As virtudes da conversa

 Mire que lle digo, don Manoel! Cando Fina morreu e Sefa puido, por fin, abrir a porta da gaiola onde ela mesma se encerrara, para botarse a voar, quedamos orfos de taberna. Por un tempo pensamos que quedaríamos sen abrigo, sen peirao onde atracar, pero un vento afortunado tróuxonos ata a do Miguel. Aquí pode un entrar a buscar munición de boca, sólida e líquida, e saír con máis cousas das que lle caben nos petos. Unha palabra daquelas traspoleiradas por falta de uso que non oía desde que morreu a súa avoa. Un «máis agarrado ca un percebe», que xa sabe a quen lle vai aplicar. Un refrán que lle vén ao caso cando xa é tarde para dicilo. Un alcume que por fin entende. Unha receita de escabeche dada por dous que só están de acordo en que leva vinagre. Un remedio para o lumbago, recomendado por un que leva tres semanas sen se poder abaixar. A noticia de que un que todos daban por morto estaba vivo, e a de que estaba morto outro que todos daban por vivo.

E unha historia, don Manoel. Diso sempre se leva vostede algunha posta! Nos miolos antes e agora, cada día máis, no seu caderno de man, que os anos non perdoan! Historias de pesca e de naufraxios, de cando iamos ao Gran Sol con calquera cousa que flotara. Historias de aparecidos, como as da tía Anabel, ou as do Arghimiro, insigne confrade da taberna do Mincha que tiña o natural de ver as pantasmas coma se fosen xente viva. Historias de amores e desamores, de mortes e de mortos, de vivos e de demasiado vivos, pero tamén de vítimas e de vitimarios.

Moitas historias e de moitas naturezas, pero todas elas inzadas de humor e retranca, alleas ás exemplaridades e ás moralinas, pero ateigadas ata a regala diso que vostede chamou un día filosofía tabernaria. E sempre cun chisco de punxente escepticismo para adobío das certezas alleas, e cunha copla popular máis ou menos acaída como remate.

E nesas teimaremos, don Manoel! Polo menos ata o non moi afastado día no que o Miguel non teña outra que ceder ao imperio da realidade, e pechar o contrato para instalar no local as billas de cervexa, acompañadas das mesas con parasoles na terraza.

—E detrás da cervexa entrará o televisor e os programas de xentes que falan pero non se escoitan.

—Mérito do Miguel, por non deixar entrar a tele! —dixo un do fondo da taberna.

—Mérito do viño —apuntou outro—. Que nos convocaría igual aínda que houbese televisor.

—Mérito da tapa —corrixiu o Miguel, pousándolle diante un prato de callos con garavanzos—. O viño só acaba afectando ás facultades cognitivas. Cos callos, vostede pode seguir razoando ata a segunda ou terceira cunca.

—E despois da terceira?

—Despois xa razoan os demais por vostede. E ás veces ata o levan a casa!

Un rapaz novo, que estaba ao pé da porta movendo o móbil de acá para acolá, dixo que a explicación do raro fenómeno da conversa sobrevivinte era moito máis sinxela. Había conversa porque non había cobertura e porque, para saber algo de alguén, en troques de preguntarllo a Google, un acababa preguntándollo a don Paio. Eu agradecín tan desmesurado eloxio e aproveitei para comentar que o móbil non era máis ca unha ferramenta inocente; que en certa medida os culpables eramos todos nós por darlle un uso inadecuado.

—Ben certo, don Paio! A min o móbil non me impide conversar —dixo outro, sen levantar os ollos do seu.

—E logo, meu? Con quen está conversando agora?

—Co meu irmán.

Daquela o mozo que estaba na mesma mesa, sentado enfronte del, saudounos erguendo a súa cunca para darse a coñecer. Xa ve, don Manoel! Antes, se un seguía a ler o xornal mentres lle falaban o máis normal é que lle dixeran algo como «Pecha o Faro, que che estou falando». Hoxe para falar con alguén o mellor e chamalo ó móbil. Aínda que esteas a rentes del. E aínda hai unha cousa máis curiosa: no meu tempo daba vergonza estar calado cando estabas coa túa parella; hoxe ninguén se estraña de velos, sentados na mesma mesa e cada un deles mirando para o seu móbil.

Falando disto, vénme agora á memoria o caso do fillo dun armador de Bouzas e da súa noiva. Seica os dous andaban moito máis soltos de mans ca de lingua, que entre eles non xuntaban conversa para cinco minutos. E, apazugadas as urxencias nalgún espazo escuro, cumpría completar en público o tempo de namorar antes de que ela tivese que volver á casa. Fose nunha cafetería ou nunha sociedade como o Club Náutico sempre había algunha persoa coñecida que os vía calados, cousa que os avergoñaba profundamente.

Así que inventaron un sistema. En troques de falar poñíanse a contar por quendas. El dicía afectando expresividade «un, dous, tres», ela contestaba «catro, cinco, seis», el «sete, oito», e así ían tirando. Se vían vir algún coñecido, a conta facíase máis longa e acompañábana con expresivos acenos das mans. Ela tiña moita arte para aquilo. Podía dicir «corenta e sete» cunha indignación que metía medo.

Disque un día, cando estaban chegando ao setenta, el saltou un número.

—Sesenta e oito, setenta...

—Saltaches o sesenta e nove —dixo ela.

—Eu dixen sesenta e nove.

—Ti ías polo sesenta e oito. E saltaches ao setenta.

—Pois non sei que importancia pode ter iso.

—Ti saberás en que estarías pensando!

E velaí, don Manoel, que por un sesenta e nove tiveron conversa para o resto da tarde.

—E casaron? —preguntou o Miguel, que levaba un bo anaco coa xerra na man.

