder eclesiástico é o principal interesado en reprimir estes saberes ligados á medicina natural, á espiritualidade non cristiá e á autonomía social; e non tanto por populares como por femininos! O poder de sanación física e espiritual destas mulleres era visto pola igrexa como unha ameaza á orde patriarcal e relixiosa establecida.

Mire que lle digo, do Paio! Que de mouras peiteándose con peites de ouro nos espellos de auga da Fonte da Levada na mañá de San Xoán, podemos falar se lle presta; pero non estaba eu moi polo labor de deixar unha vez máis sen facer o traballo proposto no primeiro parágrafo: o de dar cabo á historia de Lita e Eduardo. Así que se non lle serve de molestia, vou continuar a historia onde a deixei: co señor Rodó laiándose pola desconsideración dos inquilinos de morrer no piso da súa propiedade, e a Lita calada coma unha parede: escoitando pero non falando.

—      E logo pensan que o piso queda contaminado? —di Papá que aínda que é de Toledo, non cre nestas cousas—. Eses son contos de vellas!

—      Non tal don Fernando —rompe a falar Lita, que xa non pode máis— Nas aldeas o fogar é un organismo vivo que conecta ás xeracións pasadas coas presentes. Cando alguén morre dentro da casa cómpre que o tránsito entre o mundo dos vivos e o dos mortos se faga ordenadamente. Na cidade os que naceron nela ignoran todo do ritual e dos pasos a seguir; e os que naceron no rural se avergonzan de tal circunstancia, e os esquecen a mantenta por non parecer ignorantes.

Calamos todos para que Lita seguira explicando cousas como que sen esas precaucións a alma do defunto non pode atopar o seu camiño e queda vagando como “aire de morto” ou “sombra” polos currunchos e recantos da casa. Ou que o cuarto do finado tiña que quedar pechado, mantendo as xanelas atrancadas e os mobles cubertos, durante o ano de loito, porque calquera que entrase ou durmise nese cuarto antes de tempo podía pillar a quentura, enfermar de tristura ou sufrir o meigallo. E o máis importante: que non era que a casa quedara enmeigada e fora para sempre inutilizable, non; era que o tránsito non se fixera axeitadamente e que era necesario proceder a un conxunto de rituais de limpeza que permitiran ao espírito do defunto descansar por fin.

—      E con iso chega para o noso propósito? — preguntou Rodó, esperanzado.

—      Facéndose ben, desde logo.

—      E ti saberías facelo?

—      Abofé que si! Son filla aplicada da miña nai, e cousas máis difíciles fixo ela no lugar de onde vimos!

Podo acreditar, porque alí estaba facendo como que xogaba cunha boneca, que Eduardo ollaba para a súa muller cos ollos abertos como un sapo, disposto a meter baza na conversa se non fose polas patadas de advertencia que recibía da súa muller por baixo da mesa.

—      Pois o que vai diante, vai diante! Se non hai reparos mañá pola mañá despois da misa, a espero no segundo andar da rúa do Príncipe número **.

—      Alí estaremos! Eu e —se non lle sabe mal— o meu Eduardo con todos os seus trebellos por se cómpre librarse doutros hóspedes; que o ben feito ben parece, e non hai por que dar que falar ás rexoubeiras!

Lita, que meiga será pero tamén muller de negocios, apunta:

—      Sabe vostede se a familia do morto tivo a precaución de tapar os espellos da casa e abrir as ventás no momento do finamento para que a alma non se vise reflectida e marchase ben?

—      Non teño nin idea!

—      Imos ter que poñernos no peor e traballar de firme. Vai ser un pouco máis caro do que pensaba!

—      Non importa: cun mes de aluguer xa saio a pre!

Era o meu momento: agora ou nunca!

—      Mamá, Mamá: podo ir con eles?

—      E ti que pensas que vas pintar alí?

—      Axudar e aprender!

Riron todos.

—      Mira ti Lita: xa tes aprendiz! Faina traballar arreo para que saiba que O traballo non mata pero amata!

—      Razón no lle falta Papá! Pero non menos certo é que O traballo do rapaz é pouco pero o que non o aproveita é louco.

