Os limpadores de morte (1)

 

Mire que lle digo, don Paio! Eduardo e Lita eran un matrimonio de moi boa avinza e saberes complementarios, que tiñan unha empresa de desparasitado na rúa de Urzáiz —José Antonio daquela— na que traballaban arreo pero coa que non saían de probes. E non porque non houbera demanda; non porque o control de pragas non fora necesario —que de parasitos estaba chea a sociedade española dos sesenta— senón porque daquela a xente estaba afeita a loitar contra elas con remedios caseiros. O gato era nesa angueira un traballador fundamental para manter a casa libre de roedores! Pouco remunerado, ben é certo! O dereito a durmir ao calor do fogar e, se cadraba, unha cunca de leite. O malo do gato era o seu tamaño: nin soñar en meterse polos buracos polos que os ratos escapaban. Para eses recunchos inaccesibles ou para a bichería que carecía de interese alimenticio para o felino, recorríase ao DDT.

Noxo especial lle tiña eu ás cascudas. Das outras pragas miúdas, pulgas e chinches non tiñamos. Moscas si! Moitas e moi prosmas. Venme agora á lembranza as instrucións de uso dos polvos de DDT para matar as moscas que lle dicíamos ás máis cativas que viñan en “latín de cociña” na lata. Se a memoria non me é infiel, era algo así como:

ü  Cógili mosquili.

ü  Abrili bóquili.

ü  Botili polvili.

ü  Estirríquili pátili.

ü  Mosquili mortili!

A cantarela non se dicía de corrido; se escenificaba con exaxerados acenos, como se estivéramos operando a corazón aberto nun quirófano, e canto máis abrían os cativos os seus ollos de sorpresa, máis satisfeitas estabamos nos da nosa científica explicación.

Pero estaba a falar das cascudas, o gran inimigo invisible dos pisos vellos e húmidos. Cando, coma nos, tes unha tenda de alimentación no baixo, cos seus sacos de fariña, de patacas e moito onde rillar, o problema das cascudas multiplicábase por dez. As cascudas estaban nos nosos pesadelos sobre todo se nos levantabamos pola noite a íamos á cocina a coller un vaso de auga. Porque se as «rubias» —que algúns chamaban alemás— dábannos noxo, as «negras», moito más grandes e grosas, producíannos auténtico terror.

—      Písaas, písaas! — Gritaba aterrorizada a miña irmá pequena cando tal sucedía.

Pero poñer o meu pé descalzo riba do seu corpo de aspecto coriáceo e graxo e imaxinar o son do renxer da armadura de queratina ao rachar coma a casca dun ovo, cun eco oco e carnoso, a sensación de humedén na pel espida da palma do pé, o visgo espeso e amarelado dos zumes interiores do bicho, o arrecendo a rancio, a podremia e graxa vella dos recunchos máis escuros da casa ao esmagala contra das táboas do chan, estaba moi por riba das miñas forzas.

Menos mal que chegou a nosa casa Eduardo, armado con eficaces consellos para loitar contra da invasión! A loita contra da cascuda é en todos os casos unha guerra de desgaste, pero no noso a situación se agravaba ao ter a tenda de Eulalia no baixo, que funcionaba como un foco de infección constante por mor dos moitos agochos que alí podían atopar. Eduardo logrou convencer a Eulalia, que protestaba que tiña todo limpo como unha patena, que as cascudas non as tiña ela; que viñan no que lle subministraban, que ninguén dos seus fornecedores puña o coidado dela nesas cousas. Xunguido a estratexias varias máis eficaces que as tradicionais das bólas de ácido bórico con puré de pataca e azucre, ou o da fariña con xeso[1] e auga.

De como chegou Eduardo á nosa casa vai a seguinte parte do conto, relato ou sucedido, que que me dispoño a desenvolver en canto me hidrate un pouco a garganta con este Monterrei tan gorentoso.

Pois verá, don Paio! Eduardo e Papá cadraran coma nos: tomando «a chiquita», e sacando a lingua a pacer; eles na taberna do Recreo e vostedes na do Mincha primeiro, e na do Miguel hoxe. E coma vostede e o meu home Eduardo e o meu pai fixeran tan bo caldo que, ao pouco, a relación dos homes transitou ás súas respectivas mulleres, e o matrimonio de Lita e Eduardo acabou vindo con frecuencia tomar un café a nosa casa, o que ben sabe vostede, don Paio, que daquela era un nivel de confianza entre familias moi elevado.

E iso que o meu pai fora na súa mocidade Garda Civil e Eduardo nacera en Toulouse fillo de exiliados españois! Pero para ningún dos dous contaban estas cousas fronte ao valor da amizade! De feito Eduardo contara un día ós meus pais que a culpa de que acabara montando no Vigo dos anos sesenta unha empresa dedicada a unha actividade de tan pouca demanda, fora do seu pai, que xa ben cedo iniciara ao cativo nos segredos da profesión.

Ai non don Paio! Miguel, o pai de Eduardo, chegara ao Departamento de control de pragas da vila de Toulouse por unha vía moi revesgada. Vía que eu fun reconstruíndo con mimo ao longo dos anos. Xa lle contaría o larapetas do meu home que son historiadora de vocación aínda que non chegara a rematar a carreina na UNED, e a historia do pai de Eduardo foi sempre para min apaixonante.

De acordo, don Paio. Moi resumida, pero cóntolle o principal do que sei da

Historia do Miguel.

Miguel fora capitán da Garda de Asalto. Cando en xullo de 1936 se produciu o golpe de Estado militar contra a República, o pai de Eduardo, como a práctica totalidade dos seus compañeiros, mantívose fiel ao goberno constitucional. E non lle teño que contar que a intervención decidida deste corpo, combatendo na rúa cóbado con cóbado coas milicias obreiras, foi o factor determinante para que o alzamento militar fracasase nas grandes cidades.

O pai de Eduardo foi dos que pasaron en febreiro do trinta e nove por Le Perthus na Retirada, pensando que ían ser ben acollidos polo goberno de centro-esquerda de Daladier, e foron a parar con cen mil compañeiros máis a un espazo cercado por arame de puga, sen auga potable, sen barracas e baixo a tramontana do inverno ao campo de concentración de Argelès-sur-Mer. Alí o pai de Eduardo, como moitos daqueles soldados republicanos que máis tarde alimentarían as filas da Resistencia, tiveron o seu primeiro e amargo contacto co chan francés.

A guerra de España, ben o sabe vostede don Paio, non foi máis que o ensaio xeral da guerra europea que foi, decontado, mundial. E en setembro de 1939, cando o goberno francés declaroulle a guerra á Alemaña nazi, decatouse de que tiña un problema grave: que facer cos campos de concentración onde mantiña aos republicanos españois. Pola beira de Laiño o control dos campos mantiña unha parte do seu exército inmobilizada nas areas de Argelès ou Saint-Cyprien; pola de Lestrove  precisaba man de obra urxente para substituír os homes franceses mobilizados para ir loitar ao fronte. E a solución ao problema foron as CTE, as Compagnies de Travailleurs Étrangers nas que todos os exiliados españois que non quixeran volver á España de Franco ou alistarse na Lexión Estranxeira, tiñan obriga de integrarse.

E, por suposto, don Paio, que o pai de Eduardo escolleu ingresar nas CTE, e foi destinado, como unha porcentaxe altísima dos seus compañeiros de campo, as obras hidroeléctricas do suroeste de Francia. Concretamente Miguel foi a parar ás obras da ampliación e construción do encoro de Gnioure, nos Pirineos centrais, unha parte do Complexo Hidroeléctrico de l'Artigue, no departamento do Ariège a algo menos de hora e media ao sur de Toulouse.