—Casaron. E, polo que me contou o meu amigo o armador, na casa deles daba gusto estar. Alí ninguén rifaba co outro por non ter que deixar de estar calados.

Andas como Xan do Monte

tirando pedras aos cans,

se queres saír de penas,

fala o que tes que falar.

A voltas coa «hemorroisa»

 Mire que lle digo, don Manoel! Sabe que o martes pasado perdeu vostede un dos enfrontamentos dialécticos máis interesantes dos últimos tempos? Dous novos no cargo: o cura párroco de San Miguel de Bouzas e a médica do Centro de Saúde.

Pois iso sería, don Manoel! Seguro que don José non tivera tempo de indicarlle ao novo cura as tabernas onde podía atopar as ovellas do seu rabaño e aquelas das que tiña que fuxir porque eran máis ben cubís de lobos. O caso é que por aquí apareceu, entrando na taberna como quen entra na propia leira, saudando a uns e a outros, malia non recoñecer entre os presentes cara ningunha de misa, ata chegar ao mármore do altar do Miguel.

—Bo día teñan vostedes! —dixo, dirixíndose ao público, que o miraba de fite. E logo, para o Miguel—: Unha cana, se é tan amable.

—Amable lle son —contestou Miguel co sorriso dependurado no canto dos beizos—, pero billa de cervexa xa ve que non temos.

—Ben o vexo agora! —dixo, forzando un sorriso—. Eu pediría un viño se non fose por aquela copla popular que di: Os curas e os taberneiros / teñen moito parecido: / os curas bautizan nenos / e os taberneiros o viño.

Ao Miguel, que, como vostede sabe por propia experiencia, non era desa raza de taberneiros empeñados en baixar a taxa de alcoholismo dos clientes por métodos pouco escrupulosos, a brincadeira do crego sóubolle a corno queimado, pero, como bo profesional, serviulle viño do bo e sacoulle a correspondente tapa de cociña. Pero non lle deu o que o crego apetecía: un pouco de compañía, adobiada con ese palique de mostrador que fai que un se sinta como na casa.

E alí quedaría todo en nada se non fose porque ao pouco entrou a que faltaba para o duro: dona Rosa, a médica do novo Centro de Saúde.

—Bo día a todos!

—Bo día a estas horas, Rosa? —dixen eu por picala un pouco.

—Por suposto! Que para min aínda é día ata que remate de engulipar o menú de hoxe!

O crego, que isto escoitou, deu por chegada a súa oportunidade de botarlle braveza e saltar o imaxinario valado que os mantiña na condición de descoñecidos.

—Dona Rosa? Aínda non tiveramos a oportunidade de nos coñecer! Eu son o novo párroco de San Miguel. Encantado!

—Se non lle importa, eu sigo ao meu, que non teño moito tempo para xantar antes de volver á consulta.

—Por suposto, por suposto! Siga ao seu, que ocasións para parrafear non faltarán!

A conversa esmorece antes de tomar corpo. Rosa segue ao seu. Come rápido, sen levantar a vista do prato nin dar ocasión a máis parola.

—Que coincidencia! —insiste o crego—. Xuntámonos hoxe menciñeiros de corpos e menciñeiros de almas.

—Fala de don Paio? Filósofo tabernario, seica lle chamara don Manoel, pero o de menciñeiro de almas tamén lle acae ben.

—Eu falaba do meu oficio...

—Ata onde o meu caletre alcanza, o seu oficio ten máis que ver co medo que coa sanación.

—Co medo?

—Si. O medo ao inferno; o medo a un castigo eterno que non ten en conta a vida que lle tocou vivir a cada quen. Unha relixión que perdoa o malfeitor con tal de que confese os seus pecados no último minuto, mentres lles pide aos oprimidos resignación ante a inxustiza coa esperanza dunha compensación que recibirán despois da morte.

—Non tal! Non tal, dona Rosa! Non lle nego que algúns deses reproches poderían aplicarse a certa Igrexa do pasado, pero a de hoxe está moito máis centrada en proporcionarlles consolo e apoio ás xentes que en ameazalas coa eterna condenación.

—Xa me levou por onde quería! É que non dou calado nin debaixo da auga! Mire, padre, mentres vostede e os seus se dediquen a curar as almas, non imos ter enfrontamento. O problema empeza cando tamén se atribúen competencias sobre as enfermidades e a súa curación.

—Non me negará vostede que hai centos de curacións documentadas que a ciencia non é quen de explicar.

—Por suposto que existen. O que non entendo é por que vostedes se empeñan en chamar milagre a todo aquilo para o que a ciencia aínda non deu atopado explicación.

—Porque hai cousas que non poden explicarse máis que pola intervención divina.

—Intervención ou capricho? Porque ao mellor é vostede quen de explicarme algo que sempre me tivo sobre brasas: con que criterio decide Deus a quen cura e a quen deixa morrer? Unha médica coma min axuda a unhas persoas e non chega a outras porque ten límites de tempo, coñecementos e medios. Non hai necesariamente arbitrariedade: hai limitacións.

—Eu non o sei. Deus terá as súas razóns, aínda que nós non as comprendamos. Eu creo que os milagres son signos: a súa finalidade non é eliminar nin as enfermidades nin a morte, senón revelar que Xesús é Deus verdadeiro, que anuncia a salvación, e mostrar a compaixón de Deus.

—Pois deixoume como estaba! A santo de que unhas persoas reciben ese beneficio e outras non? A quen perdeu un fillo, saber que a resurrección doutro cumpre a función de mostrar a compaixón de Deus non creo que lle axude moito a mitigar a súa dor!

O crego testanea. Sente que está entrando nun terreo escorregadizo onde lle vai custar ferro e fariña manter o equilibrio dialéctico e o control do debate.

—Aínda máis —lanza de pronto a doutora—: o seu Xesús ten control do seu poder terapéutico?

