domingo, 3 de abril de 2022

Romancillo da Palmira


Mire que lle digo don Manoel! Teño observado que unha das cousas que máis chama a atención da xente que ven a Galicia por primeira vez é a cantidade de palmeiras que nela hai. Ou había, porque hoxe en día co maldito escaravello que chaman «picudo vermello» non é que queden moitas. Esta abundancia de palmeiras propiciou que haxa tamén no país unha boa presada de nenas, mozas e vellas bautizadas co fermoso nome de Palmira, que fai referencia a elas. Ou á festividade católica do domingo de palmas, como queren outros!

E da Palmira cantabamos no grupo de amigos unha cantiga da que nunca entendín o sentido:

Palmira, lará Palmira,

Palmira, lará tras tras

Palmira, lará Palmira

Roubaches o meu rapaz.


Roubaches o meu rapaz.

Roubaches o meu rapaz.

Palmira, lará Palmira,

Palmira, lará tras tras.

Aínda que, debo dicir en honor á verdade que cantar, o que é cantar, cantaban eles, que eu soamente movía os beizos facendo como que tal. Que pronunciar en voz alta e coa entoación correcta aqueles malfadados versos carentes de toda lóxica, era como se me arrincaran as moas coas tenaces dun ferreiro.

E nestas discusións cos compañeiros de canto andaba eu, cando descubrimos que a canción da Palmira semellaba ter unha orixe moito máis afastada no xeográfico e achegada no tempo, do que pensabamos. Segundo o insigne folclorista Joaquín Díaz o “Romancillo de la Palmira”:

Parece ser que está basado en un hecho real y relativamente reciente: Palmira (la hija del tío Pascasio, según comentó algún viejo del lugar) salió del pueblo seducida por los halagos o tal vez deslumbrada por el resplandor del magnesio de un fotógrafo ambulante. Madrid fue el final del viaje, y seguramente el romancillo no cuenta más que el comienzo de las desventuras de la joven a la que, por descontado, no esperó su ex novio Escipión.

La Palmira se hizo un traje

pensando que se casaba;

ha de gastar ese y otro

y quedarse como estaba.


Palmira de la Palmira

Palmira que triste estás

de dónde vienes Palmira

de donde con tu rapaz;

de ronda con tu rapaz

con tu rapaz Escipión

Palmira de la Palmira

Palmira del corazón.


Palmirita, Palmirita

pobrecita de Palmera

te has retratado en camisa

por un reloj de pulsera.


Si quieres ver a Palmira

retratadita en camisa

vete por la calle abajo

que la lleva el retratista.


Por las calles de Madrid

la Palmira iba vendiendo

los pantalones de un hombre

que se les quitó durmiendo.


Los pantalones quitaste

pero caro te salió

que al cabo de algún tiempo

un chaval resucitó.


Si un chaval resucitó

a nadie le echo la culpa

la culpa la tuve yo

por andar de noche a oscuras.

E aquí houbera rematado a historia do romance, romancillo ou endecha da Palmira, se aquela noite non entraran pola porta da taberna do Mincha un pequeno grupo de xentes con intención de petiscar algunha das delicias (ou ledicias) da cociña da nosa Sefa, cociña que, ben sabe don Manoel, non necesita de estrelas de fabricantes de pneumáticos para satisfacer ao padal máis refinado. A Sefa, que me coñece ben e ten un instinto natural para estas cousas, adobiado con moitos anos de hostalaría, sentounos nunha mesa a rentes da miña, grazas ao que podía botar a orella a pacer na súa conversa sen moito esforzo. Como é ben sabido o viño en xeral, e o de Monterrei en particular, é un gran desatador de linguas, e non fixo falla moito tempo para que a xente do grupo me invitaran á súa mesa a compartir o relato das nosas respectivas andanzas. Así foi como souben que todos eles compartían un enorme interese, case que unha devoción, pola música popular e, neste intre concreto, polas cancións mariñeiras. Chamoume agradablemente a atención que quen levaba a voz cantante do grupo fora unha muller. Unha muller suíza e musicóloga que, segundo souben decontado, chegara a Galicia de vacacións, coa intención de coñecer a súa música popular, e á que a riqueza, abundancia e complexidade do noso patrimonio musical, tiña namorada.

Preguntoume se sabía algunha canción tradicional. Canteilles algunhas que lle escoitara ó meu avó, e algunha das que cantabamos cos amigos. Gustaron moito das primeiras e menos das segundas, que probablemente xa coñecían. As gravaron nun magnetófono portátil e tomaron notas. Ata pedíronme o nome para apuntalo coas cantigas.

Seguimos falando de moitas cousas. Cousas da terra e do mar. E cando pensei que o momento era propicio, fixen a pregunta que facía un chisco que me proía no bazuncho:

      Mire que lle digo dona Dorothé! Sabe vostede duna cantiga que chaman A Palmira?

      Sei!

      E que nos a tiñamos por galega, e fai pouco descubrimos que era das montañas de Palencia, e que falaba dunha moza que deixara o seu pobo seducida polos afagos dun fotógrafo ambulante.