Nesta obra monumental coñecida como “O xigante do Ariège”, os republicanos das compañías CTE 131 e CTE 534 tiveron que traballar en condicións extremas perforando túneles na rocha granítica a máis de 800 metros de altitude a golpe de pico e barrenos, cargando cemento polas ladeiras e soportando o frío rigoroso e as neves do inverno pirenaico cunha vestimenta militar francesa vella e totalmente insuficiente para aturar a climatoloxía.

Estas condicións serviron para que o PCE, o único partido que mantivera dende a retirada a disciplina e a capacidade de organización, transformaran cada unha das compañías de traballo en células de resistencia organizada, en toda a contorna de Toulouse. Resistencia organizada que se concretaba en constantes sabotaxes das infraestruturas de guerra. Vías férreas, liñas de alta tensión e ás propias conducións de auga que alimentaban a industria de guerra nazi caeron pola acción dos mesmos obreiros españois que as construíran.

E máis adiante no tempo, cando a presión da Gestapo e da Milicia de Vichy se fixo insoportable, estas CTE do Ariège foron as primeiras en subirse en bloque ao monte, converténdose de escravos en soldados: a 3ª Brigada de Guerrilleros Españoles, unha das unidades do maquis máis activas e eficaces de todo o Suroeste francés, que operaba en contacto directo co estado maior de Toulouse.

Toulouse foi liberada en agosto de 1944. Nesta liberación xogaron un papel fundamental os guerrilleiros españois. A cidade converteuse nun oasis de liberdade para os comunistas españois, que tiñan en Toulouse os seus propios xornais os seus cuarteis; e aínda o seu propio hospital: o mítico Hospital Varsovia. Ironicamente a solución que o goberno de Édouard Daladier utilizou para baleirar os campos de internamento acabou sementando as bases para que Toulouse se convertese na gran capital do exilio comunista español.

E non sei ben se como premio ao seu eficaz traballo na expulsión das ratas nazis, ou por algunha outra razón que se me escapa, o concello de Toulouse deulle a dirección do Departamento de Control de Pragas, orixe, como xa lle contara da actual profesión do seu fillo.

Carafio! Quédome parva: será posible que sexan xa estas horas? Mire que lle digo, don Paio! Se non lle parece mal deixámolo aquí e seguimos outro día co resto da historia, e:

Adeus, adeus que me vou

desta terra para a outra;

coa auga dos meus ollos

lavarás a miña roupa.

---

[1] O de mesturar fariña de trigo con xeso en po a partes iguais e poñer un prato con auga ao lado, era un vello truco un pouquiño cruel de máis. A cascuda comía a fariña, bebía a auga e o xeso fraguaba no seu estómago, poñendo fin ao problema... en teoría! Na práctica, segundo dicían os vellos, as ca

Historia de Ramona (2)

 

Mire que lle digo, don Paio! Manda truco o que son os  relatos! Comezas a falar dunha cousa —neste caso da historia da Ramona, aquela rapariga que a miña nai collera para criada de servir na nosa casa— e rematas comentando das túas orixes familiares na rúa dos «Alfileritos» de Toledo!

Como xa lle contara daquela, a miña nai cambiara coa Ramona o seu costume de contratar a axuda dunha asistenta para algunha das tarefas da casa, admitindo nese lugar a unha «interna»: unha muller —unha rapariga neste caso—,que ía durmir nela. E abofé que a miña casa era ben pequena para tal propósito, que, a diferenza da do meu Manoel en Bouzas, onde había carto para o servizo con baño propio e ata ventá ao patio de luces, tivémola que instalar, como xa lle contara, facéndolle un oco no carto dos trastes.

Pero podo dicir con xustificado orgullo que á miña nai era tan boa que non lle cabía o corazón no peito, e que despois das admonicións de Rosario non era quen de abandonar á rapaza ao fatal destino que o borrachón e malandrín do seu pai trazara para ela, como xa fixera coas maiores. Dúas xa eran abondo para traballar no vello oficio do comercio carnal no Bar “Dos Naciones”!

Non sei se sabe, don Paio, que as criadas de servir tiñan dereito a comida e cama, e a unhas poucas horas libres á semana. Comida na cociña, das sobras do servido e unha vez rematados os traballos desta tarefa; cama ás máis das veces nun pequeno espazo preto da cociña, e unhas horas libres, o xoves pola tarde, que aproveitaban para encher os bailes “de tranca”[1] como Las Cabañas, moi preto de onde hoxe está a Escola de Peritos.

Ben certo, don Paio! E o seu dereito fundamental a percibir un salario semanal polo seu traballo que, aínda que adoitaba ser moi baixo porque "xa se lle daba teito e xantar", no noso caso supoñía un esforzo importante para a nosa cativa economía familiar, que o meu pai aceptara non sen fungar, rosmar e refungar que non sabía de onde ía saír para tanto gasto.

Outro aspecto que non hei de esquecer polo seu forte impacto na nosa vida diaria, foi o seu innegable dereito a compartir o uso dun cuarto da casa altamente demandado: o váter! Nunha casa como a nosa onde catro adultos e tres cativas, unha delas adolescente, tiñamos que compartir un único cuarto de baño, a xestión eficiente do tempo de permanencia nel, coa porta atrancada, era vital para a supervivencia da familia. Todos estabamos afeitos a facer un uso razoable dese único cuarto de baño pero cando chegou Ramona todo se desconcertou. E non por ser unha persoa mais na casa, que tamén, senón porque o número de adolescentes duplicárase! Os atascos que se organizaban no fluxo das quendas do baño ­e de xeito especial no xoves, o seu día de libranza— non tiñan envexa dos da porta de Saldos Arias o primeiro día das rebaixas!

Que tempos, don Paio! Que certo é que o cristal do tempo tingue todas as lembranzas dun color amable! Como os berros destemperados das desavinzas entre os litigantes polo uso da instalación sanitaria que soan a concerto na miña lembranza; como o alcatreo que quedaba no váter despois do seu uso pola miña irmá maior —que tiña o ben merecido alcume de “a mofeta”— é hoxe arume de herba recén segada; e son risas as presas por entrar e os lamentos de “ábreme a porta que voume por min”; e podo ter ata nostalxia das rexoubas compartidas no baño, unha no penico e outra no váter, coa miña irmá pequena.

O certo é que o da Ramona na casa tampouco durou moito tempo. A rapaza non acababa de asumir o seu papel real na estrutura da familia: o feito de que non é unha filla máis senón unha criada, cousa que a miña tía solteira estaba emperrada de recordarlle acotío. E nos tampouco é que axudemos moito nese labor porque, excepción feita da miña irmá maior, a tratamos como a unha de nos. Pero a pouca disposición para o traballo de Ramona, e o dilatado dos espazos de tempo nos que non está localizable, van minando a vontade de Mamá por manter o seu compromiso.

Nin tan sequera o enfado do día do xantar en Samil, serviu para decidila a ensinarlle a porta! E iso que a cousa foi de pasmar! Ramona nos acompaña á un domingo de praia. Vai “invitada” a xantar connosco no arboredo que o Bar Cendón ten arredor da casa de comidas, cuxas mesas de cemento ocupan as familias que levan o xantar de casa e mercan no bar as bebidas. Recordo que ía unha calor que abafa. Mamá está un pouquiño máis grosa do que debera e se afana en organizar a disposición de pratos, cubertos e vasos riba do mantel. Agoniada polo moito traballo e a pouca axuda, reclama a Ramona que lle bote unha man recibindo unha inesperada resposta:

—      Ai non señorita! Eu hoxe non fago nada que veño de invitada!

Pois non, don Paio: nin con esas! Tivo que pasar o que a miña nai temía, e un día aproveitando a ausencia da miña nai, alguén peta na porta e a tía, malia as advertencias que Mamá lle fixera, o deixa entrar. É o pai de Ramona que ven a por ela. Consonte a tía, pai e filla se encerran no cuarto escuro, e ao pouco Ramona sae co pai pola porta cunha pequena maleta de cartón na que leva as súas poucas pertenzas.

