venres, 3 de xuño de 2022

Balbina, viúva do mar.


(Fala dona Lola)

Ben o sabe don Paio! Que por min non ha de quedar o relatarlle hoxe algunha peripecia máis daqueles personaxes da miña mocidade. Que aínda que os anos empezan a ser algúns, aínda me queda vívida memoria daqueles tempos, tan distintos nalgúns aspectos aos de agora, e tan semellantes noutros.

Non sei se lle contara que antes de ter á nosa filla traballei nas oficinas dunha empresa alemá, importadora de equipos para laboratorios, clínicas e hospitais. Pola miña actividade nesa oficina tiña contacto diario con unha muller nova, pero que aos meus dezasete anos me parecía moi maior, dada de alta na nómina como empaquetadora, pero cuxa actividade principal era facer os mandados, incluído o cobro de facturas, levar e traer cartos dos bancos ... e xa fora das súas obrigas irnos ás compañeiras ata á taberna do Alameda a por empanadillas ou bocadillos de calamares de tan saborosa lembranza!

Balbina, que tal era o nome da nosa compañeira, era unha daquelas viúvas do mar que non sabían se realmente o eran. Porque cando levaban un ano de casados, un golpe de mar arrancara ao seu home xunto cun tripulante máis, da cuberta dun vello bou de altura, que estaba a faenar no Gran Sol. Os dous perdérase no mar sen que ninguén lle puidera dar rescate, e os dous corpos tiveran unha sorte dispar: o do home de Balbina nunca fora recuperado; o do seu compañeiro o mar devolveuno á praia de Bantry case que intacto, e enterrárono no cemiterio mariño que tan acertadamente describiu vostede naquela historia de “Xan de debaixo da cama”. E dicíame Balbina:

      O achado do cadáver foi para a miña compañeira unha gran alegría. Sacáronlle un peso do peito. Agora que ten ao seu home tranquilo no cemiterio, empeza de novo a vivir.

Ela non. Non pode; non debe; non quere. Espera e espera, porque un desaparecido no mar non tiña a consideración de tal, ata dez anos despois da súa desaparición, polo que a probe Balbina queda nese limbo xurídico de nin casadas nin viúvas. Como aínda por riba o seu home ía ao quiñón, e o armador tiña todos os papeis atrapallados, tampouco desta parte obtivo axuda ningunha, co que non tivo outra que poñerse a traballar e, menos mal que sabía ler e escribir, e tiña unha certa habilidade para levar as contas. E así foi como entrou na empresa para facer os mandados.

Balbina viñera do Brasil de ben cativiña. Os pais volveran despois dunha breve estancia da que non “trouxeran moita prata” como don Goaquín e dona Iana daquel romance da Vila do Rabiño que recitounos vostede o outro día, que o pai de Balbina, visto e comprobado o que cumpría facer para gañar moitos cartos naquel país, decidiu volver á terra, porque para “roubar e delinquir non necesitaba emigrar a outro país”. Algo aprendeu o pai de Balbina na emigración que foi o valor da educación, e por iso insistiu tanto en que a súa filla estudiara. E grazas a tal insistencia Balbina puido saír de fregar escaleiras, aínda que tampouco o réxime existente lle deixara prosperar moito máis.

Eu, como vostede, devezo polas boas historias, e Balbina contoume unhas cantas! Algunha moi triste como a da súa cativiña que se lle quedara morta nos brazos cando estáballe dando de mamar, (“o que estaba para ela ninguén o leva” dicía por todo comentario), ata algunhas outras moito máis divertidas, como a que lle quero contar hoxe.

Balbina estivera moito tempo gardando as ausencias ao seu marido, un pouco por gusto e un máis polo que dirán. Ata que un día como calquera outro, sen razón aparente que o motivara, espertou á certeza de que nin o mar nin os peixes tiñan intención ningunha de devolver o cadáver do seu home, e que xa era hora de deixar de mortificar o corpo e que un pouco de compañía a ninguén lle vai facer dano, polo que iniciou una relación con un camioneiro de larga distancia. Probe Balbina! Para superar unha relación cun mariñeiro de altura, que o máis do tempo estaba embarcado, e logo vai e desaparece barrido polas ondas, inicia unha relación cun camioneiro de transportes internacionais, que sabe que vai a estar en Vigo un par de días ao mes, cando cadre!

Balbina é desas persoas das que as xente ignorante di que “son máis simples que o mecanismo dun canabarro”, sen saber a complexidade teórica (ecuacións diferenciais incluídas) que tal mecanismo esconde. Como no seu peito non ten cabida a maldade, da por suposto que ás persoas ás que fai partícipe das súas confidencias máis íntimas, gozan desa mesma condición. Cousa que, no caso que nos ocupa, non é así no xeral e moito menos no particular. E con isto de particular quero facer referencia a unha compañeira da empresa, de comportamento cando menos peculiar, polo menos para finais dos anos sesenta no que a miña historia ten o seu desenvolvemento.