      Meu querido amigo, cada cantiga é do pobo onde se canta. A música non sabe de fronteiras, e cada persoa que escoita unha cantiga e a canta, faina súa. Xa ves: para outra informante a tal cantiga fala das levas que se fixeron entre o pobo para a guerra de Cuba:

Palmira, miña Palmira

Palmira que triste estás

Á guerra de Cuba un día

Levaron ao teu rapaz;

Leváronche o teu rapaz,

o teu rapaz Escipión

Agora Palmira choras

Lágrimas do corazón.

E mire que lle digo don Manoel! Creo que dona Dorothé Schubarth tiña toda a razón. Por iso eu fágolle caso ao seu consello e déixolle aquí, por se lle presta, a miña versión.

A Palmira fixo un traxe,

pensando que se casaba.

Has de gastar ese e outro

e quedarte como estabas.


Palmira, miña Palmira,

Palmira do meu penar,

de onde ves miña Palmira?

- de rolda co meu rapaz.


Mira ben que ese rapaz

será a túa perdición,

Palmira, miña Palmira

Palmira do corazón.


Á toliña de Palmira

un home fíxolle as beiras

e retratouna en camisa

por un reló de pulseira.

(Retrouso)

Se queres ver a Palmira

retratadiña en camisa

vente pola rúa abaixo

que a leva o retratista.

(Retrouso)

A Palmira non lle importa

Que a vexan en camisa.

As linguas murmuradoras

Poden falar que da risa.

(Retrouso)

Mais quero na miña porta

unha silva que me trabe

que ter unha mala lingua

que a miña conduta agravie.

(Retrouso)

Fúcheste gabar, gavacho,

que te querían as mozas.

Quen te vai querer a ti,

sacho de limpa-las pozas!


Foto de Antón Santamarina

venres, 25 de marzo de 2022

O peto gañador (2)

 


(Fala dona Lola)

Escoite e verá don Paio! Cando días atrás conteille o das miñas andanzas coma postulante do DOMUND, incluído o do meu encontro co cura fariseo de ollada mortal, creo que me deixei levar, non sei ben se polo entusiasmo ou pola indignación, que de todo habería, e esquecín contarlle cal foi ao final o peto gañador.

Porque ese ano a apertura dos petos trouxo sorpresa. Sorpresa porque por vez primeira non gañaba unha das grandes familias da oligarquía industrial como a das Fadrique, Sanjurjo ou Curbera, senón dunha desas familias “do comercio” sen apelidos sonoros e recoñecibles, que pugnaban por situarse canda elas. Pilar, o apelido concreto non ven ao caso, malia aos antecedentes familiares, era unha rapariga moi boa e aínda diría que un pouco simple demais. Amiga fiel de correrías, cantas veces apandou sen queixa co castigo do que so eu era merecente!

A familia materna de Pilar viñera de Tui onde tiñan unha pequena tenda de abarrotes. A súa avoa fora unha daquelas “trapicheiras“ da raia que traía desde Portugal café cru, e outros produtos que faltaban na España da fame, e levaba pescada de Bouzas o do Berbés a Valença. E o pai viña sendo un daqueles que se achegaran ao novo Réxime sen máis ideoloxía que a da medra persoal por riba de calquera outra consideración ou imperativo ético.

Contoume Pilar que, como nos pasara a nos, a súa compañeira Mercedes e ela, chegaran a casa molladas coma pitos, e co peto do DOMUND tan aterecido coma elas pola escasa colleita. Estou segura que ao chegares pola porta a nai de Pilar berraríalles un pouco, recriminándolles a molladura que traían. Faríaas sentar ao par da cociña de ferro e poría a roupa e os zapatos das dúas a secar no mesado da cociña, mentres enxugáballes o pelo cunha toalla. Das de Portugal, por suposto!

      Que pouquiño pesa este peto, filliña! —Diríalle a nai con tristura.

E Pilar explicaríalle que estivo a chover a cántaros; que non había a quen pedir e que a pouca xente que había polas rúas ben levaban as carteiras moi amarradas ou moi baldeiras. A nai apuntaría timidamente que probe a pedirlle algo ao pai.

      Papá, podes darme algo de diñeiro para o DOMUND?

      Mira Pilar, déixame tranquilo con esas parvadas, que para os curas non teño cartos que dar.

      Marcial, home. Dálle algo ás rapazas que estiveron non sei cantas horas á chuvia para non sacar nada!

      Ti cala a boca muller, ou cha pecho eu dunha labazada!

      Pero Marcial, non che custa nada! Tes cartos abondo para darlle algo á túa filla!

      Ti non aprendes nunca, verdade?

      Non Marcial! Diante das nenas, non!

Entón as raparigas escoitarían dende a cociña ruídos e os berros dunha muller golpeada. E logo o estralo dunha porta que se pecha violentamente. Penso eu, don Paio! Porque Pilar non viu nada, non contoume nada do que estoulle a relatar. So que pouco despois do estralo da porta chegou a nai toda despeiteada e cunha cara horrible, cun mazo de billetes na man e lle dixo:

      Toma, mete isto no peto e non digas nada a teu pai.

Todo o resto non mo tivo que contar Pilar, que ben sei (agora, non daquela) o que ven despois. Como seguen e como rematan estas pequenas discusións que algúns descerebrados chaman violencia doméstica.