E así, refrán contra refrán, chegamos ao domingo das miñas arelas. Ao saír da misa, ao pé das escaleiras da igrexa dos Capuchinos, Lita e Eduardo agardaban por min, atafegados, dos trebellos do oficio el, e de chintófanos e aparellos misteriosos ela.

A meiga vai vestida —é domingo— con "roupa de garda": saia de percal dun marrón sobrio, impecablemente limpa e pasada polo ferro con esmero. Blusa branca e chaqueta cruzada atada cun botón discreto. Medias de seda e zapatos de coiro negro de cordóns. No peito, colgado por dentro da blusa, leva ao pescozo, como protección física e espiritual, unha patena de amuletos: un colar e tres cordóns de esconxuro; un de prata cunha figa de acibeche; un de tripa cun dente de xabaril e o terceiro de coiro coa cabeza dunha vacaloura. Do propio colar colgan tres pezas de «Pedra do raio»[1], en forma de prismas de seis caras rematadas nunha pirámide. Dependurado do brazo dereito trae unha gran bolsa de coiro e na man esquerda un balde metálico con auga.

—      Imos indo que logo fáisenos noite! —dime despois do saúdo.

—      Podo axudar con algo? —dixen chea de ilusión por ser de utilidade.

—      Colle este balde con auga; e non a derrames que é do cacho do sanxoán.

Que largo faise o camiño dende o Couto dos Despoboados á rúa do Príncipe; aínda que non vaia máis que a carreiriña dun can e que sexa costa abaixo, e que consonte di a expresión popular, todos o santos axuden! Co corazón batendo de impaciencia chegamos ao portal do edificio e subimos ao piso. Ao abrir a porta un forte bafo a piso pechado golpea os nosos narices.

—      O sentes? —pregúntame Lita.

Eu non sinto nada especial, pero afirmo coa cabeza. Eduardo non necesita moita preparación: deixa as súas cousas no vestíbulo, métese dentro da funda e procede sen pausa á eliminación das presenzas reais en forma de ratos, cascudas e resto de pragas. Lita necesita un pouco máis de preparación ritual para á súa tarefa de limpeza dos imaxinarios da morte.

O primeiro de todo que fai a meiga —que creo que chamarlle así des que vístese para o ritual é obrigado— é sacar da gran bolsa de coiro un pequeno incensario de metal: para "cortar" o aire pesado o primeiro é o fume! Nel deposita con unción un puñado de herbas de San Xoán, abeluria seca, ruda, loureiro santo e unha miga de lavanda e estalote para disimular o cheiro a esconxuro. Comezamos polo cuarto onde estivo a cama prestando especial atención ós recantos e ás fiestras que dan á rúa ou ao patio de luces, que son as vías polas que "foxen" as almas e entran as malas linguas.

Decontado a meiga comeza o varrido das estanzas cunha vasoira de xibarda. A clave do ritual está no movemento: sempre se varre cara á porta de fóra, xamais cara ao interior da casa. Cada golpe de vasoira vai botando fóra o rastro do morto, o alento que o defunto deixou ao marchar. Sempre cara á porta; cara ao corredor primeiro e ás escaleiras comunitarias despois, onde o tránsito da xente corrente acabará por esparexer a enerxía negativa.

Me pide agora o balde coa auga do cacho que deixara no vestíbulo. Do seu bolso saca un frasco de vidro con augardente de ruda, romeu e herba luísa, o abre e engade un pouco do seu contido á auga coa que fregará as táboas de madeira do chan. A meiga percorre unha a unha as estanzas do piso insistindo na limpeza dos recantos —que é onde din que se agochan as tebras e as lendas—. E podo da fe que non murmura, como din, esconxuros ou ladaíñas, porque estamos a falar ás dúas mentres lle axudo no traballo.

Unha vez limpo o chan, cómpre oficiar o selado de portas e fiestras. Co dedo polgar mollado nunha pinga de aceite alcanforado fai unha pequena cruz invisible detrás da porta principal e nas xambas das fiestras. O "rastro" que sacou fóra xa non pode volver entrar. A casa queda morna e limpa, devolta ao mundo dos vivos.