Milagrosa, Mila, é unha muller moderna, o que hoxe chamariamos unha muller empoderada. Consciente do seu atractivo sexual, sobre todo para certo tipo de home, fai relación con todo canto médico solteiro pasa polo comercio porque está decidida a, como di ela, progresar na vida, e que algún daqueles clientes (da tenda) a retire da necesidade de madrugar. A Mila encántalle turrarlle da lingua a Balbina para que lle conte os progresos da súa relación co camioneiro. E para que soamente sexamos mulleres as que escoitemos ás preguntas de Mila e as respostas de Balbina, invaden a oficina onde estamos as de contabilidade, asegurando a ausencia de homes e xefes, nestas conversas.

A min, don Paio, esta exposición pública das intimidades, aínda que sexa entre mulleres, non me gusta nada de nada, e procuro buscar algunha escusa para saír, pero as veces a curiosidade é máis forte que o pudor, e quedo na miña mesa.

Ese día Mila estáballe a advertir da maldade intrínseca dos homes, e poñíaa sobre aviso para non ceder aos seus requirimentos sen un compromiso firme de matrimonio. Que o camioneiro o que estaba a buscar era unha parva que lle lavase e lle pasara o ferro á roupa; que lle fixera cousas ricas para xantar, e lle quentara a cama cando ía frío. E, por suposto servira de recipiente aos ardores da súa bragueta cando ao paxaro de abaixo lle dera por pedir acubillo!

Respondeu Balbina que non había caso. Que aínda non fixeran nada e que para conquistarllo ela lle dixera que era virxe.

      Pois fixéchela boa! —díxolle a Mila.—E como pensas facer cando chegue o momento?

Balbina quedou a pensar. Brevemente, non moito tempo, ata que unha idea iluminoulle os ollos.

      E logo, Mila! Ti que andas moito con médicos, por que non lle preguntas a algún deles se de estar moito tempo sen home o virgo pode volver a medrar.

      Medrar o virgo, medrar o virgo! Todo o máis que podes ter aí, de tanto non usalo, é teas de araña!

Risas a cachón e que eu recorde non houbo moito máis. Balbina casou co camioneiro, que ao pouco deixou os viaxes internacionais e mercou unha furgoneta de reparto. E Mila? Pois Mila seguiu procurando o home que a retirara de madrugar ata que chegoulle a idade da xubilación.

A muller do mariñeiro,

cando el sae para o mar,

se viúva non se queda

viúva pode quedar.

luns, 23 de maio de 2022

Opina que algo queda!


Mire que lle digo don Manoel! Non é por darlle a razón como din que faise cos tolos, pero cando a ten, tena! Tampouco eu entendo por que algunha xente, destra por demais nas disciplinas artísticas, presume en público da súa ignorancia nas materias científicas.

Que pensen de min o que queiran, pero a música é máis importante que as matemáticas ou a física! —seica proclamaba aos ventos microfónicos, eufórico e moi pagado de se mesmo, un destes popes da Cultura Oficial.

Pois pensaremos, meu, pensaremos! Que se coidas que porque ti nos permitas ter ou non ter unha opinión sobre a túa declaración de principios ímosche facer caso, aviado vas! Por moito que saias na tele en moitos sisudos programas deses que chaman de opinión. 

Non teño que dicirlle, don Manoel, o importante que sempre foi a música na miña vida. Correndo de neno detrás de canto gaiteiro pasaba polas rúas de Bouzas primeiro, e nas cubertas dos bous de altura co Tiniño o “Averomar” despois. Aínda máis! Recordará don Manoel que, despois de moito esforzo, fun quen de facer sonar con certo aquel a gaita do Marcial que o Tiniño me deixara en agasallo antes de marchar con destino descoñecido. Fun e son, que aínda saio tódalas semanas a tocar unhas pezas cos amigos, ben é certo que non nesta nosa taberna do Mincha, que a gaita é instrumento que quere horizontes máis abertos. Pois con todo e con esas, non sería quen de establecer tales prioridades entre unhas e outras materias. Nin sería quen nin tampouco creo que haxa motivo razoable como para ter que desprezar unhas en beneficio doutras. Parece que esta sociedade nosa xira arredor do culto á ignorancia e a mediocridade, e que o verdadeiramente democrático  consiste en admitir que a túa ignorancia é tan válida como o meu coñecemento.

Recordo o día no que coincidiron na taberna o Damián e o Breixo. Damián, xa sabe! Aquel poeta minimalista que traballaba na asesoría do meu amigo Antonio, e que de tanto procrastinar arreo non preparara nin tan sequera a primeira das oposicións de instituto. Do Breixo pouco máis lle contara que aquela anécdota súa nas primeiras eleccións democráticas no que puxera firmes á Garda Civil e mandara ao sobre do lixo todo o voto recluso e presidiario de AP e a UCD. E non que o Breixo que daquela estaba a estudar na Facultade de Física da USC, era a estas alturas un experto na cousa esa das partículas elementais. Por unhas cousas ou outras, o viño Monterrei ou se o polbo quer máis o menos picante, Damián e Breixo acabaron tecendo unha conversa sobre temas insubstanciais que, despois de dar máis voltas cunha corredoira acabou por intentar analizar as bondades e inconvenientes que a ausencia na taberna dun receptor de televisión tiña. 

Non todo é malo na televisión! —argumentaba o Damián.

Certo! —respondeu Breixo. —Nada é malo nin bo sempre. Pero tampouco é mala unha lavativa e non creo que unha taberna sexa o mellor sitio para poñerse unha!