E mire que lle digo, don Paio! Un ano despois volveu pola casa a pedir traballo. Viña vestida como unha do oficio, pintada e cunha saia mínima. Estaba o meu pai na casa e xa non a deixou pasar.

Nunca máis soubemos dela.

---

[1] A orixe máis probable do termo "baile de tranca" fai referencia ao feito de que, a diferencia dos bailes tradicionais nos torreiros das festas, se facían en espazos pechados para acceder aos cales era necesario superar “unha tranca”, un peche, onde había que pagar por entrar. Normalmente so os mozos: as mozas gratis. Outros apuntan a que as leas, liortas e tirapuxas, eran frecuentes e acababan “a trancazos”. Finalmente os hai os que apuntan ao límite de tempo establecido para que as criadas regresaran ás súas casas; á tranca, o peche que os señores botaban na porta principal ás dez da noite.

A comercialización do intanxible

 Mire que lle digo, don Manoel! Don Lois, o dono de Pesqueiras Reunidas, é un home tranquilo. Moi afeccionado, ben é certo, ós libros de auto axuda, ás locucións adverbiais e as palabras revesgadas; pero nada iso é un defecto que o incapacite para facer de tertuliano na nosa taberna, posto que ocupa con natural eficiencia porque, como home de posibles, compra prensa variada da que recorta coidadosamente os temas que lle parecen de interese para establecer como debate.

E armado dunha desas publicacións veu antonte á taberna do Miguel, espazo que gusta de frecuentar malia ás reprimendas da súa parenta. Neste caso veu cargado coa propia revista, que se ben era un pouco pesada de máis tamén o era das de prezo elevado, e non era cousa de desfacela con tan banal motivo como a incomodidade do seu carrexado. Don Antonio xa lle collera o xeito ao novo peirao e, malia o pouco espazo dispoñible no novo abrigo, manobrando con suma precisión a súa abundante anatomía soubo abarloar a rentes de nos para, saudando efusivamente a babor a estribor poñer a citada revista riba do mármore da barra cun aceno triunfador:

—      Moi bo día á toda a boa xente desta parroquia!

—      Bo día don Lois —contesteille—. Vexo que hoxe trae bo material de debate...

—      Traio! Un artigo moi interesante que leva por título A comercialización do intanxible.

—      E iso que ben sendo? —apunta o Remixio que gusta dos debates máis que os cregos dos bautizos.

—      Escoite e verá!

Don Lois abre a revista e le: ...a sociedade actual presenta unha tendencia —non di se preocupante ou non— á “comercialización do intanxible”, tendencia que pódese observar con claridade en varios aspectos, principalmente na forma en que consumimos, na estrutura das empresas líderes e na evolución da economía. Esta tendencia baséase no feito de que o valor xa non reside só nos obxectos físicos, senón nos activos que non se poden tocar, como o coñecemento, as experiencias, as ideas e os servizos.

—      Vivimos —di don Lois como comentario ao lido— nun “Capitalismo na nube”

—      Nas nubes está o articulista ese! —retruca o Remixio.

—      Fala da “nube”, no sentido deses centros de datos repletos de grandes ordenadores funcionando día e noite para que ti poidas escoller que película queres ver no teu televisor. Fala desa “economía da subscrición e servizos dixitais” que permite que xa non teñas que mercar un CD para escoitar música ou un DVD para ver unha película; pagas polo «acceso» a un catálogo inmenso de contidos se necesidade de encher andeis e andeis de obxectos que logo nunca sabes onde os tes.

—      Pois, que quere que lle diga, don Lois! Para min deixar as miñas cousas na “nube” é como deixar a colleita no hórreo do veciño: estache todo moi ben gardadiño e non ocupa sitio na túa casa, pero o día en que algo se derrame ou que rompas as «hostialidades» co veciño quedas sen ela.

E isto, don Manoel, era sempre así co Remixio: os seus argumentos adoitaban a estar nunha dimensión tan afastada do tema proposto que don Lois aplicaba unha estratexia de "rendición preventiva", renunciando a responderlle como quen renuncia a dar leccións de natación a un sacho, e abrindo de novo a revista continúa coa lectura: O valor das empresas líderes non se basea principalmente nas súas fábricas ou no seu inventario, senón nos seus “activos intanxibles”. Por exemplo, o valor de empresas como Apple ou Google radica na súa marca, na súa propiedade intelectual (patentes, software), e nas súas bases de datos de clientes. Estes activos intanxibles superan con fartura o valor dos seus activos físicos.

—      Iso si que é certo! —intervén de novo o Remixio— o valor desas empresas é o que saben de nos! Neste mundo vales porque compras, non polo que es; e se coma min produces case todo o que comes, e vives coa mesma roupa cinco ou seis anos seguidos, es para eles un refugallo da sociedade!

—      O malo Remixio é que todo o que saben de nos non lles custa un can: llas dicimos nos para fardar do importantes que somos e o ben que nos van as cousas!

Houbo un silencio; un silencio en que cada un de nos pasou revista mental a todo aquelo que dixera de si mesmo —sen que ninguén lles preguntara— neses modernos confesionarios que chaman «redes sociais». Que cando subes a foto do churrasco que fixeches cos amigos estás dicindo que compras carne, que necesitas carbón vexetal, que tes un xardín que necesitas coidar, que tes poucos ou moitos amigos e moreas de datos máis sobre ti —e sobre eses amigos— polos que alguén paga e que ti regalas. E sobre todo como un americano con cara de subnormal conseguiu o que ninguén: que milleiros de galegos perderan esa inestimable discreción, ese carácter forxado ao longo de séculos de evolución, e que asegurou a nosa supervivencia como pobo: «o sentidiño».

Máis ben sabe don Manoel que o silencio nun dura moito na nosa taberna —e moito menos neste caso que o Lois está coa revista aínda na man, a medio ler—.

—      Déixenme que lles lea outra parte interesante do artigo: o da economía do coñecemento.

—      E que ven sendo iso? Que a xente economiza tanto os seus coñecementos que xa non sabe distinguir a nabiza do grelo?

—      Non tal! Fala de que o saber converteuse nunha mercadoría valiosa pola que estamos dispostos a pagar.

—      Iso non é nada novo: os ricos levan séculos pagando a sabios sen escrúpulos para, por exemplo, librarse de pagar impostos.

—      Non vai diso. Fala da consultaría, das guías dixitais, dos cursos especializados e, en xeral, da educación en liña, como exemplos do xeito de monetizar a experiencia e o coñecemento.

Daquela intervín eu para engadir que o feito de que alguén tivera que vender —e outro estivera interesado en mercar— a súa capacidade para resolver un problema ou para ensinar unha habilidade, non era precisamente algo novo, e que, en todo caso, o que podía ser novo era o feito de que cada vez máis xente estivera disposta a poñer a disposición da mencionada «nube» o seu coñecemento sen outro pago que unha eventual financiación —«monetización» penso que lle chaman— por medio da publicidade.

—      Hai algo que o diñeiro non poda comprar? —sentenciou o Miguel, mentres lles daba nova vida ás baleiras cuncas.

—      Haber, haino! O tempo, o sentido, a saúde... —respondeu Remixio, lizgairo.

O certo, don Manoel, é que a mercantilización dos valores é un fenómeno social profundo e moi decepcionante, que transforma a ética, a amizade e a fidelidade, en bens de cambio. A ética, por exemplo, pasou de ser un principio moral a un “activo comercial”. Ninguén é xa, ético por imperativo moral senón por rendibilidade económica. A amizade entrou na esfera comercial co auxe das redes sociais. Xa non importa ter amigos senón «seguidores», porque este número de seguidores ten un valor monetario en oportunidades de negocio, patrocinios empresariais e beneficios económicos. Capitalismo amigable! Finalmente a fidelidade, que no pasado era un valor que se construía co tempo, agora cómprase a través de programas de puntos, descontos e recompensas. A fidelidade xa non se basea na confianza ou nun vínculo xenuíno, senón nun intercambio monetario.