—      Feito! —di satisfeita Lita— Remataches Eduardo?

—      E todo isto que fixemos, para que serve? —pregunto eu

—      Para que os vivos puideran volver habitar este piso sen necesidade de mirar por riba do ombro.

—      Para iso limpamos o aire? —insisto.

Lita sorrí.

—      Querida nena! Se algo de nos queda nesta realidade despois de mortos non perdura no aire precisamente; nin no chan dos cartos e corredores da casa: queda das almas dos que con el conviviron; como unha presenza amable se a relación foi boa, e como unha presenza maligna se algo malo lle fixemos en vida.

Adiviño pola resposta que Lita xoga con esa necesidade de crer noutras realidades que temos todos. E os galegos especialmente. E comprendo que a parella complementan os seus saberes: no Vigo industrial deses anos aínda é cedo para unha empresa seria e profesional de desparasitado. E tarde para contratar a unha meiga para limpar un piso do aire de morto. Pero unha empresa que ofreza un servizo integral pode ter un gran futuro.

Eduardo xa rematou a súa parte da faena. Lita recada os seus trebellos e os garda con coidado na bolsa. Fechan a porta con coidado e danlle dúas voltas á chave. Rodó agárdaos na cafetería do Derby cos cartos que darán ao negocio de limpeza unha nova esperanza.

—      Mágoa! —dime Lita cando estou chuchando nun xeado— Mágoa de non poderse publicitar axeitadamente con algo así como «Limpamos locais de morte».

Non fixo falla nin botalo por fora. Nos tempos que corrían daquela o boca a boca era a mellor publicidade, e Lita e Eduardo saíron como soñaran de probes. Pero nunca esqueceron a casa onde a súa sorte virara como a folla da ulmeira.

A herba de namorar,

a herba namoradeira,

a herba de namorar,

tráiocha na faldriqueira.

 

---

[1] O cristal de rocha é un cuarzo incoloro e transparente. Óxido de silicio en estado practicamente puro recibe o nome de «pedra do raio» na cultura popular porque se cre que se formaron polo impacto dun raio durante unha tormenta, e que debido a esa orixe protexe contra as faíscas e as febres.

 

Os limpadores de morte (2)

 

Mire que lle digo, don Paio! Con tanto falar de Eduardo e a súa familia vou e deixo a Lita sen a súa historia! Que, vaia por diante, non lle perde a cara en interese á do seu marido.

Pois verá, don Paio, Lita nacera en Escudeiros, nas terras de Ramirás, hoxe algo máis que unha aldea e algo menos cunha vila, que ten un patrimonio inmaterial fascinante intimamente ligado á cultura e a ese corazón fidalgo e monacal que irradia a veciña Celanova. E digo fidalgo porque Escudeiros é un topónimo de orixe ilustre. Non por nada escudeiro é o grao anterior ó dos cabaleiros, apelativo co que se coñecía ós que portaban o escudo e as armas do seu señor, coidaban do seu cabalo e asistían ao cabaleiro mentres se formaban baixo a súa tutela no uso das armas e no estrito código de conducta propio de tal condición, como paso previo e necesario antes de ser nomeados, á súa vez, cabaleiros.

A aldea de Escudeiros, malia o seu pequeno tamaño, garda na memoria das súas pedras e fontes o eco de vellas historias nas que a fronteira entre o aquén e o alén, entre o físico e o máxico, esvaécese. Nas pedras da igrexa parroquial, centro espiritual dunha fe cristiá en permanente loita contra das crenzas máis ancestrais, fondamente arraigadas nas carnes das xentes. Nas fontes como a da Levada, reino das Mouras e os Encantos.

As fontes e os mananciais en Galicia son, por excelencia, espazos liminares, portais cara ao "outro lado"; lugares propicios ao exercicio da sanación. E na fonte da Levada exercía a súa actividade de «sabedora», Isolina a nai de Lita.