Ao Damián esta oración comparativa do Breixo, na que equiparaba a televisión cunha lavativa, con todas as imaxes escatolóxicas asociadas a tal metáfora, deixouno momentaneamente sen goberno, cos miolos dando máis voltas que unha estornela intentando forxar unha resposta que estivera á altura da complexidade do concepto. Menos mal que o ter unha cunca a man axuda moito nestes transos, e a inxestión dunha boa cantidade de fluído alcohólico fornece o necesario tempo de reflexión para ordenar ás ideas na procura dunha resposta axeitada a tan brillante cotexo.

Eu, coma vostede, abomino de toda esa televisión de vísceras e miudanzas...

E soamente desfruta cos documentais da dous, verdade? —retruca o Breixo, lizgairo como gato polas brasas.

Teño que recoñecer, don Manoel, que adoro estas confrontacións dialécticas! Pero que sexan en vivo e en directo, cos protagonistas de carne e ósos, non eses actores de raios catódicos, editados e conxelados nunha gravadora, personaxes de cartón pedra  que recitan sen convicción un diálogo que alguén escribiu para eles, enfrontamentos preparados para o desfrute de ximnastas de sofá, e máis falsos que un duro de madeira! Mágoa que o Breixo sexa rival demasiado preparado para dar un bo combate. E Damián non é parvo e decátase decontado. E meu dito, meu feito, da cabo ao que quédalle de viño na cunca e sae apresuradamente pretextando un traballo urxente.

Quedou ceibe o Breixo para quen quixera prender con el o rabo da conversa e vin a miña oportunidade de preguntarlle a súa opinión arredor das importancias das ciencias e das letras na felicidade das persoas.

Pois non sei que lle diga, meu amigo! Nunca fun quen de entender as razóns polas que, se ninguén dos físicos, matemáticos, astrónomos, biólogos e bioquímicos, médicos, xeólogos, enxeñeiros e o resto de practicantes de calquera das ciencias, de cuxa amizade me honro, menospreza a importancia da música e da literatura nas súas vidas, non resulta vergonzoso para algunhas das xentes que se denominas a se mesmas como “da cultura”, presumir da súa ignorancia científica.

Explicoume que, na súa opinión, as matemáticas e a física, ou mellor dito o mal que se explicaban as dúas materias, tiñan moito que ver con tal actitude de rexeitamento que polas ciencias tiña certa xente que nelas fracasara, e aproveitaba as posibilidades de escape que o sistema educativo dáballes para procurar non volver atoparse con elas. Faloume tamén da súa propia experiencia no eido da investigación, e de como, calquera científico, calquera técnico, necesita imperiosamente manexar con destreza os coñecementos tradicionalmente considerados como “non científicos”

O coñecemento é un todo. Non hai parcelas “de ciencias” e “de letras” que cultivar separadamente. E tanta cultura é saber construír un soneto como resolver unha ecuación diferencial.

Tras unha breve interrupción para tomar alento (e unha tallada de polbo), continúa dicindo o Breixo:

E a investigación, meu amigo, é un proceso que require, ademais de definir unha boa cuestión previa, unha boa planificación dos pasos para seguir e avaliación precisa dos recursos que vas necesitar, unha comunicación dos resultados en distintos idiomas. Necesito traballar en equipo con outras xentes doutras realidades e convencelos para traballar xuntos na procura de resultados. Non podo investigar sen chegar a conclusións. Non podo investigar sen comunicar estas conclusións. E como podo informar deses resultados se non son quen de manexar axeitadamente as ferramentas de comunicación oral e escrita?

E mire que lle digo don Manoel! Que se a universidade ten tal nome é precisamente por iso: por entender que o coñecemento é universal. Malia que xa no medievo viñera a igrexa a corrixir aquel primeiro impulso dividindo a secuencia de aprendizaxe naqueles trivium, a gramática, retórica e dialéctica, e quadrivium, a aritmética, astronomía, xeometría e (manda carallo!) a música. O certo é que chamar “humanidades” ao Arte, Literatura, Historia, Teoloxía, Filosofía, Filoloxía, Lingüística, Semiótica e Semioloxía, como se o resto de coñecementos foran alleos ao ser humano é un pouco discriminatorio de mais. Como dicía o noso Breixo antes de apurar o último grolo de monterrei:

Levo toda a puta vida estudiando para poder ter unha opinión sobre un tema moi específico, e canto máis estudio menos seguro estou da miña opinión! A xente do común cre que os científicos manexamos certezas, cando a materia do noso traballo é a dúbida!

Xa ve don Manoel! Verdades coma pancenteos!

Pero ti non eras un científico!

Son. E por iso non estou seguro de nada. 

O tocar require estudo.

A cantar hai que aprender.

Ao que anda polo mundo

Todo lle compre saber.


domingo, 3 de abril de 2022

Romancillo da Palmira


Mire que lle digo don Manoel! Teño observado que unha das cousas que máis chama a atención da xente que ven a Galicia por primeira vez é a cantidade de palmeiras que nela hai. Ou había, porque hoxe en día co maldito escaravello que chaman «picudo vermello» non é que queden moitas. Esta abundancia de palmeiras propiciou que haxa tamén no país unha boa presada de nenas, mozas e vellas bautizadas co fermoso nome de Palmira, que fai referencia a elas. Ou á festividade católica do domingo de palmas, como queren outros!