—Por suposto! Por que o pregunta?

—Polo que contan os evanxeos do caso da hemorroisa.

—Non sei por onde vai...

—O da muller que levaba doce anos padecendo perdas de sangue; probablemente un sangrado xinecolóxico crónico. Oíra falar de Xesús e, aproveitando o xentío que o rodeaba, achegouse por detrás e tocoulle o manto, convencida de que con iso abondaría para sandar. E sandou.

—Xa recordo: en Marcos e Lucas está despois do exorcismo de Gerasa.

—Deixemos o dos porcos[1] e volvamos á nosa pobre muller, que levaba doce anos soportando unha enfermidade e un estado prolongado de impureza ritual asociado a ela. Pídolle que repare na orde dos feitos: ela toca o manto e queda curada. Daquela Xesús vólvese e pregunta quen lle tocou a roupa. Os discípulos aínda lle fan notar que, con tanta xente apertándoo, a pregunta ten o seu aquel. Pero el percibira que saíra del unha forza e buscaba quen o tocara. Finalmente, a muller preséntase, tremelicando de medo, e cóntalle o sucedido.

—O poder curador procede de Xesús, pero el atribúe a curación á fe da muller. A fe sería o que a move a achegarse e tocar o manto; a forza que a cura sae del.

—Quere dicir que é a fe dela a que provoca a descarga de poder terapéutico, sen que o relato mencione unha decisión del de curala. Porque ela non lle pedira permiso e el aínda andaba buscando quen o tocara cando a hemorraxia xa parara. O que eu dicía: o seu Xesús non ten control do seu poder terapéutico.

—É que os evanxeos non se poden ler así. É necesario interpretalos, e vostede está retorcendo o relato para que diga o que vostede quere.

—Señor cura: que eu estaba aquí, na miña mesa, intentando xantar tranquilamente, sen meterme con ninguén, e chegou vostede con gana de darlle ao badalo coma quen chama a rebato. Interpretémolos, daquela. Pero explíqueme por que esa interpretación permite entender que curase aquela muller e non as outras, ás que cabe supoñerlles unha fe e unhas necesidades parecidas.

Non respondeu. A estas alturas da conversa, o señor cura non sabía debaixo de que mesa meterse para gorecerse da enxurrada de argumentos que lle estaban a caer enriba.

—E pídolle, por favor, que, se noutra ocasión me ve pola rúa, faga coma que non me coñece, que eu farei o propio. E agora marcho, que se non marcho rebento!

E mire que lle digo, don Manoel! Estou certo de que, despois desta, o noso novo párroco cambiará de beirarrúa ao ver a doutora, aínda que teña que pasar o semáforo en vermello, que, como di a vella cantiga:

O cura chamoume Rosa,

eu tamén lle respondín:

Destas rosas, señor cura,

non as ten no seu xardín.

---

[1] O exorcismo do endemoñado de Gerasa, frecuentemente coñecido como o Milagre do Porco, é un dos milagres realizados por Xesús segundo o Novo Testamento. A historia mostra a Xesús exorcizando a un demo dun home e lanzándoo contra a unha piara de porcos que, como resultado da acción, corren outeiro abaixo cara a un lago e afogásense. Os Evanxeos non indican se o dono dos porcos logrou cobrar o importe da desfeita.

O accidente do Mar do Labrador.

 

Mire que lle digo don Manoel! Nacer gafeño, ou gafado, é unha expresión que se utiliza para as persoas, non para os barcos. Agora que a carcunda hispana anda a procurar meigallos onde non hai máis que consecuencias das decisións erradas, vénseme á memoria o caso do meu «Mar de Labrador» que a dicir da xente do mar "nacera cruzado desde os escantillóns".

Vostede sabe, don Manoel, que as xentes do mar somos sumamente supersticiosas; no medio do mar, a terra máis achegada é a do fondo, e a liña que separa a vida da morte depende de cousas que escapan ao noso control. As forzas da natureza que fan do mar amigo, un inimigo mortal provocan que, por moi racional que creas ser, desenvolvas todo un código estritísimo de comportamentos, rituais e tabús para intentar gañar o favor deses elementos, e afastar de ti a desgraza e a morte.

Non menor importancia ten para escudar estes males que se respectara estritamente a orde debida nas fases da construción da nave, evitando erros graves como a montaxe da roda ou a colocación do leme en xornadas aciagas, martes o venres sinaladamente. Para quen vive enfrontándose ao mar, calquera detalle fora de lugar pode marcar a diferenza entre volver a porto ou quedar para alimento dos peixes.

De no respectar estas precaucións o buque podería sufrir frecuentes desgrazas, colisións, avarías graves no motor, accidentes para tripulación, perda de mariñeiros por golpes de mar, etc.

Moi certo don Manoel! Pouco tiñan que ver todos estes accidentes co sobrenatural! O "gafe" funcionaba máis ben como unha especie de profecía auto cumprida. Unha tripulación que navegaba nun barco considerado gafado vivía cun nivel de tensión e alerta ansiosa moi superior, o que aumentaba a probabilidade de cometer erros humanos ante unha situación de emerxencia.

Volvendo ao meu «Mar de Labrador»...

—Co seu permiso don Paio; teño hoxe aquí comigo, recuperado dos seus alifafes, alguén que pode falarlle do seu «Mar de Labrador» desde outra perspectiva: o meu benquerido amigo, do que tanto lle teño falado, don Antonio de la Cruz.

O rostro de don Paio pasou nun pestanexo da sorpresa ao contento ao escoitar o nome que as miñas palabras anunciaban.

—Xa tiña gaña de poñerlle cara a tan bo nome, do que tanto me leva contado don Manoel! A ver Miguel; coido que chegou o intre de tirarlle a rolla a ese «Pago de Capellanes» que tes por aí escondido.