E mire que lle digo, don Manoel! O principal risco desta comercialización do intanxible, no sentido da mercantilización dos valores, é que corrompe a esencia do que son. Cando a ética, a amizade ou a fidelidade teñen un prezo, o seu valor moral desaparece. Foméntase unha sociedade na que as decisións se basean no cálculo de custos e beneficios, en lugar de en principios e relacións humanas auténticas.

E como ben dicía o poeta popular:

Honradez e sentidiño

mámanse xa dende o berce.

Non se mercan nin se fían,

nin hai banco que os preste.

Necios con título

 Mire que lle digo, don Manoel! Permítame que lle comente que ese o seu amigo —ou compañeiro, se así o quere— que veu con vostede á taberna a pasada semana, é un bo exemplo daqueles profesores dos que se dicía que sufriran unha morte intelectual por oposición, porque deixaran de estudar en canto a aprobaran.

Ben sei que o de ser un pouco túzaros para o manexo das letras adoita ser unha doenza habitual entre os docentes das enxeñerías; e que, en palabras de filosóficos bocapodres, dáslles un poema de Calderón e entran en colapso cognitivo. Podo acreditar que non todos os enxeñeiros padecen alifafe tal, pero si que son unha considerable maioría nese colectivo. E que o seu amigo pertence de cheo a esa grea.

E non me veña con que o seu amigo —compañeiro, non se me esquece— é un dos profesores que máis artigos publica; que é ben sabido que na universidade de hoxe manda o «publish or perish»: ou publicas ou morres. Aínda que o publicado sexan artigos irrelevantes, de temas tan específicos que non interesan nin aos especialistas... todo suma! E toda esta actividade irrelevante mentres manteñen os mesmos apuntes que fixeran cando aínda estaban a preparar a oposición, que tampouco é cousa de os cambiar todos os anos!

—Iso é ben certo —intervén un home novo, chantado na barra, que ninguén de nós coñece—. Hai docentes que levan usando os mesmos materiais desde a invención da escritura! —para engadir decontado—: Vostedes perdoarán a intromisión, pero traballo na Universidade e algo coñezo dese tema.

—Pois non teña reparo en expresar a súa opinión —contesteille—, que nesta ágora son todas ben recibidas mentres se manteñan dentro das mínimas normas da urbanidade e o respecto ás dos demais.

—Chámome Alfredo. Traballo na Universidade, pero na administración. Na miña propia experiencia, unha vez que es funcionario de carreira, chegas moi cedo ao convencemento de que, como a túa praza é de por vida, non paga a pena esforzarse moito. E iso, que no noso traballo ten unha importancia relativa, na docencia é mortal.

—E logo?

—Porque non existe un mecanismo real e eficaz que diga: «Oia, vostede non se actualizou nos últimos dez anos, non pode seguir dando clase».

—Home, non será tanto así! —dixo Antonio, o da asesoría, incorporándose á conversa—. E logo, o das «enquisas de avaliación docente» non serve?

—Servirían se foran deseñadas para iso. Naceron para dar voz ao alumnado e detectar comportamentos abusivos ou neglixencias graves, pero na realidade son máis «enquisas de satisfacción do alumnado» que de avaliación docente.

Non tiven outra que darlle a razón: porque a tiña, e ben dela! E non porque deste tema poida eu falar por boca propia, pero si por boca dun bo amigo que sabe moito destas cousas.

—Non diga que non, don Manoel! Que ben sabe que os moitos anos aínda non deterioraron a miña memoria, e moito me ten comentado nestes tempos da súa peripecia persoal con estas enquisas nas que, para saír cunha alta cualificación, resulta moito máis útil aprobar a esgalla que ensinar ben. Certo, don Manoel! Necesarias son, sempre que non acaben sendo a única métrica empregada para avaliar a validez dun profesor, para analizar a medio e longo prazo os resultados da aprendizaxe e non a percepción subxectiva e inmediata do estudante. Porque algún alumno haberá que estea interesado en aprender, pero non me negará que o verdadeiro interese da inmensa maioría non é tanto o aprobar eles como «que os aproben»!

—Pois eu son moito máis radical: as enquisas non valen de ren —afirmou Alfredo volvendo a tomar o mando da conversa—. Primeiro e principal, porque a esa idade o estudante aínda non ten criterio; non ten perspectiva abondo para telo! En pleno proceso de formación, como vai xulgar se o contido da materia está ou non actualizado, ou se os contidos impartidos son os máis adecuados para a súa futura carreira profesional?

Alfredo seguiu explicando que se un profesor é simpático, extravertido ou atraente, os alumnos tenden a puntualo mellor, e que unha clase entretida é moito mellor valorada que outra máis orientada a formar nas competencias necesarias para desenvolver a súa profesión no futuro.

—Ben certo! Cando eu fixen Económicas —interveu Antonio—, os profesores que puñan exames difíciles, ou eran estritos coas notas, recibían as peores críticas. O malo é que algún profesor, para evitar estas, inflaba as cualificacións para comprar o favor do alumnado.

—Iso tráeme á memoria unha historia que, se lles presta, lles quero contar.

A historia do Alfredo

Vai disto uns poucos anos, nun departamento da Universidade de cuxo nome non quero acordarme... sobrevivían —no sentido de vivir moi ben— uns cantos espécimes deses que están convencidos de que, por ter unha «ene» de menos[1], xa chegaran ao cume do coñecemento e non teñen nada novo que aprender.

Aquel ano, e por motivos que non veñen ao caso, a encarga de docencia ía medrar moito. E as posibilidades de atopar «...especialistas de recoñecida competencia que desenvolvan profesionalmente a súa actividade fóra da universidade» para contratalos como profesores asociados eran bastante escasas.

Menos mal que o enxeño non falta nos departamentos da universidade; nin os alumnos servizais, que roldan polos corredores en busca das migallas dun «aprobado por cansazo». E este perfil do alumno que suspendeu mil veces é especialmente útil para aqueles profesores que levan anos sen actualizarse e non queren a un axudante brillante, crítico e informado que os poña en evidencia. Mellor poñer ao seu lado a alguén que llo deba todo e que non lle faga sombra.

E este foi o caso de Remixio, cuxa historia me propoño contar.

Remixio era, e é aínda hoxe, un tipo de aspecto singular. Unha desas persoas non grosas pero redondas e sen arestas, como se foran bonecos de goma. A pel de Remixio está permanentemente cuberta por unha lixeira capa de suor, un brillo aceitoso que reflicte a luz coma se estivese sempre a saír dunha sauna ou de facer un esforzo físico intenso. A súa roupa, sempre dunha moda de dous ou tres anos atrás, parece adherirse a ese corpo suorento de forma desigual, formando pregues curiosos que acentúan a súa falta de rixidez. O seu cabelo, xeralmente desaliñado, adoita estar tamén un pouco húmido, pegándose a cachos á fronte ou no cocote.

Pero o que máis chama a atención de Remixio son os seus ollos. Uns ollos mornos, desprovistos de calquera calor emocional ou intelectual, reflexo exacto da mente que os alimenta: unha maquinaria mental que funciona ao ralentí, sen présa nin propósito, sumida nunha especie de letargo perpetuo.

E esa mente letárxica fai que a Remixio lle custe ferro e fariña superar os exames, e acabe aprobando as materias por extenuación... dos profesores, que, tras varias sesións esgotadoras de revisión, acaban convencidos de que valorar máis o esforzo do alumno que o seu aproveitamento é unha actitude sensata para non rematar ingresado nun psiquiátrico.

O resultado era de agardar: unha tras outra, Remixio vai superando todas as materias e, cando xurde a necesidade de dar unhas prácticas dunha materia, quen as vai dar mellor que alguén que as fixo cinco veces? Resultado? Xa temos ao Remixio como profesor universitario.