E da Palmira cantabamos no grupo de amigos unha cantiga da que nunca entendín o sentido:

Palmira, lará Palmira,

Palmira, lará tras tras

Palmira, lará Palmira

Roubaches o meu rapaz.


Roubaches o meu rapaz.

Roubaches o meu rapaz.

Palmira, lará Palmira,

Palmira, lará tras tras.

Aínda que, debo dicir en honor á verdade que cantar, o que é cantar, cantaban eles, que eu soamente movía os beizos facendo como que tal. Que pronunciar en voz alta e coa entoación correcta aqueles malfadados versos carentes de toda lóxica, era como se me arrincaran as moas coas tenaces dun ferreiro.

E nestas discusións cos compañeiros de canto andaba eu, cando descubrimos que a canción da Palmira semellaba ter unha orixe moito máis afastada no xeográfico e achegada no tempo, do que pensabamos. Segundo o insigne folclorista Joaquín Díaz o “Romancillo de la Palmira”:

Parece ser que está basado en un hecho real y relativamente reciente: Palmira (la hija del tío Pascasio, según comentó algún viejo del lugar) salió del pueblo seducida por los halagos o tal vez deslumbrada por el resplandor del magnesio de un fotógrafo ambulante. Madrid fue el final del viaje, y seguramente el romancillo no cuenta más que el comienzo de las desventuras de la joven a la que, por descontado, no esperó su ex novio Escipión.

La Palmira se hizo un traje

pensando que se casaba;

ha de gastar ese y otro

y quedarse como estaba.


Palmira de la Palmira

Palmira que triste estás

de dónde vienes Palmira

de donde con tu rapaz;

de ronda con tu rapaz

con tu rapaz Escipión

Palmira de la Palmira

Palmira del corazón.


Palmirita, Palmirita

pobrecita de Palmera

te has retratado en camisa

por un reloj de pulsera.


Si quieres ver a Palmira

retratadita en camisa

vete por la calle abajo

que la lleva el retratista.


Por las calles de Madrid

la Palmira iba vendiendo

los pantalones de un hombre

que se les quitó durmiendo.


Los pantalones quitaste

pero caro te salió

que al cabo de algún tiempo

un chaval resucitó.


Si un chaval resucitó

a nadie le echo la culpa

la culpa la tuve yo

por andar de noche a oscuras.

E aquí houbera rematado a historia do romance, romancillo ou endecha da Palmira, se aquela noite non entraran pola porta da taberna do Mincha un pequeno grupo de xentes con intención de petiscar algunha das delicias (ou ledicias) da cociña da nosa Sefa, cociña que, ben sabe don Manoel, non necesita de estrelas de fabricantes de pneumáticos para satisfacer ao padal máis refinado. A Sefa, que me coñece ben e ten un instinto natural para estas cousas, adobiado con moitos anos de hostalaría, sentounos nunha mesa a rentes da miña, grazas ao que podía botar a orella a pacer na súa conversa sen moito esforzo. Como é ben sabido o viño en xeral, e o de Monterrei en particular, é un gran desatador de linguas, e non fixo falla moito tempo para que a xente do grupo me invitaran á súa mesa a compartir o relato das nosas respectivas andanzas. Así foi como souben que todos eles compartían un enorme interese, case que unha devoción, pola música popular e, neste intre concreto, polas cancións mariñeiras. Chamoume agradablemente a atención que quen levaba a voz cantante do grupo fora unha muller. Unha muller suíza e musicóloga que, segundo souben decontado, chegara a Galicia de vacacións, coa intención de coñecer a súa música popular, e á que a riqueza, abundancia e complexidade do noso patrimonio musical, tiña namorada.

Preguntoume se sabía algunha canción tradicional. Canteilles algunhas que lle escoitara ó meu avó, e algunha das que cantabamos cos amigos. Gustaron moito das primeiras e menos das segundas, que probablemente xa coñecían. As gravaron nun magnetófono portátil e tomaron notas. Ata pedíronme o nome para apuntalo coas cantigas.

Seguimos falando de moitas cousas. Cousas da terra e do mar. E cando pensei que o momento era propicio, fixen a pregunta que facía un chisco que me proía no bazuncho:

      Mire que lle digo dona Dorothé! Sabe vostede duna cantiga que chaman A Palmira?

      Sei!

      E que nos a tiñamos por galega, e fai pouco descubrimos que era das montañas de Palencia, e que falaba dunha moza que deixara o seu pobo seducida polos afagos dun fotógrafo ambulante.

      Meu querido amigo, cada cantiga é do pobo onde se canta. A música non sabe de fronteiras, e cada persoa que escoita unha cantiga e a canta, faina súa. Xa ves: para outra informante a tal cantiga fala das levas que se fixeron entre o pobo para a guerra de Cuba:

Palmira, miña Palmira

Palmira que triste estás

Á guerra de Cuba un día

Levaron ao teu rapaz;

Leváronche o teu rapaz,

o teu rapaz Escipión

Agora Palmira choras

Lágrimas do corazón.

E mire que lle digo don Manoel! Creo que dona Dorothé Schubarth tiña toda a razón. Por iso eu fágolle caso ao seu consello e déixolle aquí, por se lle presta, a miña versión.