E mire que lle digo, don Paio! Soubemos que o Marcial, o pai da miña amiga Pilar, foi a falar co cura, supoño que a esixirlle que lle devolvese o diñeiro que a súa filla metera no peto do DOMUND. E coñecendo como coñecía ao Padre Pardo S.J. estou certa que con moita suavidade e encanto persoal lle recordaría aquelo de que: “A riqueza mal gañada esfúmase cedo; pero a empregada en obras agradables a Deus, multiplícase e da o cento por un”. Porque “a bo entendedor, poucas palabras bastan, e o apelido do xesuíta era Pardo e non parvo.

mércores, 23 de marzo de 2022

O peto gañador (1)


(Fala dona Lola)

Escoite e verá don Paio! Porque algunha historia máis do meu barrio da Estación heille de contar se tal cousa lle presta. Aínda que desta volta o conto non teña por protagonista a ningunha daquelas persoas tan peculiares das que xa lle teño falado, moitas delas clientas da tenda de Eulalia ou dalgunha outra das da contorna. Non don Paio! A historia que voulle relatar vai de min mesma, da miña propia experiencia, nun tempo moi afastado e nun lugar moi achegado.

O tempo, o penúltimo domingo de outubro dos meus felices once anos. O lugar onde comezan os feitos, o desaparecido colexio de San Xosé de Cluny, na parcela do inicio da Gran Vía que hoxe ocupa un xeriátrico de irrelevante arquitectura. Moi acaída, por certo, ao carácter actual desta cidade arrebatada da memoria de si mesma por unha corporación municipal de pequenos mequetrefes sen raíces que ao pór a garabata xa non saben afirmarse no amor dos devanceiros.

E digo “penúltimo domingo de outubro” porque esa era precisamente a data na que saíamos a “postular” para o DOMUND. Armadas algunhas con petos de louza esmaltada pintada a man, e de madeira vernizada as menos afortunadas, saíamos á rúa alborotando como cotovías ás que abriron a gaiola, a pedir diñeiro “para as misións”, estendendo cara aos sufridos viandantes a cabeza dun chinés, dun negro —zulú ou hotentote, que había dos dous— ou dun indio americano. Cabezas para levar de moitos outros pagáns non tiñamos. Aos “mouros” non había quen os convertera a fe verdadeira, que xa os tiveramos que botar de España fai uns poucos anos, e dende aquela non nos tiñan moita querenza. E de xudeus, nin falar!, que eses mataran a noso Señor! Protestantes tampouco, que eses son a competencia e non hai peor acha que a da mesma madeira.

Estendendo unha cabeza se tiñas sorte! Ou se eras moi boíña, case en olor de santidade. Ou se eras filla de papá, que entón si que a tiñas segura. Porque, aínda que saíamos en parellas como a Garda Civil, non había cabezas para todas, e aquelas que non tiñamos ningunha das características enumeradas, ou eramos tan trastes e afeccionadas ás falcatrúas como a miña compañeira Mamen o eu, xa sabiamos que íamos ter que conformarnos coas caixas de madeira vernizada cunha fenda na tampa e un pequeno cadeado que xa lle citara.

Un cura viña uns días antes á capela do Colexio a contarnos temas e materias do DOMUND non moi doadas de entender para as nosas mentes infantís. Recordo cousas como que o Papa de Roma nos pedía que rezáramos ferventemente ao Señor para acelerar o seu reinado no mundo; ou pola evanxelización dos pobos e a propagación da fe. E que os misioneiros, para ir polo mundo adiante a converter os infieis, necesitaban moitos cartos, o que era un problema formidable. Nos non entendiamos nada! Que como se acelerara un coche o tiñamos claro, pero como se aceleraba un reinado? E por que os cartos eran un problema formidable? Problema? Pois se era dios facía así e así, como o mago Mandrake, e xa tiña todos os cartos que quixera!

Pero tampouco aquelo nos quitaba a gana de saír en “cuestación”, cousa que non tiña nada que ver con subir ao Castro, senón coa “petición ou demanda de esmolas para un obxecto piadoso ou benéfico”. Porque podías elixir a túa compañeira, e eu podía pasar días enteiros a rir coas cousas de Mamen, e Mamen a rir coas miñas! Así que saimos á rúa, ao asalto do persoal, suplicando con a nosa mellor cara de nenas boas unha esmola para o DOMUND. Se o asaltado abría o corazón e a carteira, e metía unha moeda pola fenda, regalabámoslle un sorriso e unha bandeiriña suxeita nun alfinete para a lapela. Iso para os xenerosos. Para os cutres e mesquiños que aceleraban o paso sen tan sequera ollar para nos, cello engurrado e unha mofa, chacota ou escarnio con abaneo de dedos e polgar no nariz, cando a distancia entre a nosa posición e a do burlado fora abondo segura.