Pasan os anos e Remixio é un máis no departamento. Un que nunca dá problemas e se adapta a todo. Chega o intre de deseñar o perfil da praza definitiva para que coincida exactamente co currículo de Remixio: un «perfil con nome e apelidos».

Non teñen que pasar moitos máis para que o director de departamento convenza a Remixio de que ten que preparar a súa tese de doutoramento, e que para iso é importante que empece a figurar como coautor nos «papers» do grupo de traballo. E de nadar onde non cobre a intentar cruzar a ría no inverno: Remixio le a súa tese obtendo a cualificación de notable a un traballo sólido e ben defendido.

—Perdoe, don Alfredo —interrompe don Antonio un pouco atufado—. O conto está moi ben pero, non lle parece que se deixou levar pola fantasía no da tese de doutoramento?

—Non tal! Todo o contado é certo... menos o nome do protagonista.

Seguimos falando un pouco máis ata que Alfredo, o novo confrade, despediuse educadamente antes de coller o portante.

E mire que lle digo, don Manoel: malo é ser un ignorante, pero moito peor ser un necio titulado. Porque, a diferenza do ignorante que sabe que non sabe, o necio ignora que ignora. O ignorante é, por definición, prudente; o necio —e neste caso o necio titulado— dedícase a publicar de forma cándida as probas da fraude, pondo de manifesto a natureza do engano e incriminando aos responsables desta desfeita.

E como dicía o poeta: 

O Remixio é moi agudo,

outro coma el non hai,

inda non ten vinte e cinco

e xa chama pola nai.

---

[1] Ter unha «ene» de menos ou «Perder unha “ene”» era o sinónimo de aprobar a oposición. Pasar de PNN (profesor non numerario, contrato laboral) a PN (profesor numerario, funcionario).

Historia de Ramona (1)

Mire que lle digo, Paio! A miña casa nunca foi de moito aparato; cartos, abondo para o gasto do día, sen aforros nin estridencias. A pía sempre con auga; un xogo de toallas de Portugal ben esponxosas e xabón de olor no lavabo; colchón de resortes, mantas cálidas e sabas recendendo a lavanda nas camas; cuarto de estar cunha "mesa camilla" co faldrón groso para gardar o calorciño das pernas cando vai frío fóra. E sempre con comida suficiente para encher o prato dun comensal inesperado, que niso nunca se aforrou.

Non, don Paio, non! Meus pais nunca aforraron na comida, nin nos nosos estudos nun bo colexio, nin en pagar unha asistenta, que diso sempre houbo na miña casa. Non por vicio ou fraqueza da miña nai, que nunha casa con catro fillos —sen a axuda dos electrodomésticos de hoxe— unha soa persoa non daba feito todo o que a boa administración do fogar require.

Na nosa casa era normal que as asistentas duraran moito, porque a miña nai as trataba moi ben e as facía traballar pouco, pero no intre no que se desenvolve a historia que quero contar, quedáramos sen ela e estaba sendo un pouco complicado atopar algunha que se adaptara ben ao que se necesitaba.

Miña nai, que era moi refraneira, afirmaba que non hai inverno que non teña o seu verán e que sempre que se pecha unha porta, ábrese unha ventá, e precisamente pola porta chegou a solución na aparencia de Remedios, a muller que viña por casa a recoller a lavadura para os porcos, que falounos da filla pequena dunha súa veciña, que criaba galiñas nunha choupana mal amañada que instalara co seu home nunha leira sen dono da beira do Lagares.

Ramona, que tal era o nome da rapariga, non tiña nin catorce anos, pero xa era muller, como xa se decatara o borracho do seu pai, que quería que seguira a carreira das outras dúas fillas maiores no bar da rúa Alfonso XIII de cuxa actividade corría polo barrio da Estación un pareado que a definía con acerto:  “Bar Dos Naciones putas a montones".

Como soubemos moitos anos despois, a miña nai, atendendo á petición de Remedios e contra dos seus hábitos, colleu a Ramona como de “durmir dentro”, para deste xeito cortar de raíz os retorcidos planes daquel home de tan mala catadura como de intencións ao que coñecían no barrio como o «Güevero».

Non don Paio! non polo seu oficio, que era moi outro, senón polo negocio da súa muller. Que como xa lle apuntara o seu negociado era ben outro, con sede —social e da outra— no Recreo, o bar que fora dos pais de don Xesús. Disque o «Güevero» era funcionario cando a República, e que fora represaliado pola súa militancia sindical, pero para min que iso eran rexoubas que el mesmo puxera en boca doutros por mor de agachar a súa verdadeira actividade: chulo das súas propias fillas, o que ven sendo o oficio máis ruín que maxinarse poida. E de pouco futuro, porque a maior, Carme, que andaba con compañías perigosas apareceu morta na curva do Matadeiro, e Manuela, a segunda, sucumbiu á infección que lle sementaron unhas mans inexpertas nunha daquelas intervencións que chamaban «arranxos» por non citar o seu verdadeiro nome.

Pero déixeme que volva atrás, e retome o fío da miña historia.

O día que Ramona chegou a casa fixemos festa rachada. Na casa había un cuarto que por pequeno e mal iluminado chamabamos «o cuarto escuro».  Como non tiña outro uso posible servía de traseiro e estaba cheo ata o teito de cachifallos. Cachifallos que cumpría poñer nunha certa orde para deixar oco para a cama de Ramona. Cando chegamos do colexio o traballo duro xa estaba feito: Papá pedira a axuda das fortes mans de Cándido e Avelino, un par de mangallóns especialmente rexos que traballaban de mozos de equipaxe na estación de ferrocarril, que como sabe está moi preto da nosa casa.

—      Collede unha vasoira e uns trapos e ide limpando un pouco o po do carto, mentres eu fago a cea do voso pai.

E mire que lle digo, dan Paio! Aquela orde foi para nos como o “ábrete Sésamo” do conto de Alí Babá, o permiso para entrar no “cuarto escuro” e esculcar entre ás marabillas alí almacenadas. O armario de dobre espello, a cómoda de oito caixóns, a mesa de despacho do avó... por fin tiñamos acceso ao seu interior!

Comezamos con gana. O po voaba no aire facéndonos tusir e rir coma tolitates. Nun balde pequeno levabamos una mestura de auga morna cun pouco de vinagre e unhas gotas de alcol, e un par de xornais vellos, para limpar os espellos do armario de dobre corpo da tía. O momento máxico chegou cando rematamos a faena e os espellos recuperaron o seu perdido fulgor. Foi como se alguén acendera unha luz e o cuarto deixara de ser o 'escuro' para converterse nun altar de azougue e ouro vello. Entón as boas intencións quedaron esquecidas nun recanto xunto a baldes, vasoiras e baetas, e a miña irmá pequena colleu o tirador da porta do armario e probou sorte.

O arrecendo do alcanfor e da madeira asolagounos. Dentro non había roupa decotío; máis ben semellaban  os restos dun naufraxio de luxo e distinción. Colgados de perchas de madeira nobre, abrigos de pel e vestidos de festa de seda que conservaban o cheiro a perfume caro. Nos caixóns roupa interior pasada de moda; un mantón de talle "toledano", de la fina con bordados de cores terra, ocres e granates, menos vistoso que o de Manila, pero de máis abrigo, e varios pares de luvas de coiro finísimo, deses que se axustan á man como unha segunda pel, que aínda conservaban a forma dos dedos. Unha peita de carei que nos falaba de procesións e mantillas, gardada nunha caixiña de madeira de oliveira e dous xoieiros; un estoxo de coiro labrado e un de metal damasquinado, baleiros de xoias, pero conservando este segundo o forro de veludo vermello e o cheiro a opulencia.