A Palmira fixo un traxe,

pensando que se casaba.

Has de gastar ese e outro

e quedarte como estabas.


Palmira, miña Palmira,

Palmira do meu penar,

de onde ves miña Palmira?

- de rolda co meu rapaz.


Mira ben que ese rapaz

será a túa perdición,

Palmira, miña Palmira

Palmira do corazón.


Á toliña de Palmira

un home fíxolle as beiras

e retratouna en camisa

por un reló de pulseira.

(Retrouso)

Se queres ver a Palmira

retratadiña en camisa

vente pola rúa abaixo

que a leva o retratista.

(Retrouso)

A Palmira non lle importa

Que a vexan en camisa.

As linguas murmuradoras

Poden falar que da risa.

(Retrouso)

Mais quero na miña porta

unha silva que me trabe

que ter unha mala lingua

que a miña conduta agravie.

(Retrouso)

Fúcheste gabar, gavacho,

que te querían as mozas.

Quen te vai querer a ti,

sacho de limpa-las pozas!


Foto de Antón Santamarina

venres, 25 de marzo de 2022

O peto gañador (2)

 


(Fala dona Lola)

Escoite e verá don Paio! Cando días atrás conteille o das miñas andanzas coma postulante do DOMUND, incluído o do meu encontro co cura fariseo de ollada mortal, creo que me deixei levar, non sei ben se polo entusiasmo ou pola indignación, que de todo habería, e esquecín contarlle cal foi ao final o peto gañador.

Porque ese ano a apertura dos petos trouxo sorpresa. Sorpresa porque por vez primeira non gañaba unha das grandes familias da oligarquía industrial como a das Fadrique, Sanjurjo ou Curbera, senón dunha desas familias “do comercio” sen apelidos sonoros e recoñecibles, que pugnaban por situarse canda elas. Pilar, o apelido concreto non ven ao caso, malia aos antecedentes familiares, era unha rapariga moi boa e aínda diría que un pouco simple demais. Amiga fiel de correrías, cantas veces apandou sen queixa co castigo do que so eu era merecente!

A familia materna de Pilar viñera de Tui onde tiñan unha pequena tenda de abarrotes. A súa avoa fora unha daquelas “trapicheiras“ da raia que traía desde Portugal café cru, e outros produtos que faltaban na España da fame, e levaba pescada de Bouzas o do Berbés a Valença. E o pai viña sendo un daqueles que se achegaran ao novo Réxime sen máis ideoloxía que a da medra persoal por riba de calquera outra consideración ou imperativo ético.

Contoume Pilar que, como nos pasara a nos, a súa compañeira Mercedes e ela, chegaran a casa molladas coma pitos, e co peto do DOMUND tan aterecido coma elas pola escasa colleita. Estou segura que ao chegares pola porta a nai de Pilar berraríalles un pouco, recriminándolles a molladura que traían. Faríaas sentar ao par da cociña de ferro e poría a roupa e os zapatos das dúas a secar no mesado da cociña, mentres enxugáballes o pelo cunha toalla. Das de Portugal, por suposto!

      Que pouquiño pesa este peto, filliña! —Diríalle a nai con tristura.

E Pilar explicaríalle que estivo a chover a cántaros; que non había a quen pedir e que a pouca xente que había polas rúas ben levaban as carteiras moi amarradas ou moi baldeiras. A nai apuntaría timidamente que probe a pedirlle algo ao pai.

      Papá, podes darme algo de diñeiro para o DOMUND?

      Mira Pilar, déixame tranquilo con esas parvadas, que para os curas non teño cartos que dar.

      Marcial, home. Dálle algo ás rapazas que estiveron non sei cantas horas á chuvia para non sacar nada!

      Ti cala a boca muller, ou cha pecho eu dunha labazada!

      Pero Marcial, non che custa nada! Tes cartos abondo para darlle algo á túa filla!

      Ti non aprendes nunca, verdade?

      Non Marcial! Diante das nenas, non!

Entón as raparigas escoitarían dende a cociña ruídos e os berros dunha muller golpeada. E logo o estralo dunha porta que se pecha violentamente. Penso eu, don Paio! Porque Pilar non viu nada, non contoume nada do que estoulle a relatar. So que pouco despois do estralo da porta chegou a nai toda despeiteada e cunha cara horrible, cun mazo de billetes na man e lle dixo:

      Toma, mete isto no peto e non digas nada a teu pai.

Todo o resto non mo tivo que contar Pilar, que ben sei (agora, non daquela) o que ven despois. Como seguen e como rematan estas pequenas discusións que algúns descerebrados chaman violencia doméstica.

E mire que lle digo, don Paio! Soubemos que o Marcial, o pai da miña amiga Pilar, foi a falar co cura, supoño que a esixirlle que lle devolvese o diñeiro que a súa filla metera no peto do DOMUND. E coñecendo como coñecía ao Padre Pardo S.J. estou certa que con moita suavidade e encanto persoal lle recordaría aquelo de que: “A riqueza mal gañada esfúmase cedo; pero a empregada en obras agradables a Deus, multiplícase e da o cento por un”. Porque “a bo entendedor, poucas palabras bastan, e o apelido do xesuíta era Pardo e non parvo.

mércores, 23 de marzo de 2022

O peto gañador (1)


(Fala dona Lola)

Escoite e verá don Paio! Porque algunha historia máis do meu barrio da Estación heille de contar se tal cousa lle presta. Aínda que desta volta o conto non teña por protagonista a ningunha daquelas persoas tan peculiares das que xa lle teño falado, moitas delas clientas da tenda de Eulalia ou dalgunha outra das da contorna. Non don Paio! A historia que voulle relatar vai de min mesma, da miña propia experiencia, nun tempo moi afastado e nun lugar moi achegado.