Certo, don Paio! Hai moita confusión con iso das bruxas e as menciñeiras: a xente pensa que é todo un e non é tal. Na cultura popular galega, hai catro tipos de mulleres curadoras: dous pertencen ao mundo do físico e dous ao máxico. A «sabedora» e a «boa muller» ao físico, e a bruxa e a meiga ao máxico. A «bruxa» asociada coa desorde, a enfermidade e a morte e a «meiga» como representación simbólica da orde, a saúde e a vida. As «boas mulleres» son aquelas veciñas que coñecen unha serie de remedios eficaces para certas doenzas, mentres que a «sabedora» é unha muller que coñece as propiedades curadoras das plantas e, ademais, certo tipo de prácticas médicas tradicionais vinculadas á medicina popular.

Isolina moveuse toda a vida neste terreo de "facer o ben" aos demais, de practicar o oficio artesanal de curar o corpo ou a mente coa aplicación de herbas medicinais seleccionadas con sabedoría, e prácticas salutíferas aplicadas con tento; e non porque tivera algo contra da meigas —que xa lle gustaría posuír tal don!—, senón porque nacera sen esa forza telúrica, sen esa capacidade de cruzar a fronteira do invisible que teñen elas. Sendo moi cativa, preguntáralle á nai por tal circunstancia: se elas eran meigas ou menciñeiras, recibindo dela unha resposta tan pouco concreta, tan envolta nas brétemas da linguaxe, que ata que coñecera unha, nunca chegara a saber cal era a diferencia.

Fose como fose, menciñeira ou meiga, a Isolina custoulle ferro e fariña dar cun mozo que quixera sentar sen medo á súa beira. Na sociedade rural galega as menciñeiras, sexan meigas ou «sabedoras», son respectadas pero non queridas. Respectadas polo seu coñecemento profundo do medio natural, pola súa eficacia real, pero temidas. Ese mesmo poder que as facía esenciais provocaba o receo:

Quen ten o poder de sandar tamén o ten de magoar...

Certo don Antonio: o pobo é desconfiado! O é de xeito natural ou alguén sementou nel esa desconfianza? Porque igrexa e medicina oficial perden moita clientela coa actividade destas mulleres! E polo diñeiro baila o can!

Mírese como se mire, para un mozo da aldea, achegarse a Isolina para mocear implicaba cruzar unha barreira invisible feita de silencios, olladas, recendos e calafríos. Un muro detrás do que axexa o descoñecido e agarda o soñado; un obstáculo para cuxa superación cómpre reunir moito valor; ou moita desesperación! E mira que a Isolina era —a dicir da xente da contorna— unha rapariga ben garrida! Pero os mozos a miran de través por non quedar enmeigados, e ninguén se achega a ela no torreiro da festa para pedirlle un baile. Condenada á soidade porque o medo ao máxico é máis forte que o desexo!

E ela, orgullosa e distante, sofre en silencio por ese illamento, mentres ve como outras mozas vanse aparellando. Penso eu; ou quero pensar que ninguén mo dixo xamais! So que —vostedes perdoarán— deixeime levar polo impulso literario.

E foi así ata que un día houbo un accidente grave na mina de estaño de Escudeiros. Varios mineiros quedaron mancados baixo dunha derruba, un afundimento dunha galería interior que carecía de puntais de reforzo. Aqueles días chovera a eito e as filtracións de auga provocaron o colapso do teito da galería, deixando a catro obreiros sepultados e a un con graves feridas polos bloques de pedra caídos.

Os compañeiros de Román, que tal era o nome do ferido, o levaron de urxencia, con moi bo sentido, á casa de Isolina, por ver de darlle os urxentes auxilios que o arrincaran das gadoupas da vella señora, baixo cuxo dominio estaba practicamente xa.

—      Cando abriu os ollos decateime de algo especial: teu pai miraba co revés do ollo —contoulle Isolina á súa filla, querendo expresar que Román tiña o don de ver o que os demais non perciben.

Ben sabe, don Paio que na nosa terra a mirada é a canle do poder máis absoluto. Da mirada nace o meigallo e o asombro pero tamén a clarividencia. E Isolina soubo ver no ollos de Román o futuro da súa filla.