Nos caixóns da cómoda atopamos un reloxo de peto que xa non camiña. De dobre tapa, co cristal roto e a maquinaria parada. No instante exacto no que o avó deu o último suspiro ou no que a última leira foi poxada? Tamén unha caixa de habanos chea de programas de man e entradas de teatro e un taco de postais sepia, amarradas cun cordón de coiro; as imaxes son dunha cidade amontoada sobre unha roca, rodeada por un río que parece un foso. Sabemos que é Toledo, a cidade dos avós, unha palabra que —non sabemos por que— nos fala de invernos de friaxe e veráns dunha calor que racha as pedras e de campás que non deixan durmir a sesta.

Prata non había: soamente os seus estoxos de veludo, baleiros, cos ocos marcados onde antes descansaban cubertos de prata co escudo familiar. E algunhas pezas que ninguén quixo mercar: unhas pinzas para o azucre, un abrecartas de aceiro de Toledo co puño de damasquinado e algunha culler de bautizo gravada coas armas dunha liñaxe que xa non tiña terras; documentos con selos de lacre e cintas de seda que acreditaban propiedades en Toledo que xa non lles pertencían. "Papeis mortos" que a avoa gardara por orgullo, ou quizais por pena.

Fotos si: moitas fotos. Un tesouro de fotos do avó con sombreiro, terno, «leontina» e bigote engomado, posando orgulloso; so, coa familia ou cos amigos, antes de que a ruína lle mordera o ánimo.

... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Miña nai! Pero se estabamos a falar da Ramona! E que horas son xa!

Pois se non lle sabe mal marcho, que teño que marchar. Pero lle prometo que non deixarei sen rematar a historia da Ramona.

E para que as penas sexan menos me despido con aquela copla que di:

Por baixo da oliveira

dá gusto parrafear,

ten a folla miudiña

e non a fura o luar

 

Homero era un fillo da gran puta

 

Mire que lle digo, don Manoel! Agora que o frío e as treboadas se enseñoran unha semana si e outra tamén das rúas e corredoiras desta nosa vila, ven, acaído como un cravo ao seu buraco, a tapa de callos con garavanzos que nos ofrece o Miguel coa sa intención de aguilloar a inxesta de viño. E tan eficaz é o método, que estimula a conversa e o contraste de pareceres, que poucas veces devén en liorta airada.

Unha destas ocasións nas que a cultura e educación dos contendentes puxo adecuado freo a esta perigosa deriva, foi o que protagonizaron don Evaristo González, máis coñecido por Evaristo de Sela, e o noso benquerido amigo don Ángel de Infesto. Sentiran falar o un do outro, pero no se coñecían, así que fixen as oportunas presentacións, sinalando a don Ángel a devoción que don Evaristo sentía por Homero e os seus relatos da guerra de Troia. E falando, falando, chegaron a aquela parte do canto segundo da Ilíada, onde se relataba a historia de Tersites, un soldado das tropas aqueas que acusa a Agamenón de ter as súas tendas cheas do bronce e das mulleres que os soldados lle conseguen, mentres el se mantén na retagarda para non poñer en perigo a súa integridade física:

—      "Atrida! ¿De que te queixas agora? ¿Que é o que che falta? /Tes as tendas cheas de bronce e moitas mulleres escollidas/ que os aqueos che entregamos a ti antes que a ninguén/ cada vez que tomamos unha cidade. /Acaso precisas aínda o ouro que algún dos troianos,/ domadores de cabalos, che traerá dende Ilión como rescate polo seu fillo,/ a quen eu ou outro aqueo capturamos e levamos atado?" —Tronou don Evaristo poñendo voz ás verbas de Tersites.

—      Valentes palabras son esas! —apostilou don Ángel—. Que seguro que tiveron airada resposta do Agamenón!

—      Non tal, don Ángel! Segundo conta Homero, é Odiseo o que se alza do seu escano e intervén para facer calar a Tersites.

—      Tamén era de agardar! É ben sabido que os reis, aínda que sexan os da Ilíada, non se abaixan a responder ao pobo, por moi acaídas que sexan as razóns e axeitados os argumentos. Prefiren mandar aos seus musculosos e bronceados lambecús de lingua de navalla e ética barata a facer o traballo de limpacortellos!

E así foi, contaba don Evaristo. Aínda que ninguén lle encomendara tan indigno traballo, Odiseo ergueuse do seu «thóokos» sen necesidade de que Agamenón lle puxera unha ascua no cu, para irse cara a Tersites e, con ollos de lume, lanzarlle unha advertencia que é puro veleno  retórico:

—Tersites de palabras confusas! Por moito que sexas un orador sonoro, cálate e non ouses disputar ti só cos reis.

Odiseo intervén —comenta don Ángel— para restaurar a disciplina. Non rebate os argumentos de Tersites: ben sabe que o soldado ten razón. Fachendoso e inxusto, insúltao, humíllao e mándalle calar, dicíndolle que é o home máis vil de cantos foron a Troia e que non debería ter o nome dos reis na súa boca, e moito menos para inxurialos.

E como sabe que gritos e insultos non son abondo para torcer a razón —engade don Evaristo—, recorre á violencia física: colle o cetro de ouro de Agamenón e dálle con el unha malleira, mentres Tersites chora e a tropa ri.

—      Iso non pode ser —chantou desde o seu extremo da barra o Antón, aquel irmán do Farruco que tiña o feo costume  de botar a orella a pacer nas conversas dos demais—, que un soldado da guerra de Troia non vai chorar por uns poucos golpes.

—      Pode ser e é, Antón! Que eu fixen no seu intre a mili e estou ben certo de que o Tersites non choraba de dolor senón de rabia por non poder devolver os golpes que lle daban!

Obxectivo conseguido, conclúe don Ángel. Odiseo é o brazo executor do sistema que non permite que a verdade manche o prestixio do mando. E a risa do exército é a confirmación de que as verdades que Tersites acababa de dicir están esquecidas, e ninguén pensará máis nelas. Aínda que a humillación de Tersites sexa a humillación de todo o exército.

—      Pois mire que lle digo, don Evaristo! Homero terá a Odiseo en moi bo concepto chamándolle “o das moitas astucias”, “o de moitos recursos” ou “o de moitas estrataxemas”, pero eu estou máis con Livio Andrónico que o consideraba un mentirán, un argallante e un estafador sen escrúpulos!

—      Razón non lle falta don Paio! —respondeume— Odiseo non toma a defensa de Agamenón por respecto ao anax, ao comandante en xefe de toda a coalición, senón polo perigo da actitude de Tersites. El sabe que se se permite que un soldado cuestione ao xefe e regrese ás naves, o exército desfáise. Aínda máis: Na mentalidade aristocrática da Ilíada, un rei como Agamenón non se baixa ao barro para discutir cun "ninguén" como Tersites. Faríao se fose un igual, Aquiles ou Diomedes, quen o increpara, pero responderlle a un soldado trenco e sen liñaxe sería darlle unha importancia que o sistema non quere que teña. O "traballo sucio" para o seu estratego.

—      Nada de debate: escarmento!

Bebemos. Todo o falado quere reflexión. Para min, don Manoel, Tersites é un personaxe fascinante. En boa medida a  primeira voz da conciencia social na literatura occidental: o único que se atreve a dicir que os soldados están morrendo pola gloria e o diñeiro dun rei que non os respecta. Tersites é o antiheroe, e curiosamente mentres que todos os heroes gregos son descritos por Homero como belos, nobres e valentes, Tersites:

"Era o home máis feo que chegara a Ilión:

algo trenco e coxo dun pé; os seus ombreiros

estaban arqueados e contraídos sobre o peito;

por riba, a súa cabeza era bicuda

e nela rareaba o cabelo."