O que don Antonio contou do «Mar de Labrador»

Ao inicio dos anos 60, o sector pesqueiro galego precisaba dar un salto xigantesco para competir cos seus pesqueiros nos caladoiros de gran altura e nas augas frías do Atlántico Norte. Os armadores —Sensat, Gómez, Durán...—, os conserveiros —Alfageme, Massó, Curbera...—, os grandes estaleiros —Vulcano, Barreras...—, sabían que para conseguir eses cascos tan finos, rápidos e mariñeiros non bastaba cos deseños tradicionais da arquitectura naval española; había que importar a vangarda en arquitectura e enxeñería naval que se facía en Dinamarca e nos países nórdicos, adaptándoa despois aos nosos estaleiros da ría de Vigo.

Así que a principios dos anos sesenta se contrataron tres buques, practicamente xemelgos, aínda que con distinta capacidade de conxelación: o «Mar de Labrador» de 20 ton/día, cun motor Werkspoor Barreras tipo TMABS-393 de 1.850 HP; o «Leiza» de 31 ton/día, e o mesmo motor, e o «Mar de Xeo» de 35 ton/día, e motor MAN tipo G8V 40/60 de 1.940 HP.

Foi unha aposta tecnolóxica pioneira que revolucionou a nosa pesca de arrastre e conxelación. Unha aposta gañadora porque foron a contratar a un dos estudios de arquitectura naval e enxeñaría mariña máis prestixiosos e antigos do mundo: o Knud E. Hansen de Copenhague que deseñou os que foron coñecidos como “os galgos de Barreras” polas inopinadas velocidades que alcanzaban —da orde de 18 nós— aínda que foran a plena carga de peixe.

O problema foi que os daneses xa proxectaban as plantas de enerxía dos buques en corrente alterna e en Vigo aínda non tiñamos experiencia ningunha neste campo. Así que, como mírase que era o máis parvo de todos os que traballaban en Barreras, tocoume a min andar polas factorías que a Siemens tiña pola Alemaña adiante sen saber unha soia palabra de alemán.

Chegou o intre da botadura; iso debeu de ser alá polo mes de febreiro de 1964. A madriña escollida, nada menos que dona Mª Carmen Martínez Bordiu, se retrasa. As autoridades deciden agardar pero a xente do estaleiro sabe que a marea non espera por ninguén. Ao fin a madriña chega, tranquila e sen despeitearse.

E como diría vostede, don Paio, alí comezou o meigallo, que a madriña non foi quen de rachar a botella de champaña contra do casco, e como a marea marchaba sen agardar por ninguén, picaron amarras, quitaron calzos e estadas para proceder á botadura sen agardar un segundo intento co champan. Aínda así tiveron que escoitar o renxer do ferro contra das pedras do fondo por ter agardado de máis.

E se a meigallos andamos, pouco tempo despois, en agosto dese mesmo ano, cando se ultimaban os últimos traballos previos á entrega do «Mar de Labrador», un terrible incendio acabou co forro e os illantes dos mamparos das adegas e do parque de pesca. O lume foi de tal magnitude que aos bombeiros de Vigo —e aos de Valença do Minho que viñeron axudar—levoulles varios días sufocalo. E tanta foi a auga utilizada no labor que estiveron a piques de afundir o buque!

Resultado: O buque que tiña que ser entregado de primeiro saíu de último; en 1965 tras dos seus dous irmáns, e non sen antes sufrir o máis grave de todos os accidentes da súa longa historia: a rotura do eixe de arrastre da «maquinilla de pesca».

A manobra de pesca nun buque con rampla de arrastre por popa depende en gran medida da calidade dos elementos desta manobra, e parte esencial é a denominada «maquinilla de pesca», un guinche con dous carreteis onde van estibados os cabos que amarra a rede de pesca ao barco. No caso do «Mar de Labrador» a máquina, unha Neptune HMC-III, con dous carreteis de capacidade individual de 2.500 metros de cable de 24 mm de diámetro viñera da fábrica que a Brusselle Marine Industries tiña en Nieuwpoort, na provincia de Flandes Occidental, a uns trinta quilómetros de Ostende.

A máquina era arrastrada por un motor eléctrico de 300 CV en corrente continua, que obtíñamos dun convertedor Ward-Leonard, a través dun eixo de accionamento que tamén viñera de Bélxica.

—Como se nos non soubéramos facer eixos! —rosmara Pita, o xefe de buque ao recibilo para o seu montaxe a bordo—. E, mire que lle digo, don Antonio! Ben calculado estará, que non digo eu que non, pero boa traza non me ten.

Queda pouco para a entrega do buque e chega o día de facer as probas da maquinilla. A redor dela estamos —ademais de tres ou catro traballadores do estaleiro—, o enxeñeiro responsable de Bruselle, Pita o xefe de buque, e eu mesmo como responsable do funcionamento da parte eléctrica.

— Arranca amodo — Ordena Pita ao traballador que está na panca de goberno da máquina—.

Todo parece ir ben.

—Sube a media!

O ruído medra moito pero nada parece anormal. Pita e enxeñeiro belga vixían o comportamento do eixo ben achegados a el.

—Mételle toda!

Entón se evidencia que —como Pita se maliciaba— o eixo algún problema ten.

—Corta, corta! —grito eu ao ver que, probablemente por mal equilibrado dinámico, o eixo entra en resonancia ameazando con desfacer a maquinilla.

O eixo se transforma nunha camba mortal que corta en dous cachos ao enxeñeiro belga, lanzando un deles contra Pita, que perde unha das pernas no impacto, e a outra contra min tirándome contra da escada da cuberta de botes e enchéndome a roupa de sangue.