A ciencia de Isolina salvou a Román da morte. E en xusta correspondencia Román salvou a Isolina da soidade e os receos da veciñanza casando con ela en canto recuperou o control das súas forzas. Todo era felicidade na casa de Isolina cando ao pouco tivo unha preciosa filla, de quen a avoa dixo nada máis mirala que herdara o xenio da semente. Isolina non sabe nada de recesivos e dominantes pero ten claro que a herdanza non a tocara a ela, pero que prendera na rapaza, que non vai precisar de ungüentos nin de herbas de San Xoán para gañar a vida; a filla ten o poder do sangue nos ollos.

Pero a felicidade da familia de Isolina, Román e a pequena Lita, torceuse na man duns militares perxuros que, obedientes ás ordes do capital, deron un golpe de estado contra da República en xullo do trinta e seis. E o Román, picador e líder sindical da UXT na mina, era o albo perfecto para a represión falanxista. Descabezar de forma inmediata todas as organizacións que puideran opoñerse ao golpe, deixar ao sindicalismo mineiro sen o seu líder, era o paso previo para implantar na bisbarra o reinado do terror: sen líderes non hai organización, e sen organización as posibilidades de resistir a un exército disciplinado non existen.

Certo é que tan pronto como se coñeceron as primeiras noticias do alzamento militar en África e a posterior sublevación das guarnicións da península, os sindicatos declararon a folga xeral; en Escudeiros e no Viso os traballadores paralizaron a produción e abandonaron as explotacións e os lavadoiros para poñerse a disposición dos comités de defensa da República que se estaban organizando nos concellos de Ramirás, Gomesende, Cartelle e a propia vila de Celanova.

Non sei quen foi o que dixo que o 18 de xullo as autoridades da República lle tiñan máis medo ao pobo que aos militares; acertaba! E Celanova non foi unha excepción: fronte a exixencia dos mineiros, o núcleo máis combativo e disciplinado das forzas leais á legalidade vixente, o alcalde de Celanova, o galeguista Virxilio Fernández, intentou coordinar a resistencia pero sen atender ás demandas de armas dos seus defensores. Como ben dicía o poeta cenetista Antonio Agraz naqueles combativos versos:

Recordad bien: era julio

y era noche de verano.

 

Por la Corredera Baja,

Tudescos y el Desengaño,

a la calle de la Luna

donde están los sindicatos,

con violencia de torrente

avanzaba río humano.

¡Armas!, pedían nerviosos.

¡Armas!, pedían airados.

¡Armas para sujetar

a los canallas del fascio!

 

Como no les daban armas,

a la lucha se lanzaron

la mitad medio desnudos,

la mitad medio descalzos.

E sen elas, que podían facer fronte as forzas da Garda Civil e as columnas de falanxistas que partiran de Ourense para asegurar o control do territorio? Ante tropas ben armadas e organizadas a resistencia con escopetas de caza e dinamita resultaba suicida.

A maioría dos republicanos da bisbarra baixaron os brazos, convencidos de que non tiñan nada que temer porque nada fixeran, e a represión alcanzaría soamente aos que se significaran dalgún xeito. Aquilo foi meter os pés no xerro! Descoñecían que o ideólogo do golpe tiña as cousas ben claras: "É necesario estender o terror... deixando unha impresión de dominio, eliminando sen escrúpulos nin vacilacións a todos os que non pensen coma nós." Non era necesario facer: Chegaba con pensar! Os meses seguintes, ata o outono de 1939, estiveron marcados por detencións en masa, paseos na revirada estrada cara a Ourense e consellos de guerra sumarísimos. O propio mosteiro de San Rosendo en Celanova acabou convertido nunha terríbel prisión central por onde pasaron moitos destes homes.

O resto, os poucos que como Román tiveran responsabilidades políticas ou sindicais non lles quedou outra que fuxir; "botarse ao monte" e intentar resistir ata que as forzas leais á República recuperan o control. Porque nin falar de tentar cruzar a fronteira con Portugal: a ditadura de Salazar colaboraba activamente cos sublevados devolvendo aos fuxidos.