O tempo, o penúltimo domingo de outubro dos meus felices once anos. O lugar onde comezan os feitos, o desaparecido colexio de San Xosé de Cluny, na parcela do inicio da Gran Vía que hoxe ocupa un xeriátrico de irrelevante arquitectura. Moi acaída, por certo, ao carácter actual desta cidade arrebatada da memoria de si mesma por unha corporación municipal de pequenos mequetrefes sen raíces que ao pór a garabata xa non saben afirmarse no amor dos devanceiros.

E digo “penúltimo domingo de outubro” porque esa era precisamente a data na que saíamos a “postular” para o DOMUND. Armadas algunhas con petos de louza esmaltada pintada a man, e de madeira vernizada as menos afortunadas, saíamos á rúa alborotando como cotovías ás que abriron a gaiola, a pedir diñeiro “para as misións”, estendendo cara aos sufridos viandantes a cabeza dun chinés, dun negro —zulú ou hotentote, que había dos dous— ou dun indio americano. Cabezas para levar de moitos outros pagáns non tiñamos. Aos “mouros” non había quen os convertera a fe verdadeira, que xa os tiveramos que botar de España fai uns poucos anos, e dende aquela non nos tiñan moita querenza. E de xudeus, nin falar!, que eses mataran a noso Señor! Protestantes tampouco, que eses son a competencia e non hai peor acha que a da mesma madeira.

Estendendo unha cabeza se tiñas sorte! Ou se eras moi boíña, case en olor de santidade. Ou se eras filla de papá, que entón si que a tiñas segura. Porque, aínda que saíamos en parellas como a Garda Civil, non había cabezas para todas, e aquelas que non tiñamos ningunha das características enumeradas, ou eramos tan trastes e afeccionadas ás falcatrúas como a miña compañeira Mamen o eu, xa sabiamos que íamos ter que conformarnos coas caixas de madeira vernizada cunha fenda na tampa e un pequeno cadeado que xa lle citara.

Un cura viña uns días antes á capela do Colexio a contarnos temas e materias do DOMUND non moi doadas de entender para as nosas mentes infantís. Recordo cousas como que o Papa de Roma nos pedía que rezáramos ferventemente ao Señor para acelerar o seu reinado no mundo; ou pola evanxelización dos pobos e a propagación da fe. E que os misioneiros, para ir polo mundo adiante a converter os infieis, necesitaban moitos cartos, o que era un problema formidable. Nos non entendiamos nada! Que como se acelerara un coche o tiñamos claro, pero como se aceleraba un reinado? E por que os cartos eran un problema formidable? Problema? Pois se era dios facía así e así, como o mago Mandrake, e xa tiña todos os cartos que quixera!

Pero tampouco aquelo nos quitaba a gana de saír en “cuestación”, cousa que non tiña nada que ver con subir ao Castro, senón coa “petición ou demanda de esmolas para un obxecto piadoso ou benéfico”. Porque podías elixir a túa compañeira, e eu podía pasar días enteiros a rir coas cousas de Mamen, e Mamen a rir coas miñas! Así que saimos á rúa, ao asalto do persoal, suplicando con a nosa mellor cara de nenas boas unha esmola para o DOMUND. Se o asaltado abría o corazón e a carteira, e metía unha moeda pola fenda, regalabámoslle un sorriso e unha bandeiriña suxeita nun alfinete para a lapela. Iso para os xenerosos. Para os cutres e mesquiños que aceleraban o paso sen tan sequera ollar para nos, cello engurrado e unha mofa, chacota ou escarnio con abaneo de dedos e polgar no nariz, cando a distancia entre a nosa posición e a do burlado fora abondo segura.

Pero ese día, don Paio, caía auga coma se a botaran do ceo a caldeiros, e pola rúa non había moita xente a quen poñer o peto diante. As horas ían pasando e as dúas comezabamos a poñernos nerviosas, porque o noso peto aínda estaba case que baleiro, e cando rematara a xornada e os abriran todos para saber quen era a equipa gañadora fariamos, coma sempre, o ridículo! Na nosa inocencia pensabamos que se nos aplicabamos moito poderiamos gañar unha das diminutas medallas de peltre ás mellores, cando a cruel realidade era que o que enchía os petos non era o traballo na rúa senón o traballo na casa, porque eran os pais, os avós, os tíos e o resto de familiares e amigos, os que enchían os petos de cartos, mentres que as que dependiamos da xenerosidade dos que, coma nos, non tiñan outra que mollarse nun día de chuvia, non tiñamos a máis pequena posibilidade de gañar.