De sangue allea penso eu, porque dóeme todo o corpo dos golpes pero non sinto ferida ningunha. Voume ata casa aínda en estado de choque. Non sinto nada. Soamente que vou pisando nun zapato enchoupado. Cando chego a casa a miña muller, que non sei como conserva o seu estado de ánimo ao verme cuberto de sangue, comproba que o que viña pisando era o meu propio sangue que saía dunha pequena ferida que a metralla da rotura do eixo fixera na miña perna.

Cala don Antonio absorto, navegando no mar das lembranzas do pasado. Calo tamén eu, que ninguén debe interromper o encantamento. Limítome a coller a botella de “Pago de Capellanes” e encher dese oloroso líquido a copa do seu —xa tamén meu— amigo. Entón, como como convocado por un trasno, veume ás mentes a noticia dun diario:

Entre o sete e o oito de novembro de 1984 afunde no Golfo de Alaska o «Mar de Labrador" debido a una avaria na hélice. A tripulación, composta por 28 homes, puido ser rescatada por outros barcos que estaban na zona e que recibiron a petición de auxilio.

O buque gafe sería, pero pouco, porque daquela non morreu ninguén.

Os mariñeiros de Vigo

saen do peirao rezando,

e cando volven sen peixe,

chegan á casa chorando.

Os mariñeiros de Bouzas

saen do peirao calando,

e cando volven con peixe,

chegan á casa cantando.

 

Tortilla de patacas en Casa Tomás

Mire que lle digo, don Manoel! Igual pode vostede terzar na polémica que tiveron antonte, nesta taberna que alguén chamou a nosa «Sede da sede», don Antonio o da asesoría —que vai tan de sabido que acaba en sabichón—, e o Sadurniño, un vellote de Ferrolterra ao que coñezo dende as Folgas do 72.

O que comezou en debate e case que acaba en liorta tivo a súa orixe nun relato do Sadurniño; nel contaba como —alá polos anos corenta— o estaleiro de Perlío, na banda sur da ría de Ferrol, recibía acotío gabarras repletas de material roubado da Bazán. A isto opuxo don Antonio que tal afirmación carecía por completo de calquera base histórica. Que el tiña familia en Ferrol e que iso era unha lenda urbana nacida da rivalidade histórica entre os dous estaleiros da ría, e engadía que Estaleiros e Talleres do Noroeste nacerá pola iniciativa de don José María González Llanos, un enxeñeiro naval militar que transformou un modesto taller de reparacións metálicas no maior estaleiro de Europa.

— A idea de que un estaleiro desa envergadura, con ese guindastre pórtico, un dos maiores do mundo na súa época, puido fundamentar o seu crecemento industrial no roubo de material é simplemente ridícula.

— Don Antonio: non me faga dicir o que non dixen, nin pensar o que non pensei! De onde saca vostede que eu afirmei que a transformación de ASTANO dun taller artesanal a un dos colosos navais do mundo en apenas dúas décadas foi froito do material roubado á Bazán?

— Pois está aquí don Paio, que o escoitou e non me deixará mentir...

— Sinto non poder darlle a razón, don Antonio. Eu entendín o das gabarras de material roubado como unha das tantas anécdotas que ilustraban o comportamento habitual dos protexidos do Réxime: a privatización do que é de todos —o estaleiro público— en beneficio de uns poucos...

— E que estou un pouco farto xa desa deturpación da historia que están empeñados en facer. Que parece que en todos estes anos nada se fixo ben! E digo eu que facer dun modesto taller de carpintería de ribeira o maior construtor mundial de «superpetroleiros» algún mérito terá! Unha cousa así non sae da improvisación nin dun milagre. É o resultado dunha aposta radical pola innovación tecnolóxica; dunha combinación moi meditada de liderado técnico excepcional, visión comercial, e, claro está!, apoio industrial e financieiro

— Mire que lle digo, don Antonio! Por min pode estar todo o farto que lle preste, pero por moita cháchara que lle poña ao seu discurso non conseguirá transformar a realidade: don José María González-Llanos e Caruncho, oficial da Armada e enxeñeiro naval, foi director xerente de Bazán ata o ano 1971. E o principal impulsor da creación de ASTANO cun grupo de socios no ano 1941, cando aínda estaba ligado á empresa pública. Aínda máis! Ese «liderado técnico excepcional» do que fala ten unha orixe que non se chama Astano; se chama a Escola de Aprendices da Bazán.

— Que fundou don José María en 1938...

— Non tal! —terzou o Sadurniño alporizado—. A escola a fundou a República fai máis de cen anos!

— Os dous tedes razón! A Escola foi unha creación da República... que desapareceu coa República! E que don José María González-Llanos volveu a por en marcha!

E así seguiron discutindo e discutindo sen aproximar posturas, cadaquén enrocado nos seus datos: don Antonio na súa defensa a treo da visión de ASTANO como a obra dun enxeñeiro brillante que soubo aplicar a soldadura estrutural antes que ninguén en España, combinada cunha feroz ambición empresarial, financiamento bancario a gran escala e a capacidade de subirse a tempo á onda dourada mundial do petróleo e os grandes petroleiros dos anos 60 e 70; e o Sadurniño como o resultado das políticas de promoción industrial do réxime franquista, que deu traballo a unha morea de torneiros, axustadores, delineantes e soldadores altamente cualificados, mentres houbo mercado para o tipo de buque que unha instalación tan enorme podía acometer con rendibilidade, e os mandou ao paro e á desesperación cando as políticas industriais cambiaron. Vostede que pensa don Manoel?

— Pois mire que lle digo, don Paio! Pouco máis podo achegar ao acertado resumo que vostede ven de facer. Soamente, se lle presta, contar unha pequena anécdota dun dos meus primeiros contactos con algunha xente de ASTANO.

— Préstame!