Pero ese día, don Paio, caía auga coma se a botaran do ceo a caldeiros, e pola rúa non había moita xente a quen poñer o peto diante. As horas ían pasando e as dúas comezabamos a poñernos nerviosas, porque o noso peto aínda estaba case que baleiro, e cando rematara a xornada e os abriran todos para saber quen era a equipa gañadora fariamos, coma sempre, o ridículo! Na nosa inocencia pensabamos que se nos aplicabamos moito poderiamos gañar unha das diminutas medallas de peltre ás mellores, cando a cruel realidade era que o que enchía os petos non era o traballo na rúa senón o traballo na casa, porque eran os pais, os avós, os tíos e o resto de familiares e amigos, os que enchían os petos de cartos, mentres que as que dependiamos da xenerosidade dos que, coma nos, non tiñan outra que mollarse nun día de chuvia, non tiñamos a máis pequena posibilidade de gañar.

Así que, as horas ían pasando e os cartos non medraban. Molladas como pitos, gorecerámonos nun portal da rúa do Príncipe, esperando que a chuvieira amainara na súa violencia cando vemos ao lonxe avanzar cara onde estamos nos a un crego armado cun daqueles enormes paraugas aos que chaman “parroquias”. Dubidamos. “Saimos ou non?” “De molladas ao río”, decidimos e imos cara el.

      Padre, unha esmola para o DOMUND!

O cura ergueu a testa que levaba baixa por mor da chuvia e mirounos de fite. Vostede sabe don Paio, aquel vello dito de “se as miradas mataran...”? Pois se tal fora non estaría hoxe aquí falando con vostede.

E mire que lle digo don Paio! Aínda teño marcada a ferro na miña memoria a mirada deste cura fariseo, a mirada daqueles que cren que Deus está do seu lado, e que cando rezan é para darlle as grazas por non ser como o resto dos homes e mulleres que o rodean. Deus daralles a razón. Non lles cabe a máis mínima dúbida.

O cura de Coia é xastre,

o de Bouzas mariñeiro.

O cura da miña vila

Ten un ollar traizoeiro.

xoves, 10 de marzo de 2022

A taberna de Platón


Mire que lle digo don Manoel! Ben sabe que a taberna do Mincha é un espazo de tolerancia e concordia. Amabilidade, cordialidade, cortesía e aínda condescendencia e magnanimidade son os nosos sinais de identidade. Por iso, aínda que son frecuentes as diferencias de criterio, estas nunca (ou case que nunca) chegan máis aló da simple porfía, ou mesmo retesía, pero sempre dentro dos límites que permite e aconsella a convivencia. Na taberna adoptamos o vello precepto latino de “Primum vivere deinde philosophare”, adaptado, como aconsella a experiencia, ao de “Primum bivere”, deixando o “philosophare” para cando esas necesidades primarias estean axeitadamente satisfeitas, que non queremos que nos suceda como a Rocinante no seu diálogo con Babieca, o corcel do Cid Campeador, que recolle don Miguel de Cervantes. Que non teña que vir ninguén de fora a dicirnos:

- Metafísico estades!

E teñamos que responder nos, como o faco de don Quixote:

-  É que non como!

Xa o dicía Platón na súa alegoría! Todos estamos, dende o noso nacemento, prisioneiros dos nosos sentidos, de forma que para nos o único real é o que eses sentidos perciben. E pouco poden percibir se a fame e a sede anubran o entendemento, e soamente escoitamos os sinais de alarma que manda un corpo esfameado ou sedento! Primum bivere e logo manducarerepito, e xa haberá tempo se a ocasión é propicia dephilosophare. E tal teoría defendía con afouteza e verbo fluído o noso benquerido Xaquín, carpinteiro de ribeira e tallista de mérito cuxas obras non lles negaban a cara aos santos de Xosé Vilaverde Velo, aquel amigo do meu pai do que xa lle falara[1].

Non sei moi ben se confundido pola excesiva inxestión de Monterrei ou pola serodia lectura das máis de trescentas páxinas da República ou o Estado de Platón que editara Espasa Calpe na súa Colección Austral, o Xaquín empeñouse en amenizarnos o frugal refrixerio cunha recensión crítica, adobiada cos seus desatinados comentarios, da coñecida alegoría da caverna. E mira ti que a tradución do insigne Patricio de Azcárate terá moitos defectos no que a fidelidade ao texto grego refírese!, pero ninguén poderá negar a súa enorme virtude: trasladar os complexos razoamentos de Platón a unha linguaxe elegante e comprensible. Castelán pero comprensible!

A cousa é que alí onde Sócrates pide a Glaucón que imaxine a un grupo de prisioneiros que se atopan encadeados desde a súa infancia dentro dunha caverna e detrás dun muro, iluminado por un lume, Xaquín lembraba un grupo de asalariados no mostrador dunha taberna iluminados por unhas cantas lámpadas de incandescencia, e onde Platón describía aos prisioneiros ollando para as sombras proxectadas por uns obxectos que se atopan sobre este muro, o Xaquín falaba das imaxes en movemento da pantalla dun televisor, imaxes cuxo significado e intención son manipulados por outras persoas, que nunca saen nesas sombras, que son os que están sempre por detrás, e os que de verdade gobernan o mundo. Tanto os prisioneiros de Sócrates como os asalariados de Xaquín cren que aquilo que observan é o mundo real, sen darse conta de que son só as aparencias deses obxectos.

  Pois esa taberna da que fala non será a do Mincha! argüíu o Antonio que sempre estaba ao quiteQue nesta casa non houbo, nin haberá endexamais, tan infernal aparato!