E esta fealdade ten unha función na mentalidade grega antiga: para a xente desa época a fealdade física era un reflexo da maldade, da falta de nobreza, da inxustiza e falsidade da súa denuncia. Críase firmemente que a beleza física era o reflexo da virtude moral

—      Pois Tersites sería feo e deforme —engade don Ángel—, pero non era daqueles que puña a capa de onde vén o vento, senón que dicía verdades coma puños! Ás veces as verdades máis importantes non as di un heroe de cara bonita, senón alguén que, coma el, está farto de ver como o botín da vida queda en mans dos que non puxeron o lombo. Aínda máis: teño para min que o feito de que Homero cargue tanto as tintas na súa fealdade delata unha certa mala conciencia do poeta: sabe que Tersites ten razón, pero ten que facer que o personaxe sexa repulsivo para non perder o favor de quen lle dá de comer.

Segue a isto un silencio: os participantes sopesan co axeitado detemento os últimos argumentos de don Ángel sobre a problemática dos aedos da  tradición homérica —e dos artistas en xeral— para dicir as verdades nos pazos dos aristócratas de xeito que os poderosos non se sentisen insultados. Silencio que todos eles aproveitan para facer provisión de gorentosa munición de boca... e remollala axeitadamente cun grolo de Treixadura.

Daquela, aproveitando o silencio dos filósofos tabernarios, o pobo, a xente do común, pon, na voz do noso Antón, o epitafio á conversa.

—      O que eu dicía: Homero era un fillo da gran puta!

É que xa se sabe: non por ser pobo se ten por que estar acertado nas conclusións. Sobre todo se se está máis atento ao viño que ós argumentos.

A tía Anabel

 

Mire que lle digo, don Manoel! Ben que recordo as andanzas do Arghimiro, insigne confrade da taberna do Mincha e sinalado contador de saborosas historias de pantasmas! Fai tempo que non desfrutamos da súa presenza. E logo, don Manoel: tivo algunha noticia del? Malas novas son esas, que a morte a todos nos chega, pero canto máis tarde, mellor se navega!

—     Pois será cousa de ver se, agora que pertence á corporación dos defuntos, segue co natural de ver as pantasmas coma se foran xente viva —apuntou Antonio, o da asesoría, con certa mala baba.

—     Será! —respondín eu— Que pouco se sabe de xentes que coma el, teñen tales habilidades, disque, por mor dun credo mal rezado no bautismo.

Recordará don Manoel que o noso Arghimiro era de Frades, nas terras de Ordes, e tiña certa sona —que el cultivaba— de ser un «xan», unha daquelas persoas que tiñan a capacidade de ver as pantasmas coma se foran xente viva. E da existencia ou non desa habilidade non me vou pronunciar pero si da súa habilidade para engaiolarnos cos seus contos, sucedidos ou invencións.

E hoxe na súa memoria quero deixar aquí un conto que nos deixou un día de treboada.

Fala o Arghimiro

Cando morreu a miña avoa era eu ben cativo. E por cativa a miña irmá Lela, e por aluarado eu —cousa dun credo mal rezado ou duns óleos caducados, a dicir da miña nai— acordaron mandarnos a pasar os días do loito na casa do tío Ramiro en Ordes, que non era cousa que un «xan» coma min andase dando voltas polo velorio falando coa avoa morta e dando pábulo ás cubilladas dos asistentes.

O tío Ramiro era o irmán maior da nosa nai. Cando o seu pai morreu, e os acredores apiñáronse á porta da casa para tentar cobrar todo o que o irredento esmorgante deixara ao che debo en toda canta casa de comidas e de lenocinio había por todo o rastro das terras de Ordes e de Compostela, Ramiro fixo a maleta, apañou os derradeiros cartos da familia dun agocho secreto que o pai lle indicara antes de finar, e mercou un pasaxe para Cuba.

Despois dun pouco tempo na Habana, choutando de colocación en colocación sen conseguir gañar máis que para o aloxamento e a comida, o compañeiro de pensión faloulle dun «Ingenio» de Guanabacoa propiedade dun vasco, e alí decidiron probar sorte. A idea do tío Ramiro era comezar como macheteiro cortando cana na plantación do outro lado da baía da Habana, pero o seu patrón, que era calquera cousa menos parvo, decatouse deseguida das súas habilidades e poucos meses despois estaba dirixindo a industrialización do «batey»[1].

E aos poucos anos o tío Ramiro tivo o seu propio «ingenio» en Güines no val do río Mayabeque. «Ingenio» que vendeu aos americanos da United Fruit Company a principios dos anos cincuenta, para volver a Ordes e mercar a casa señorial que fora do seu pai, e á que nos dirixíamos naquelas datas de dolor pola morte da avoa no taxi do señor Marcial.

Pero deixe que molle un pouco a palleta, don Paio, antes de continuar co sucedido aquela noite, na casa dos meus tíos de Ordes.

Cando parou o taxi diante da casa do tío xa estaba a tía Anabel agardando por nos na porta da casa. Albiscara —segundo nos dixo— a nosa chegada dende o seu niño da torre do piano, a estanza desde a que imaxinaba o mundo rodeada de libros de historias extraordinarias, sinaladamente do seu benquerido Edgar Allan Poe, ilustradas pola música de Claude Debussy ou Sergei Rachmaninoff que executaba no seu piano de media cola.

Teño que recoñecer que, dende ben cativo, eu estaba namorado da miña tía. Da súa beleza elegante, que non era soamente física, e do seu carácter alegre que tanto contrastaba coa seriedade do meu tío. A tía Anabel era unha muller tan efusiva como chea de alegría; todo luz e sorrisos, e tan humilde como un cervo... malia a súa evidente superioridade moral e intelectual riba de todas as mulleres da contorna.

Que conte a historia da tía Anabel? E non se fará moi longo o conto? Xa sei que viño para beber e polvo para xantar non han de faltar!

A tía agachaba no seu peito unha dor profunda como unha fosa oceánica. Consonte souben moitos anos despois, cando xa estas revelacións non a podían mancar, Anabel, antes de ser a miña tía, tivera amores en Vigo cun «Operator» da Eastern Telegraph Company; val dicir o Cable Inglés.

Anabel era unha alumna excepcional. Filla menor do boticario de Ordes non era, consonte a usanza da época, a herdeira natural do negocio nin da profesión do pai. Os tempos eran os que eran e as mulleres, por moi intelixentes a aplicadas que foran, estaban destinadas ao matrimonio, no aos estudos universitarios, reservados neste caso para o primoxénito, unha calamidade cuxa única habilidade era a de meterse en enredos dos que tiña que sacarlle o pai.

—     Piano e inglés, vale, pero da carreira de farmacia xa te podes esquecer! —seica sentenciou o boticario, esquecendo que coa filla maior casada e o natural do fillo, a botica non tiña posibilidade ningunha de quedar, cando el finara, na familia.

Ordes e terra de música e de músicos, polo que atopar profesor ou profesora para a primeira da materias era traballo doado. Non así o segundo que naqueles anos trinta o inglés era un idioma de bárbaros en comparación co francés, que o era da cultura. Así que, posto que a filla maior estaba casada en Vigo cun armador de Bouzas, acordaron que cursara nesa cidade ás dúas materias: piano co profesor Yepes[2] e inglés na Academia Cervantes de don Xosé Dopazo, cun reputado profesor nativo que resultou ser o noso atlético Allan, o «Operator» da Eastern Telegraph Company.

Quero imaxinar que a primeira vez que Anabel —estiven a piques de dicir “a tía Anabel” cando aínda non o era— entrou na aula de inglés da rúa de Policarpo Sanz, o mundo exterior desvaneceuse para ela, para enfocarse na figura do profesor: un home de cabelo louro, alto e atlético, que estaba de costas, escribindo no encerado cunha coidada caligrafía un verso dun poema. Cando Allan se xirou e os ollos de un fincáronse nos do outro, mestre a alumna desapareceron nunha perfecta comuñón de almas. E ser non sería, pero por que non pensar que o que Allan escribira no encerado fora o comezo de The Raven, o poema de Poe?