O que don Manoel contou a don Paio

Non sei se xa lle dixera que alá polos anos setenta fun o responsable para Galicia e Asturias do departamento naval da empresa na que traballaba. Naquela época, a ría de Ferrol era un ferver de tensións industriais e comerciais, onde as esixencias normativas dos materiais que se debían empregar nas construcións chocaban coas limitacións da realidade industrial española. Ou dito con máis claridade: os materiais necesarios para construír aqueles monstros do mar tiñan unhas especificacións que os materiais made in USA cumprían doadamente. O problema era que o prezo deses materiais era igualmente made in USA; moi lonxe do que o estaleiro podía pagar por eles.

Aínda máis: a principal razón para fabricar eses buques en España, a un prezo que na maior parte das ocasións estaba por debaixo dos custes, era precisamente dar traballo á industria española, polo que a oficina técnica dos estaleiros tiña ordes concretas de mercar en España todo o que en España se puidese fabricar.

E ese era precisamente o meu traballo concretamente para a parte do material eléctrico, que era a nosa actividade: servir de tradutor das especificacións dos materiais demandados polo estaleiro aos fabricantes do noso grupo, e loitar pola consecución dos importantísimos contratos de fornecemento deses materiais.

— Don Manoel... —díxome entón don Paio—. Non sería hora de ir entrando en fariña?

—Fai ben en avisarme, don Paio! Como se nota que me coñece ben!

Na oficina técnica de ASTANO mandaban, man por man, dous Elías. Estes dous personaxes tiñan, aos ollos do meu xefe, unha importante influencia na decisión de adxudicación dos pedidos de material, polo que no seu intre —e por suposto sen estar eu presente— lles prometera unha suculenta recompensa monetaria se interviñan para que ao final a decisión nos fose favorable.

Chegou o intre da decisión da compra das pantallas estancas da iluminación do buque. Un pedido de sete estralos no que eu deixárame a pel. E como non podía ser douro xeito, xa que a nosa alternativa era a única que cumpría as normativas técnicas, e o pedido recaeu na nosa empresa, faltoulles tempo aos Elías para levantar o teléfono para darnos a boa nova e esixir, entre broma e veras, a conveniencia de celebrar axeitadamente tan feliz acontecemento en Casa Tomás, o restaurante de dona Amelia en Xuvia, que tan ben gañada sona tiña de ter o mellor marisco da contorna.

Acordáramos ir ao restaurante cada parella no seu vehículo, para non darlle sustento ás rexoubeiras. Aparcamos nunha campa que o restaurante tiña a tal efecto e preguntamos pola mesa reservada ao noso nome. Os Elías xa estaban nela, agardando por nós cun vermú e uns camaróns. Ben empezaba a cousa! Rematados os preceptivos saúdos, o máis vello dos profetas apuntou que igual era o intre oportuno de facer a entrega do acordado antes de que alguén viñera a molestarnos para tomar a comanda. O meu xefe estivo de acordo e o sobre cos cartos, tan indebidamente cobrados por unha xestión que non fixeran, cambiou de mans por baixo do cándido mantel.

— Supoño que está todo... Non o vou contar aquí; estamos entre cabaleiros!

— Por suposto que está todo! —dixo o meu xefe cun asombroso control de si mesmo.

Ao sinal acordado achegouse a nós o camareiro, co taco de espiral na man, disposto a tomar nota da comanda.

— Os señores dirán...

Visto o visto, señores había poucos na mesa, pero os invitados sabían a que viñan, e abriron a boca, non para profetizar como podería agardarse polos seus nomes, senón para pedir unha enchedela do mellor marisco que o Tomás tiña nos seus mostradores. Entón foi cando chegou a miña quenda para saír a espertar a besta:

— Para min marisco non. Mellor unha tortilla de patacas, desas que aquí fan tan ben.

— E logo non che gusta o marisco? —di o Elías máis novo, entrando ao anzol.

— Que va! Adoro o marisco. Estaría semanas enteiras comendo só marisco. Pero levo toda a semana fóra de casa e marisco ao xantar e marisco á cea xa é moito para o meu ácido úrico. Unha destas tortillas de pataca con moito ovo préstame máis!

Aínda que a miña actitude tiña moito de «fódase o sarxento que hoxe non como», o certo é que fixo nos profetas o efecto desexado.

— Coño, José Luis! Non hai un traballo para nós na túa empresa? Eu quero un posto de comercial onde poida xantar e cear marisco todos os días!

Xaque mate! Con cara de quen non está a falar en serio, fixen o meu movemento final.

— Mágoa. É que para poder xantar e cear marisco todos os días non chega con ser comercial de José Luis. Teriades que ser o director técnico do departamento naval, que non depende de José Luis, senón dun enxeñeiro naval de Bilbao, que non creo que vos dera traballo.

Un silencio ominoso caeu riba dos comensais. Entón eu votei unha alegre gargallada, mentres petaba amigablemente nos lombos dos profetas situados á miña destra e sinistra.

— Supoño que vos queda claro que a miña explicación é só unha brincadeira! Unha broma como o voso comentario solicitando a José Luis un traballo!

A partir daquel intre a enchedela de marisco deixou de ter graza para os Elías. A conversa esmoreceu, e non houbo café, copa nin puro final. Cando quedamos sós na mesa, o meu xefe intentou iniciar un rosario de reproches afeando a miña conduta.

— Mellor deixemos as cousas como están José. Non teño gana de iniciar aquí unha competición de «e ti máis». Déixame dicirche soamente que deches de xantar a quen despois che morde. Os Elías estaban a traballar a favor da oferta da competencia e, visto que non puideron arrimar a orde de compra a eles porque o seu produto non cumpría as especificacións, viñeron onda ti a a cantarche milongas. Agora xa sabes algo que non sabías, e se me fixeras caso cando falamos do tema aforrarías cartos e preocupacións.