Xaquín ollou de esguello para o Antonio. Pero moi brevemente, porque como xa o tiña ben coñecido e sabía onde ía a parar o conto se deixáballe enguedellar nas andrómenas do fillo da señora Carmen, fíxolle tanto caso coma se ladrase un can, e seguiu relatando que o prisioneiro, (o home liberado) afáise á luz do lume (á luz da razón) e, con certa dificultade e moitas dúbidas, decide avanzar polo camiño do coñecemento.

Segue Sócrates contando que o home sae ao exterior, observa as cousas e as persoas, ás estrelas, á lúa e ao sol. Observa, comprende e aprende.

  Ou mellor, aprehende, no sentido de captar ou asimilar algo coa mente —apunta Xaquín. —Moitos de nos, grazas ás lecturas e aos bos mestres na materia da vida, conseguimos liberarnos das cadeas e comezar a construción do home novo, o obxecto da revolución social, que abolirá o estado e a propiedade privada.

  Veña veña, Xaquín! Non nos veña coas súas prédicas anarquistas! —dille o Antonio que non perde ocasión de amolar. —Homo homini lupus, e so os románticos seguen a crer na perfectibilidade humana grazas á razón!

De novo o Xaquín fixo como quen oe chover, e seguiu ao seu relato sen deixar que as interrupcións de Antonio sacáranlle os bois do rego.

  O trunfo da Fraternidade! Chegados a este estado desaparecería a fame, a angustia e o resentimento. “Cada ser humano buscaría con inefable ardor o ben de todos”.

O home, entón, convertido en Home Novo, regresa para compartir a sabedoría co resto dos prisioneiros da caverna, xa que séntese obrigado a axudarlles a ascender ao mundo do coñecemento. Pero os seus antigos compañeiros o notan distinto, e pensan que a viaxe danoulle o entendemento. Encadeados a unha forma de vida condicionada e sen sobresaltos consideran como verdade todo o que lles resulta cómodo de crer, afogando nos seus peitos antes de nacer calquera gromo de pensamento crítico.

 Vaites, vaites Xaquín! —di o Antonio— Segundo vostede a xente síntese cómoda na súa ignorancia!

 E pode opoñerse, mesmo violentamente, a quen intente axudarlles a cambiar. –intervén na conversa don Evaristo[2]. —Non esqueza, don Antonio, o que pasoulle a Sócrates!

 Grazas don Evaristo! —agradeceu o Xaquín. —O seu esforzo por axudar aos homes a chegar á verdade custoulle a súa condena a morte!

E mire que lle digo don Manuel. Teño para min que o Xaquín, coma moitos dos militantes do comunismo libertario, tiñan unha certa semellanza co filósofo grego. Foron condenados polos delitos de non recoñecer aos deuses, e corromper cos seus sofismas á xuventude. Coma Sócrates os libertarios non podían ser confundidos con sofistas xa que estes eran sabios e estaban ben pagos, mentres que Xaquín e os seus, dicían como Sócrates non saber nada con absoluta certeza, e pobres eran, pero soamente no material.

Por iso, propoño aquí e agora que, xa que estas crónicas son do que vostede deu en chamar dun filósofo tabernario, e nesta taberna parece abundar tal peixe, a partires deste mesmo día, e con permiso da nosa Sefa, a Taberna do Mincha pase a ter o máis acaído nome de a Taberna de Platón.

E dito isto pecho a boca, polo menos ata mañá, que xa se sabe que non hai mellor palabra que a que está por dicir.

Podes falar con quen queiras,

e cantar o que che adoite,

cando ti dis que é de día

todos pensan que é de noite

 



[1] Refírese a Xosé Vilaverde Velo, que fora Secretario Xeral da Confederación Rexional Galaica da CNT e tallista de santos. No mitin da CNT do Primeiro de Maio de 1936 celebrado no Teatro-Circo Tamberlick predixo: “o porvir pecharanos as súas portas para abrir as das nosas tumbas”. “O meu pai no carro do argazo” Páxina 31 de “A taberna do Mincha. Crónicas dun filósofo tabernario 2”.

[2] Como recordará o lector destas crónicas este Evaristo é don Evaristo González, máis coñecido por Evaristo de Sela, que xa protagonizou algunha outra historia desta taberna.

martes, 1 de marzo de 2022

Homenaxe urxente a Carlos Álvarez, poeta.


Mire que lle digo don Manoel! Seica morreu hoxe don Carlos Álvarez, o grandísimo poeta comunista.

Non don Manoel. Non tiven a sorte de coñecelo máis que nos seus versos, pero sei por outras persoas de toda a miña confianza, que tiveron máis fortuna que eu que era aínda máis grande que os seus poemas.

Non don Manoel, non tema. Non vou facer unha oda fúnebre ao uso. Soamente quero recitar hoxe e agora, nesta taberna nosa que tan pouca poesía escoita, unha estrofa do seu “Autorretrato machadiano” no que fai referencia ao seu pai, un capitán da Garda de Asalto fusilado polos rebeldes pola súa fidelidade á República, e o poema "Diálogo en la orilla".

Escoite, don Manoel, o que di o primeiro:

Mi infancia son recuerdos de un muro de Sevilla

y el desplomarse lento de un hombre acribillado.