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,

Era de agardar: Anabel e Allan, guapos os dous, mozos os dous, xunguidos por tantos intereses comúns, namóranse como a abella do mel, convencidos de que todo o que os xungue é moito máis forte que o que os separa. E día tras día consolidan a súa relación facendo planes para xuntar ás súas vidas e facer unha familia en Vigo. Todo é felicidade ata que chega o golpe de estado do dezaoito de xullo e empezan a aparecer amigos de Allan polas cunetas. En teoría os ingleses están a salvo das gadoupas dos falanxistas pero hai moito exaltado, doente de odio e o Superintendente do Cable inglés aconsella a Allan que volva a Inglaterra mentres non escampe a sarabia de chumbo dos pistoleiros fascistas.

Allan resiste aos consellos de uns e outros insistindo en que despois dos excesos dos primeiros días o exército tomará o control e as cousas van ir a mellor. A mellor? Parvo del! Ignora que o que pretenden os golpistas non é derrocar o goberno da República senón limpar o pais de toda semente que non sexa do seu credo por medio da represión indiscriminada; implantar o terror dun xeito tan irracional que non permita advertir regra algunha que garanta a seguridade de ninguén.

Ata que un día, despois de deixar a Anabel na casa da irmá, un grupo de falanxistas borrachos de alcohol e xenreira rodea a Allan, pretendendo metelo á forza nun coche. Sorte que os compoñentes da escuadra están demasiado bébedos para coordinar unha acción conxunta, estorbándose os uns aos outros e permitindo que Allan escape a todo correr polas rúas baleiras, ata que atopa un portal que alguén nun descoido deixara aberto e pode agacharse nel. Despois deste incidente xa é a propia Anabel a que convence a Allan para que colla un barco e a agarde en Cardiff ata que ela consiga o pasaporte.

Que se conseguiu o pasaporte? Pois claro que non, don Paio! Como vostede ben sabe para unha muller solteira na España do trinta e seis conseguir o pasaporte para viaxar á “pérfida Albión”, non era un trámite administrativo: era coma intentar encher unha piscina cun cesto! Anabel era solteira e menor de 25 anos, polo que precisaba o certificado de "Boa Conduta", a xustificación dos motivos da viaxe, acreditación de recursos económicos abondo e o máis complicado de todo: o consentimento expreso do pai.

Os anos pasaron; rematou a guerra en España para continuar no resto do mundo. Ramiro volveu de Cuba, mercou a casa dos seus pais, e cando considerou que estaba ben establecido pediu e obtivo a man de Anabel, casando moi pouco despois na igrexa vella de Santa María.

E que pasou con Poe? Que as aulas do galés deberon ser tan eficaces que a tía tiña na súa biblioteca non so un exemplar do Tales of the Grotesque and Arabesque de Poe, senón o The Woman in White de Wilkie Collins, The Scarlet Letter de Nathaniel Hawthorne, The Willows de Algernon Blackwood ou aínda o Wuthering Heights de Emily Brontë.

Arghimiro fixo unha pequena pausa para volver ao fío da historia, aproveitando para baleirar a cunca, que xa estaba menos que mediada, indicando cun aceno ao taberneiro para que volvera a enchela.  

Creo que deixara a historia na porta da casa dos tíos, coa tía Anabel reloucando de ledicia de ternos na casa. E que casa, don Paio! En Frades a vida cheira a fume de lareira, á bosta das vacas, a palla mollada e amoníaco; na casa dos tíos recende a lavanda e cera de abellas, a madeiras nobres e espazos abertos. E que dormitorio, don Paio! Con dúas camas, unha para cada un de nos, e a fiestra tapada con cortinas de tea que ían do teito ao chan, illándonos do mundo exterior.

A tía Anabel apartou os cobertores das camas e convidounos a tocar o colchón: a man afundíase nunha brandura sen fin.

—     É de la de ovella e o somier é de resortes —explicounos.

—     Podemos deitarnos xa? —atrevinme a preguntar provocando aquel riso de anxo da tía.

—     Aínda non. Primeiro cómpre darse un baño e cear. Tempo haberá para todo. E antes de que me esqueza: se pola noite vos veñen ganas de ouriñar non fai falla que crucedes todo o corredor para chegar ao baño: baixo da cama tedes este penico onde podedes facer as vosas necesidades.

Pois mire que lle digo, don Paio! Veñan días e caian panes, que non diremos que non a nada daquela festa de sensacións! Un baño con auga quente e xabón de olor, unha cea cos máis gorentosos petiscos, os sons da música dos anxos nos dedos da tía Anabel! Aínda hoxe arrepuiñáseme as lanuxes da caluga lembrando os praceres desa noite!

E cando estabamos no mellor da noite, voando en ás da música acochados nos coxíns do sofá tocaron as campaíñas do reloxo da cómoda.

—     Pero xa son esas! Veña rapaciños que cómpre ir deitarse que xa anda por aí Pedro Chosco e non quere que ninguén o vexa.

Meterse debaixo das sabas e outra das sensacións que nunca esquecerei. A tía Anabel senta no bordo da miña cama. Recordo que soamente estaba acesa a luz da lámpada da mesa de noite e como proxectaba a súa sombra contra das cortinas, o que daba a impresión de que houbera un escuro xigante a nos axexar.

—     Había unha vez, nunha vila moi parecida a esta, un home que vivía nunha casa coma esta, moi grande e silenciosa. A súa vida parecía tranquila pero ese home tiña un segredo. Matara ao seu vello tío e, a falta dun mellor espazo, agochara o seu corpo debaixo das táboas do chan do seu cuarto. O fixera con tal perfección que estaba convencido de que ninguén descubriría o seu crime.

E nos na cama, calados coma furelos e sen tan sequera pestanexar. A tía por un ton máis baixo e misterioso:

—     Unha noite coma esta, mentres estaba deitado nunha cama coma esta, nun cuarto coma este, o home comezou a escoitar un son.  Un son moi baixo e estraño, como o bater dunha máquina: tac, tac, tac...

Eu ben sei que era o taco do zapato da tía o que tal ruído facía, pero non me dirá don Paio que daquela tal explicación non entrara nas nosas cabezas!

—     “É o vento que move as contraventás” “É a póla dunha árbore movida polo vento”, pensaba o home —seguiu a tía—. Pero o son facíase máis forte e máis próximo. TAC, TAC, TAC.

A esta altura xa tiñamos o cobertor por riba do nariz! E a voz da tía seguía borboriñando o que xa adiviñaramos:  

—     Era o corazón do vello tío, que seguía latexando debaixo do chan!

Pero non foi iso o que nos puxo os pelos de espeto e nos fixo gritar de terror, senón que nese intre abriuse a porta do cuarto e, como respondendo á chamada do conto, apareceu unha figura aterradora debuxando a súa silueta no limiar da porta.

Era o tío que viña a darnos as boas noites.

Como resultado dos feitos, a tía levou unha forte reprimenda do seu home por meternos medo con contos de vellas.

Arghimiro suspirou, e, consonte o seu comportamento habitual, bebeu un grolo de viño antes de manifestar a súa sentencia final:

A piques estiven de dicirlle que, sentada na outra beira da miña cama, escoitando moi interesada o conto da tía, estivera a pantasma da miña avoa morta. 

---

[1] Arghimiro fala aquí do batey como o conxunto de edificacións centrais dun enxeño azucreiro:  A “casa do azucre”, ou edificio onde estaban as máquinas, muíños de vapor e caldeiras; os barracóns onde durmían os escravos ou os cortadores de cana; o almacén, onde os traballadores gastaban o pouco que gañaban, ás veces en moeda do propio enxeño, e a vivenda do dono ou administrador.

[2] Jesús Fernández de Yepes-Cotte, foi un pianista madrileño integrante do Trío Corvino, un grupo musical que amenizaba o ambiente no mítico Café Derby en Vigo. Yepes foi o primeiro director do Conservatorio de Música e entre os seus alumnos máis destacados cabe citar ao Catedrático do Conservatorio Superior de Vigo Alejo Amoedo Portela.