—Fodido quedaría, don Manoel!

—Pois si, don Paio. Fodido quedou pero pouco aprendeu. Xa se sabe que os técnicos non temos entre os xerentes moito predicamento!

—Pois o conto ben merece unha copla, feita a tal efecto:

Nin me deas santiaguiños,

nin che quero unha centola.

Dáme unha boa tortilla,

coa pataca e a cebola.

As praias da Costa da Vela

 

Mire que lle digo, don Manoel! Alá polos anos setenta, nos estertores do tardofranquismo, un vello amigo, cuxo nome a petición propia non hei de citar, collera en aluguer unha estanza nunha casa de comidas da vila de Donón. O protagonista do noso conto pasaba naqueles tempos por unha situación laboral complicada, o que aconsellaba a procura urxente dun lugar onde permanecer un par de semanas afastado da barafunda da cidade.

Á diferenza dos filósofos peripatéticos, o noso home procuraba a soidade nas súas camiñadas e, xa de mañanciña, collía polo sendeiro da Costa da Vela ata a punta Couso, pasando polo Carballo dos Namorados, o castro de Donón e a aldea de Punxeiro, e volvendo polas praias de Couso, Firu, Curres e Areabrava. Outras, ás veces, collía cara ao sur ata Cabo Home, dando a volta pola praia de Melide e punta Subrido, seguindo despois a senda costeira ata as praias de Barra, Viñó e Nerga.

E como ao final neses anos non había tanta xente facendo día tras día eses camiños, ao pouco ficou cunha certa confianza cun nativo desas terras ao que deu en alcumar como «Canalonga» porque con tal instrumento ía sempre cargado para —segundo contara— alcanzar augas propicias a esta fina arte de pesca dende os cons e cantís da costa.

O noso home comprobara que, cando o «Canalonga» estaba na faena, ocioso era dirixirlle a palabra, mais que tal disposición viraba como a folla da ulmeira cando coincidían nunha das congostras camiño do destino escollido como propicio para botar o anzol. Daquela era o pescador o que procuraba o parrafeo.

—E logo, meu señor: vostede, de onde ven sendo?

—Son de cidade, ben o ve. Estou na da Marica pasando uns días para descansar.

—Pois fixo moi ben! Porque se de algo temos aquí é tranquilidade!

—E praias...

—Praias a eito! E moi afrodisíacas!

—Certo! Unhas praias paradisíacas!

—Paradisíacas non lle sei: eu falaba de afrodisíacas, que non sabe vostede como me poño ao albiscar as raparigas que veñen á praia bañarse en coiro vivo!

Se tal foi ou non foi o conto, non llo podo acreditar! Soamente podo afirmar que o meu amigo pasaba por ser, en opinión de acreditados filólogos, persoa experta en lexicoloxía e semántica, antes que relator de chistes de comicidade dubidosa.

Do queixo non che me queixo,

que o queixo ben che me sabe;

quéixome de quen mo vende,

que non mo deixa de balde.

Do lavado de mans

 

Mire que lle digo, don Paio! Curta, o que se di curta, non foi —por moito que prometera no texto—, o conto da miña compañeira de vida, que empeza ben pero en canto dá dous pasos na dirección correcta dálle a pulsión de explicalo todo e alá vai a pretendida brevidade!

Escoite e verá!

Nos baños das oficinas de CENSA coinciden na miña presenza Xoán Ledo, obreiro e sindicalista, e don Carlos de Miguel, enxeñeiro do ICAI afeccionado ás chanzas.

—Home Xoán! Ti que es un rapaz espelido, sabes en que se diferencian cando van a ouriñar un de taller e un de oficinas?

—Vostede dirá, don Carlos...

—Pois que o de taller primeiro lava as mans e logo ouriña, mentres que o de oficinas primeiro ouriña e logo lava as mans!

—Non é por levarlle a contraria nin por rebentarlle a chiscadela, don Carlos: non sei o que farán os de oficinas que non é tal a miña ocupación, pero ata onde eu sei os de taller temos o costume de lavar ás mans antes e despois de ouriñar!

Xa ve, don Paio, traballo feito non corre presa!

 

Dedicado ao meu benquerido Ángel, que quería que tamén me metera cos poderosos...

Máis mata a mala lingua...

Mire que lle digo, don Paio! E eu que pensaba que a xente desta confraría xa aborreceran os contos das asistentas da nosa casa! Pois, xa que insisten, contarei unha anécdota máis; curta, para non empachar ao persoal por riba do razoable.

O conto de hoxe vai do infortunio da Maruxa, unha moza en idade de merecer que estivo pouco tempo traballando na nosa casa. O tempo de cubrir a ausencia por enfermidade da súa nai, Dina, outra das protagonistas das nosas historias de asistentas. Pois non vai tanto tempo, don Paio! Recorda? Aquela que dixera do tío Tomás que «tiña menos xeito que un pavo nun tellado» cando ao ir coller unha tixola na cociña guindou ao chan media vaixela! E menos mal que era a de diario!

Maruxa comparte moitas cousas coa súa nai. Non podería ser doutro xeito, que dous que dormen no mesmo colchón vólvense da mesma opinión. Nai e filla comparten, por exemplo, unha mesma traza delgada e nervada, froito do extenuante traballo manual e da desnutrición crónica propia da súa economía de subsistencia e comparten tamén unha preocupante falta de hixiene persoal agravada —no caso de Maruxa, pola rexa e abundante transpiración dunha femia en flor.

Ten moita razón, don Paio! Eu daquela non podía maxinar que a citada falta de hixiene puidera ter outra orixe que a apatía e o desleixo. Cos meus poucos anos a única realidade era a nosa: auga corrente na casa, toallas limpas, xabón de olor na pila. Nin pensar na carencia material de medios, ou en razóns sociais e culturais profundas polas que o coidado persoal puidera chegar a ser unha carga insoportable.