También mi joven árbol se estremeció en Castilla

por un viento impreciso, mejor para olvidarlo.

No segundo poema, "Diálogo en la orilla", un labrego e un mariñeiro cruzan os seus camiños. O labrego vai cara ao mar, e o mariñeiro cara á terra, cada un deles na procura dun traballo que sexa mellor que a escravitude da que veñen e que tan ben coñecen. 

¿De dónde vienes, hermano?

−Hermano, vengo del mar.

−Y yo vengo de la tierra;

de la tierra: de sudar.

−La tierra vengo buscando.

−Y yo voy buscando el mar

porque en tierra he sido esclavo.

−Yo he sido esclavo en el mar.

−La tierra, hermano, te guarde.

−Hermano, guárdete el mar.

venres, 18 de febreiro de 2022

Por que a pescada miúda chámase “carioca”.

Mire que lle digo don Manoel! Conta Xurxo Souto que un día Francisco Vidal entrou no peirao de Bouzas coas adegas do buque cheas de pescada miúda do último lance, e aínda viva. Colleu unha presada de peixe e mostrouno ás peixeiras que agardaban no molle berrando:

-  Mirade como se reviran, como se bailaran! Talmente coma cariocas!

Engadindo como explicación que no cine Marabillas de Bouzas, viñan de proxectar “Os tres cabaleiros”, aquel filme de animación de Disney que mesturaba imaxe real e debuxos animados, e que pretendía ser unha mensaxe de boa vontade coa que os ianquis intentaban manter aos países de América Latina do seu lado na segunda guerra mundial. O Pato Donald vai procurar a dous vellos amigos, Pancho Pistolas, un bravo galo que representa a México, e José Carioca, un papagaio fumador que representa a Brasil.

Non digo eu que tal anécdota sexa mais falsa que unha burra vella, que ben certo é que o éxito ten cen pais e o fracaso é orfo, pero a comparanza dos movementos dun papagaio fumador cos dun peixe dando as boquexadas non me parece moi ben traída. Deixando de lado que na miña memoria o cine Marabillas endexamais proxectou a referida película, e que tampouco recordo armador nin capitán de Bouzas que levara tal nome! Máis ben, teño para min que alguén, que lla escoitara narrar ao seu pai, quen á súa vez a escoitara ao seu, contoulla ao Souto que como bo bravú e de Monte-Alto a daría, sen máis, por certa. E entre o ben coñecido efecto do proceso de comunicación entre persoas que fai que un eclipse de sol, que non ocorre todos os días, chegue a ser un eclipse de coronel que, mágoa que non ocorra tódolos días!, e a aplicación inexorable do principio periodístico de “non deixas que a verdade che estrague unha boa reportaxe”, chegamos a presente historia de tan prometedor comezo e tan lamentable final.

-  Lamentable de verdade! dixo don Manuel Veiga, que estaba na barra da do Mincha, de palique cunha xente de fora, pero que non perdía vocábulo da nosa conversa.

-   E logo, don Manuel! Seica ten unha versión máis achegada á realidade?

-  Teño! Que o que tal fixo non se chamaba Francisco Vidal senón Francisco Veiga, e era o meu bisavó!

Relatou entón, moi polo miúdo, que "A carioca"[1] era unha canción que o seu bisavó escoitara cantar a unhas coristas do "Novo Café", aquel que abriran nos anos vinte na rúa Policarpo Sanz, no baixo das casas de Manuel Bárcena, no local onde antes estivera o famoso Café Colón, e que ao subir ao peirao de Bouzas as caixas cheas de pescada miúda retorcéndose cheas de vida veulle as mentes o abaneo das cadeiras das coristas do "Novo Café" cando cantaban:

Miráche-la carioca?

Non é foxtrot nin unha  polca.

Ten un ritmo novo,

un espírito fresco que suspira.

Ten un compás complicado,

aínda algo raro e fedello.

Pero cando a bailedes cun novo romance

haberá amor nos seus ollos.

Logo a frase sería “Cariocas, cariocas frescas!” ou a de “Mirade como se reviran...”, pero a denominación de “carioca” para a pescada miúda callou no imaxinario colectivo e hoxe saben que peixe é unha carioca non so os galegos, senón vascos  e andaluces, e hai receitas de “cariocas de Ondárroa”, “carioca a la rabiosa”, “carioca con cachelos” ou con patacas aliñadas, ... e todas, todas as que poidades imaxinar.

O que xa non hai, ou hai poucas, son cariocas! Que cando a sabedoría popular sinala onde están os límites dos recursos, sempre ten que vir algún ignorante sen conciencia a poñer o seu lucro persoal por riba do beneficio da colectividade! Éche o que hai pero non o que debe de haber!

Aí ven o barco do mar

Aí ven a carioca toda

Xa vexo ó meu queridiño

Ollando por min na proa


Cargadiño de carioca

Debera de vir, Dolores!

Xa non hai peixe no mar

Nin cartos para os pescadores.