Así que, as horas ían pasando e os cartos non medraban. Molladas como pitos, gorecerámonos nun portal da rúa do Príncipe, esperando que a chuvieira amainara na súa violencia cando vemos ao lonxe avanzar cara onde estamos nos a un crego armado cun daqueles enormes paraugas aos que chaman “parroquias”. Dubidamos. “Saimos ou non?” “De molladas ao río”, decidimos e imos cara el.

      Padre, unha esmola para o DOMUND!

O cura ergueu a testa que levaba baixa por mor da chuvia e mirounos de fite. Vostede sabe don Paio, aquel vello dito de “se as miradas mataran...”? Pois se tal fora non estaría hoxe aquí falando con vostede.

E mire que lle digo don Paio! Aínda teño marcada a ferro na miña memoria a mirada deste cura fariseo, a mirada daqueles que cren que Deus está do seu lado, e que cando rezan é para darlle as grazas por non ser como o resto dos homes e mulleres que o rodean. Deus daralles a razón. Non lles cabe a máis mínima dúbida.

O cura de Coia é xastre,

o de Bouzas mariñeiro.

O cura da miña vila

Ten un ollar traizoeiro.

xoves, 10 de marzo de 2022

A taberna de Platón


Mire que lle digo don Manoel! Ben sabe que a taberna do Mincha é un espazo de tolerancia e concordia. Amabilidade, cordialidade, cortesía e aínda condescendencia e magnanimidade son os nosos sinais de identidade. Por iso, aínda que son frecuentes as diferencias de criterio, estas nunca (ou case que nunca) chegan máis aló da simple porfía, ou mesmo retesía, pero sempre dentro dos límites que permite e aconsella a convivencia. Na taberna adoptamos o vello precepto latino de “Primum vivere deinde philosophare”, adaptado, como aconsella a experiencia, ao de “Primum bivere”, deixando o “philosophare” para cando esas necesidades primarias estean axeitadamente satisfeitas, que non queremos que nos suceda como a Rocinante no seu diálogo con Babieca, o corcel do Cid Campeador, que recolle don Miguel de Cervantes. Que non teña que vir ninguén de fora a dicirnos:

- Metafísico estades!

E teñamos que responder nos, como o faco de don Quixote:

-  É que non como!

Xa o dicía Platón na súa alegoría! Todos estamos, dende o noso nacemento, prisioneiros dos nosos sentidos, de forma que para nos o único real é o que eses sentidos perciben. E pouco poden percibir se a fame e a sede anubran o entendemento, e soamente escoitamos os sinais de alarma que manda un corpo esfameado ou sedento! Primum bivere e logo manducarerepito, e xa haberá tempo se a ocasión é propicia dephilosophare. E tal teoría defendía con afouteza e verbo fluído o noso benquerido Xaquín, carpinteiro de ribeira e tallista de mérito cuxas obras non lles negaban a cara aos santos de Xosé Vilaverde Velo, aquel amigo do meu pai do que xa lle falara[1].

Non sei moi ben se confundido pola excesiva inxestión de Monterrei ou pola serodia lectura das máis de trescentas páxinas da República ou o Estado de Platón que editara Espasa Calpe na súa Colección Austral, o Xaquín empeñouse en amenizarnos o frugal refrixerio cunha recensión crítica, adobiada cos seus desatinados comentarios, da coñecida alegoría da caverna. E mira ti que a tradución do insigne Patricio de Azcárate terá moitos defectos no que a fidelidade ao texto grego refírese!, pero ninguén poderá negar a súa enorme virtude: trasladar os complexos razoamentos de Platón a unha linguaxe elegante e comprensible. Castelán pero comprensible!

A cousa é que alí onde Sócrates pide a Glaucón que imaxine a un grupo de prisioneiros que se atopan encadeados desde a súa infancia dentro dunha caverna e detrás dun muro, iluminado por un lume, Xaquín lembraba un grupo de asalariados no mostrador dunha taberna iluminados por unhas cantas lámpadas de incandescencia, e onde Platón describía aos prisioneiros ollando para as sombras proxectadas por uns obxectos que se atopan sobre este muro, o Xaquín falaba das imaxes en movemento da pantalla dun televisor, imaxes cuxo significado e intención son manipulados por outras persoas, que nunca saen nesas sombras, que son os que están sempre por detrás, e os que de verdade gobernan o mundo. Tanto os prisioneiros de Sócrates como os asalariados de Xaquín cren que aquilo que observan é o mundo real, sen darse conta de que son só as aparencias deses obxectos.

  Pois esa taberna da que fala non será a do Mincha! argüíu o Antonio que sempre estaba ao quiteQue nesta casa non houbo, nin haberá endexamais, tan infernal aparato!

Xaquín ollou de esguello para o Antonio. Pero moi brevemente, porque como xa o tiña ben coñecido e sabía onde ía a parar o conto se deixáballe enguedellar nas andrómenas do fillo da señora Carmen, fíxolle tanto caso coma se ladrase un can, e seguiu relatando que o prisioneiro, (o home liberado) afáise á luz do lume (á luz da razón) e, con certa dificultade e moitas dúbidas, decide avanzar polo camiño do coñecemento.

Segue Sócrates contando que o home sae ao exterior, observa as cousas e as persoas, ás estrelas, á lúa e ao sol. Observa, comprende e aprende.