Pero non é diso do que vai este conto senón doutra das características compartidas que non citáramos: o analfabetismo. Ningunha das dúas sabe ler, cousa abondo habitual e que a ninguén preocupa; porque son mulleres, e as mulleres abondo teñen con coidar a casa, ao marido e aos fillos seguindo, puntual e exactamente, as indicacións da santísima trindade da intimidación: o clero, os caciques e a Garda Civil.

A cousa vai que neses días Maruxa moceaba cun rapaz de non moitas luces que coñecera nun baile de «La Palmera», o mítico salón de baile da antiga carreteira de Villacastín, hoxe avenida de Ramón Nieto. E digo que de non moitas luces sería, porque os pais —un matrimonio de Leiro que puxeran a principio dos anos cincuenta un despacho de viños na rúa de Lepanto— gastaran unha chea de cartos en intentar que o rapaz sacara o bacharelato en canto colexio de sona había en Vigo, sen que —o moi bárbaro!— conseguira achegarse nin tan sequera ao cuarto curso.

Menos mal que a Patria, sempre oportuna, cruzouse no camiño da parella, e «antes de que o lume se fixera cacharela» e os primeiros bicos e furtivos tocamentos chegaran a anubrar as fronteiras da prudencia, o mozo foi chamado a cumprir as súas obrigas no Cuartel de Instrución de Mariñeiría que estaba situado na zona de Esteiro, no Ferrol.

— Escribirasme? —preguntara Maruxa ao ir a despedilo, máis por comprobar que non a esquecería que pola ansia de recibir as cartas.

—Escribireiche! —prometeu el, que non era cousa de afrouxar un lazo tan doce como no que nese intre estaba.

E abofé que escribiu! Unha única carta un mes despois de chegar ao Ferrol. Carta que, por moitas voltas que lle deron, non revelaban nin a nai nin a filla o seu contido. Como non era cousa de gastar os cartos en balde, acordaron agardar por algunha máis para levalas xuntas a quen as puidera ler. Pero o tempo pasaba e ningunha carta máis chegaba á choupana da Cabalaria onde vivían.

Así que Dina, aproveitando que ven a presentarnos á súa filla Maruxa —que lle fará a substitución o tempo que teña que gardar repouso despois da cirurxía que ten programada no «Pirulí»—, achégase ao meu pai e pídelle con moito misterio que lle lea o que pon aquela condenada carta que recibiron fan meses e que están nunha agonía por non poder adiviñar o que nela di o mozo da Maruxa. Que ben sabe que o señorito Fernando ten moitas cousas que facer, pero que non llo quere pedir ao señorito Tomás, porque é solteiro e un pouco xarelo, que ben sabe ela que ten butaca reservada para todas as Compañías de Revistas que visitan Vigo.

—Veña esa carta! —di o meu pai Fernando poñendo as lentes de ler.

Polo que eu recordo, a carta viña a dicir máis ou menos o seguinte:

«Maruxa:

Espero que ao recibo da presente esteas ben de saúde. Eu ben tamén, grazas a Deus, sen máis novidades que as propias do servizo.

Ferrol é moi bonitiño, con rúas moi rectas e feitas a escuadro coma dun carpinteiro, con moitas cafeterías e edificios de moito mérito.

Pero non é diso do que che quería falar, que levo moito tempo dándolle voltas ao pote sen saber como dicir o que teño que dicir.

Mira Maruxa: teño un compañeiro de instrución que é de Candeán e coñece ben a túa familia. Asegura que a túa nai é unha lercha que anda sempre a presumir do que ten, cando o certo é que non ten. Tamén di que é cousa de ver a cantidade de trapallada que leva enriba os domingos, cando sae coa rede botada por ver o que pesca, por iso que, por moito señorío que afecte no vestir, non se lle achega ninguén, porque todo o que leva está estragado e con máis merda que o pau dun galiñeiro. A roupa e ela!, que segundo conta é unha porcona que fai anos que non se lava nin as partes que máis hixiene demandan!

E para rematar: Todo o mundo en Candeán sabe que non tes pai coñecido, e como apunta o refrán «Puta a nai que a pariu de solteira, e puta a filla que o ronsel herda», non vou casar cunha moza con tales antecedentes por moito que non me deixaras nunca meterche man.

Así que xa sabes: cada un polo seu camiño e Dios no de todos.

O teu mozo que xa non o é».

O comedor énchese dun silencio arrepiante. O meu pai retira as lentes coas que se axudara na lectura. Eu percibo desde a miña cadeira que fai hercúleos esforzos por manter o rostro inmutable; cos dentes fortemente pechados pretende evitar o inevitable, porque as comisuras dos beizos comezan a moverse sen control ao percibir claramente tras a porta do dormitorio a risa de coello —contida pero tremendamente contaxiosa— do tío Tomás, que escoitara todo desde o seu agocho.

Entón Dina ergueuse da mesa, diante da cal estaba sentada escoitando a lectura coma quen escoita unha sentenza de morte, tomou a Maruxa de ganchete e saíu pola porta non sen despedirse do meu pai cunha lección de dignidade que non esquecerei nunca.

—Filla de solteira! Que saberán eles! Viúva de vivo —como tantas outras— son. Grazas, don Fernando. Hai solto polo mundo moito fillo da gran puta, aínda que as súas nais fosen unhas santas!

Tes, en cambio, orfos e orfas

e campos de soidade,

e nais que non teñen fillos

e fillos que non teñen pais.

E tes corazóns que sofren

longas ausencias mortais,

viúvas de vivos e mortos

que ninguén consolará.