[1] “A carioca” é un número musical da película dos anos trinta “Voando a Río de Xaneiro”, cantado, segundo os créditos da película por unha cantante "de color", e considerada como a primeira ocasión na que Ginger Rogers Fred Astaire bailaron xuntos nun filme. A tal cantante "de color" era nada menos que Etta Moten Barnett, a cantante para a que George Gershwin escribiu o papel principal da súa ópera “Porgy and Bess”. Etta estudiou música na Western University de Quindaro, Kansas. Para pagar a súa matrícula, uniuse a un cuarteto na radio de Topeka, actuou no circuíto de Chautauqua e pasou os veranos cos Jackson Jubilee Singers. Completou a súa educación na Universidade de Kansas, onde obtivo unha licenciatura en canto e teatro en 1931. Foi unha activista e loitadora polos dereitos da muller participando activamente na organización do Año Internacional da Muller, limiar do Día Internacional da Muller Traballadora primeiro e Día Internacional da Muller hoxe, que conmemoramos cada 8 de marzo. Morreu aos 102 anos de idade.

luns, 14 de febreiro de 2022

O Migallas abomina o Dadaísmo.


Mire que lle digo don Manoel! Recorda vostede a don Luis de Altamira e Toranzo, mal chamado o Migallas? Pois debera! Faláralle del con motivo daquela disputa que tivera co señor Damián a conta dos poetas e da poesía. Si ho! Aquel mestre de El Puerto de Santa María que chegara a Bouzas fuxindo da represión franquista! Seino don Manoel; falei de contarlle a súa historia e aínda non fixen honor á miña promesa! Pois pola miña banda, que como era de agardar é a de babor, de hoxe non ha de pasar.

Contoume don Luis que antes da discusión que xa lle contara arredor do dadaísmo e a poesía experimental, tiveran outra que tampouco acabara moi ben, arredor da utilidade de traducir ao castelán a poesía galega. Sostiña o Damián que as traducións dos poetas galegos ao castelán eran indispensables para superar o illamento cultural propio dunha lingua minoritaria o que indignou a don Luis.

-  Parece mentira que teña que ser un andaluz −lle respondera o Migallas indignadoo que lle aclare a un galego que a súa lingua non é unha lingua minoritaria senón unha lingua minorizada.

-  Minorizada ou minoritaria tanto ten! Unha lingua inútil! −Argumentou o Damián cun máis de retranca do debido.Ata en Portugal a xente prefire que lle falen en castelán que en galego, que o entenden mellor!

Tamén eu, don Manoel, son daqueles que pensan que aínda que non hai mellor xeito de ler poesía que na lingua na que foi escrita, se queres desfrutar daquela outra que está escrita nas linguas das que non sabes ren, terás que escoller co maior esmero posible ao seu tradutor. Un hércules que sexa quen de reflectir na outra lingua todo o potencial semántico e musical do poema orixinal. Pois como dicía o poeta:

...pois é a música das palabras a que converte en poesía
ao que doutro xeito non sería máis que verso torpe e estéril.

Xa ve don Manoel! Pouca cosa! Fiel na letra e no espírito á orixinal; intelixible; que conserve, asemade, as ambigüidades e alcances alternativos do orixinal ... Por iso, traducir do catalán, do aranés, do asturiano, do aragonés ou do galego ao castelán, paga a pena? Ou a non lectura do poema no seu idioma orixinal non é máis cunha mostra de preguiza intelectual por parte dalgúns casteláns, fachendosos do seu monolingüísmo? Entrementres Damián e don Luis engaden novos argumentos á súa peculiar tirapuxa.

- Pois ao mellor ignora que a propia Rosalía de Castro traducira en 1864 dous poemas dos seus Cantares Galegos ao castelán. −Porfía o Damián.

-  E Federico García Lorca que era andaluz escribiu poemas en galego. E sostiña que cada poema tiña a súa lingua propia, a súa música propia, polo que cumpría lelo na lingua na que foi concibido. −Resposta o Migallas.

E así seguen e seguen, nunha contenda inútil, porque como ben sabe don Manuel, para que haxa comunicación entre dúas persoas ademais de emisor, receptor, código, canle, mensaxe e contexto cómpre vontade de entendemento, cousa á que o Damián nunca estivo moi ben disposto. Se sería túzaro que ata saíu en defensa dos do Grupo Rompente! Don Luis falou de que algúns achegábanse á escrita da poesía coa mesma disposición de ánimo que ao inodoro e Damián acusouno, non sen certa razón, de cualificar a obra de Reixa, Avendaño e Romón como “defecacións poéticas”.

Así a todo don Manoel, eu sempre tiven a don Luis en grande estima e agradábame moito falar con el, de xeito especial pola súa teima de falar comigo naquel tan fermoso galego con acento gaditano, non tan afastado da nosa pronuncia como de primeiras puidera parecer. Cando o miraba entrar pola porta da taberna, sabedor das súas dificultades económicas, invitáballe, aínda que a miña situación financeira tampouco fose como para botar foguetes, a vir canda min a compartir unha ración de polbo á feira á que era tan afeccionado, cunhas cuncas de viño e unha pouca de conversa que non é mal aliño para darlle ao dente e mollar a palleta.

-  Vai tempo que nono vexo por estes lares, don Luis.

-  Xa ve don Paio. Son moitas as ganas pero tamén moitos os afáns e o pouco o dispoñible pecuniario!

-  Vaites, vaites! E non será tamén pola pouca gana de coincidir co Damián?