  Ou mellor, aprehende, no sentido de captar ou asimilar algo coa mente —apunta Xaquín. —Moitos de nos, grazas ás lecturas e aos bos mestres na materia da vida, conseguimos liberarnos das cadeas e comezar a construción do home novo, o obxecto da revolución social, que abolirá o estado e a propiedade privada.

  Veña veña, Xaquín! Non nos veña coas súas prédicas anarquistas! —dille o Antonio que non perde ocasión de amolar. —Homo homini lupus, e so os románticos seguen a crer na perfectibilidade humana grazas á razón!

De novo o Xaquín fixo como quen oe chover, e seguiu ao seu relato sen deixar que as interrupcións de Antonio sacáranlle os bois do rego.

  O trunfo da Fraternidade! Chegados a este estado desaparecería a fame, a angustia e o resentimento. “Cada ser humano buscaría con inefable ardor o ben de todos”.

O home, entón, convertido en Home Novo, regresa para compartir a sabedoría co resto dos prisioneiros da caverna, xa que séntese obrigado a axudarlles a ascender ao mundo do coñecemento. Pero os seus antigos compañeiros o notan distinto, e pensan que a viaxe danoulle o entendemento. Encadeados a unha forma de vida condicionada e sen sobresaltos consideran como verdade todo o que lles resulta cómodo de crer, afogando nos seus peitos antes de nacer calquera gromo de pensamento crítico.

 Vaites, vaites Xaquín! —di o Antonio— Segundo vostede a xente síntese cómoda na súa ignorancia!

 E pode opoñerse, mesmo violentamente, a quen intente axudarlles a cambiar. –intervén na conversa don Evaristo[2]. —Non esqueza, don Antonio, o que pasoulle a Sócrates!

 Grazas don Evaristo! —agradeceu o Xaquín. —O seu esforzo por axudar aos homes a chegar á verdade custoulle a súa condena a morte!

E mire que lle digo don Manuel. Teño para min que o Xaquín, coma moitos dos militantes do comunismo libertario, tiñan unha certa semellanza co filósofo grego. Foron condenados polos delitos de non recoñecer aos deuses, e corromper cos seus sofismas á xuventude. Coma Sócrates os libertarios non podían ser confundidos con sofistas xa que estes eran sabios e estaban ben pagos, mentres que Xaquín e os seus, dicían como Sócrates non saber nada con absoluta certeza, e pobres eran, pero soamente no material.

Por iso, propoño aquí e agora que, xa que estas crónicas son do que vostede deu en chamar dun filósofo tabernario, e nesta taberna parece abundar tal peixe, a partires deste mesmo día, e con permiso da nosa Sefa, a Taberna do Mincha pase a ter o máis acaído nome de a Taberna de Platón.

E dito isto pecho a boca, polo menos ata mañá, que xa se sabe que non hai mellor palabra que a que está por dicir.

Podes falar con quen queiras,

e cantar o que che adoite,

cando ti dis que é de día

todos pensan que é de noite

 



[1] Refírese a Xosé Vilaverde Velo, que fora Secretario Xeral da Confederación Rexional Galaica da CNT e tallista de santos. No mitin da CNT do Primeiro de Maio de 1936 celebrado no Teatro-Circo Tamberlick predixo: “o porvir pecharanos as súas portas para abrir as das nosas tumbas”. “O meu pai no carro do argazo” Páxina 31 de “A taberna do Mincha. Crónicas dun filósofo tabernario 2”.

[2] Como recordará o lector destas crónicas este Evaristo é don Evaristo González, máis coñecido por Evaristo de Sela, que xa protagonizou algunha outra historia desta taberna.

martes, 1 de marzo de 2022

Homenaxe urxente a Carlos Álvarez, poeta.


Mire que lle digo don Manoel! Seica morreu hoxe don Carlos Álvarez, o grandísimo poeta comunista.

Non don Manoel. Non tiven a sorte de coñecelo máis que nos seus versos, pero sei por outras persoas de toda a miña confianza, que tiveron máis fortuna que eu que era aínda máis grande que os seus poemas.

Non don Manoel, non tema. Non vou facer unha oda fúnebre ao uso. Soamente quero recitar hoxe e agora, nesta taberna nosa que tan pouca poesía escoita, unha estrofa do seu “Autorretrato machadiano” no que fai referencia ao seu pai, un capitán da Garda de Asalto fusilado polos rebeldes pola súa fidelidade á República, e o poema "Diálogo en la orilla".

Escoite, don Manoel, o que di o primeiro:

Mi infancia son recuerdos de un muro de Sevilla

y el desplomarse lento de un hombre acribillado.

También mi joven árbol se estremeció en Castilla

por un viento impreciso, mejor para olvidarlo.

No segundo poema, "Diálogo en la orilla", un labrego e un mariñeiro cruzan os seus camiños. O labrego vai cara ao mar, e o mariñeiro cara á terra, cada un deles na procura dun traballo que sexa mellor que a escravitude da que veñen e que tan ben coñecen. 

¿De dónde vienes, hermano?

−Hermano, vengo del mar.

−Y yo vengo de la tierra;

de la tierra: de sudar.

−La tierra vengo buscando.

−Y yo voy buscando el mar

porque en tierra he sido esclavo.

−Yo he sido esclavo en el mar.

−La tierra, hermano, te guarde.

−Hermano, guárdete el mar.