Román, cun pequeno grupo de mineiros do Seixoval con forte conciencia de clase, houberan podido resistir algún tempo no monte pero a paternidade recente impulsa aos homes a tomar riscos que están por riba da necesaria prudencia. E Román era unha presa abondo apetecida para ter arredor da casa a constante vixilancia dos sublevados.

—      Eu era moi cativiña pero recordo perfectamente, deitada no rolo de madeira que fixera para min, os ollos do meu pai asolagados en bágoas cando aqueles homes de rostros ameazadores e camisas azuis o separaban violentamente de min —me dixera Lita cando, moitos anos despois, me contara as súa peripecia vital.  

Ao día seguinte uns carreteiros que ían camiño a Cortegada descubriron o seu cadáver tirado na cuneta. Clientes da Isolina viñeron darlle noticia que o recoñeceran e que cando intentaran recollelo do chan saíran de detrás duns matos onde estaban agachados un par de falanxistas que llo impediran con moito aireo de pistolas, indicándolles con voces destemperadas que o morto tiña que quedar alí para escarmento da familia e advertencia aos fuxidos que aínda quedaban escondidos no monte. 

Ferro e fariña custoulle a Isolina convencer aos carreteiros que a acompañaran a recoller o corpo masacrado do seu home. Pero os favores debidos á menciñeira eran moitos, e desacougante a conciencia da súa propia covardía. Todo pesou para torcer a súa negativa, aínda que teño para min que o argumento que acabou por persuadilos foi a información de que a Isolina tiña e intención firme de levar con ela á filla, porque a sona do poder que tiña xa a cativiña na súa ollada correra como lume en palla seca polas congostras da contorna, ata os máis afastados recunchos da bisbarra.

E a noticia de que a pequena meiga formaba parte da comitiva que improvisaran para recuperar o corpo de Román cabalgou nas voces do vento ata o lugar onde os seus asasinos montaban ameazadora garda, facendo que o terror cambiase de bando de xeito que que cando a comitiva chegou ao lugar dos feitos xa non había ninguén que intentara opoñer resistencia a tan piadoso acto.

—      Apagaron a tiros o ollar do meu pai —contaba Lita— pero toda a virtude que no seu ser había non se desvaneceu no vento senón que veu a reforzar máis aínda o meu don.

Soterrado o seu home Isolina sabe que a sorte é fuxidía, que o medo dos soberbios axiña cría rabia, e que os cans que liscaron aterrorizados un día irán xuntarse con outros cans para reunir valor abondo e cobrar as contas co sangue dela e da pequena. Antes de que a rabiosa manda volvese sobre os seus pasos, Isolina tomou a determinación de poñer terra por medio: utilizaría o amparo dos carreteiros e marcharía con eles, aínda que fora só co posto, ata Cortegada. Alí pasaría a ponte do Miño para coller na estación de Filgueira o ferrocarril ata Vigo. Na actividade frenética da gran cidade, entre balbordo a súa masa obreira e mariñeira sería máis doado atopar un refuxio de anonimato para unha viúva e a súa filla!

E así foi: Isolina entrou a traballar na casa dun importante persoeiro local, e aínda que Vigo segue a ser moi rural, e as estrugas, estalotes, abelurias, ameneiros e sabugueiros son ben doados de atopar, nunca máis foron por ela utilizados, máis que para a sanación de Lita ou dela mesma; a súa vida se concentrou desde aquela en non dar pistas da súa existencia: a menciñeira debe esvaecerse para que ninguén saiba dela e poida dar aviso á mala xente de Escudeiros do seu paradoiro.

E ata moitos, moitos anos despois, cando Isolina senta que chegoulle a súa hora, Lita non saberá nada da súa condición de meiga.

Pero isto, don Paio, xa é obxecto doutro conto, e co seu permiso ou sen el marcho, que hoxe teño que marchar. E marcho cunha copla de meigas e menciñeiras.

Co que a terra dá no monte

cura a menciñeira o mal;

o que a terra nos oculta

a meiga sábecho xa.