-  Non digo eu que non don Paio! Aínda que non por medo ao debate, senón polo convencemento de que con algunhas persoas o que comeza en diálogo e exposición razoada de opinións, argumentos ou teorías, evoluciona decontado en controversia e polémica, para rematar en algarada e descualificacións persoais. E se as cousas quedan nas palabras, aínda menos mal!

-  Concordo con vostede don Luis. Falar con certa xente é como intentar comer papas cun fuso! E xa que estamos, e se non lle serve de molestia ou desasosego, quixera preguntarlle que foi o que o trouxo ata o porto de Bouzas dende o Porto de Santa María?

Don Luis recibiu a pregunta cun lene sorriso asomando polo canto da boca, como se a pregunta non fora para el sorpresa ningunha, senón un suceso largo tempo agardado. Ceibou un longo suspiro, case un lamento, e entornou os ollos como se aceno tal servíralle para navegar na goleta da memoria arrolado polas vagas das lembranzas ata o seu Puerto de Santa María.

Fala don Luis o Migallas

Podo dicir sen temor de faltar a verdade que dende ben cativo tiven clara a miña vocación docente. Malia a ser o terceiro dunha longa ringleira de fillos dun pequeno bodegueiro portuense e unha gaditana de boa familia vida a menos, asumín con ledicia o papel de consultor das dúbidas de calquera dos meus irmáns, aínda dos maiores, cando nos xuntabamos na cociña da casa a facer os deberes. Así que cando os tempos foron chegados, marchei a Cádiz a estudar na “Escola Normal do Maxisterio Primario”, que dende 1934 estaba, grazas as reformas postas en marcha pola Segunda República, nun novo edificio da rúa Adolfo de Castro.

As Escolas Normais vivían naqueles anos, grazas en boa medida á aplicación do Plan de Estudos de 1931, os momentos máis esperanzadores na construción da nova escola, única, activa, innovadora e laica. Cara non so á dignificación da profesión de mestre, senón da indispensable construción do home novo! Como xa dixera o profesor normalista e líder socialista Rodolfo Llopis, unha renovación máis ampla e profunda do noso sistema escolar primario:

"formar, independizar, soster e fortalecer a alma do mestre, co fin de que (este) fose a alma da escola"

A educación do pobo constituía para todos os que estaban convencidos da necesidade da superación do secular atraso de España, unha tarefa básica, na que a construción de novas escolas era un dos aspectos máis importantes, e a reforma das Escolas Normais, formadoras de novos mestres, o seu núcleo central.

Ignoro que fíos tivo que mover o meu pai, que vontades tivo que amañar a miña nai pero tiven, non son quen de dicir se a sorte ou non, de ter a miña primeira escola no Puerto de Santa María, un concello que nunca tivera moi clara a necesidade da educación. De feito ata os anos 40 non se construíu un edificio específico para colexio, e no meu tempo os alumnos estaban escolarizados en edificios adaptados, conventos como o de San Agustín ou Santo Domingo, ou aínda hospitais como o Antigo Hospital da Providencia que chamabamos o “Hospitalito”. Incorporeime ao meu posto no curso 35/36, polo que colleume de cheo o “bienio negro” co seu retroceso en todas as medidas de progreso das que, por suposto que a educación non ía ser unha excepción.

Xúrolle don Paio que eu daquela non tiña conciencia política ningunha! Ou por ser máis precisos non estaba afiliado a partido nin sindicato algún. Nin tan sequera, como a práctica totalidade dos meus compañeiros, á Federación de Ensino da UXT. Porque o meu afán pola alfabetización das clases populares non deixaba de ser unha postura política tan perigosa como tiven ocasión de comprobar en propia pel pouco tempo despois.

O sábado dezaoito de xullo do 36, o diario “La Voz” titulaba:



Pero nas primeiras horas da tarde do domingo 19 entraban na vila as tropas do “Tercio de Regulares” do Exército de África e comezaba a represión máis feroz contra todas persoas que os sublevados consideraban perigosas para o novo estado que pretendían instaurar.

Non falarei dos centenares de persoas vítimas da represión dos primeiros días do golpe militar. Nin dos executados en aplicación do chamado “bando de guerra”. Soamente da xenreira que dende o primeiro día os alzados amosaron pola educación. No Puerto eramos uns 14 mestres e mestras. Todos fomos detidos e levados ao cárcere. A todos abríronnos expediente e fomos expulsados do corpo. Fusilaron a un compañeiro e a un inspector de Ensino Primario. Á metade expulsáronos da cidade. A outra metade quedaron no chamado exilio interior. Algúns, os menos, conseguiron recuperar a praza xurando fidelidade aos principios do Movemento. Os postos dos mestres que foran represaliados cubríronos con afectos ao réxime que non eran profesores nin sabían ensinar, mentres que como xustificaba o "excelso cantor da raza hispana" José María Pemán, os que loitáramos pola educación do pobo, soamente mereciamos exterminio y expulsión:

“La idea de turno o juego político, ha sido sustituida para siempre, por la idea de exterminio y expulsión, única salida válida frente a un enemigo que está haciendo de España un destrozo como jamás en la historia nos lo causó ninguna nación extranjera”