domingo, 10 de outubro de 2021

O home que amaba aos cans.


Mire que lle digo don Manoel! Viña pola nosa taberna, perdoará dona Sefa o posesivo!, pero algo nosa xa é, un home moi amante dos cans. Puxéranlle por nome Roque, e quero pensar que tal escolla non fora feita a mantenta, por ver se coma o santo collía afecto a tal especie animal, senón que nome e afección non eran senón unha de tantas casualidades nas que non cómpre procurar ocultos designios.

Mala cousa era falar de cans cando o noso Roque estaba diante! Porque como lle deixaras coller o fío era quen de dar máis leria que un batán falando e falando ata escorrentarlle á probe Sefa co toda a clientela da taberna.

- Ter can reduce a tensión e depresión e o risco de padecer enfermidades cardiovasculares. −Argumenta o Roque, para ir facendo boca. −Aumenta a  autoestima e axuda moito a mocear! Por exemplo: a moza dos teus degoiros ten can? Pois xa está! O teu can achégase ao dela e contacto establecido! Que cando o can quere cadela moito esfarela! E coa vantaxe de que tedes moitos intereses comúns de que poder parolar!

E nunca falta quen acuda ao cebo, e responda:

-  Un can na cidade é un estorbo! Outra cousa é na aldea onde os deixas ceibes na era e de cando en cando lle botas auga para beber e algo para xantar.

-  Ter un can na cidade é unha regalía! Mantente novo e en forma! O teu can necesita xogar, ser paseado a miúdo. Fará que non teñas outra que manterte en forma para andar canda el, para correr tras del. E moito máis barato que un ximnasio!

Logo están os do argumento social-sentimental.

-  Coa fame que hai no mundo, non sei como sodes quen de gastar os cartos nun animal en troques de mercar alimentos para os nenos famentos de África!

-  Para os de África ou para os do Calvario, que tampouco pilla tan lonxe! Home, non sei ti, pero eu estou de voluntario nun banco de alimentos! Porque querer aos animais non che fai querer menos aos seres humanos; aínda que algúns deles o merezan pouco.

O noso Roque sempre ten o ás para matar o tres! E tamén ten respostas para os do “gato e can, mala parella fan”.

-  Pois onde estea un gato que se quiten tódolos cans!

-  Por iso se vende a vaca, porque a un gústalle o entrecosto a outro o solombo! Como di o adaxio “O gato é da casa, e o can é do amo”.

-  O gato irá a súa pero non o oculta. O can vai de leal pero tamén hai proverbio para iso: “abanea o rabo do can, non por ti senón polo pan

-  Logo non son tan distintos de nos! Pero non é certo que os cans sexa leais a quen danlles comida; non son leais a un comedeiro automático! O son ós que atenden as súas necesidades de todo tipo. Incluída a necesidade de afecto, que teñen máis desenvolvida que as propias persoas. Todo o que deas a un can cho devolverá centuplicado. Salvo os malos tratos! E sobre todo, nunca se afastarán do teu lado e menos en momentos difíciles.

Xa ve don Manoel que o noso Roque era daqueles de que “anque me botes os cans ó rabo, léveme o demo se deixo o nabo”, que podía seguir deitando proposicións, premisas e conclusións, inductivas ou dedutivas, horas e horas ata que o seu opoñente arriara a maior, pagara os chatos, e saíra da taberna xurándose a se mesmo non volver á do Mincha mentres o Roque estivera nela.

Acompañaba sempre ao Roque un can de ollos cheos de sabedoría canina, que atendía polo nome de Trotski.

-  Se vos fixades nel contaba ao que o quixera escoitar veredes que o nome élle ben acaído. Ten cara de chamarse como o revolucionario ruso. É a vantaxe cos cans e o problema cos fillos. A estes tes que elixir o nome antes de saber que cara van a ter, e se lle vai ou non a “quedar ben”.

-  Levas razón Roque! −sinalaba eu− Que cara de chamarse “Melampo” non ten ningunha!

-  Por moito que sexa o nome do can de San Roque! engadiu o Roque entre risas.

Chamar Trotski ao teu can non tiña nada de malo aínda nos tempos da ditadura. Coñezo máis dun falanxista que tiña un Trotski por mascota, e a práctica totalidade dos que tiñan un can con tal nome endexamais escoitaran falar de Lev Davidóvitch Bronstein nin de Natalia Sedova, alternativa axeitada cando o animal non era can senón cadela.

Un dos que estabas nestas era o Marcial, perdón!, don Marcial, fixera a súa fortuna coa guerra, denunciando e roubando terras e facendas. Camisa nova dos máis crueis e asañados, casou, ou mercou muller, que deulle varios fillos. Un deles foi a Compostela a estudar medicina e volveu co título e unha noiva da mesma profesión. Un día o fillo do Marcial e a noiva foron á aldea a coñecer ao resto da familia, os predios, leiras, eidos e veigas. O gando vacún e cabalar, e aínda os cans. Un destes cans, o máis cariñoso e falangueiro, o preferido de don Marcial, tiña por nome Trotski. A rapaza que ben sabía ás orixes da fortuna do seu futuro sogro, e as simpatías que pola revolución soviética tiña, pareceulle un curioso paradoxo que un home da fasquía de don Marcial lle dera tal nome a un can a quen tan ben trataba. E sen pararse moito a pensar nas posibles consecuencias, fíxollo saber ao seu futuro sogro:

-  Don Marcial, que curioso é que chame Trotski ao cadelo que máis estima ten.

-  E logo, rapariga? Que ten de raro o nome?

-  E que se chama como un dos líderes da Revolución rusa!

Don Marcial non deu chío. Foi ata o armario onde tiña as armas; colleu unha escopeta de caza, abriuna, púxolle dous cartuchos e meteulle un tiro na cabeza ao can.

-  Na miña casa non hai sitio para comunistas! -dixo por toda explicación.

A noiva ergueuse silandeira, recadou o bolso e a chaqueta que deixara riba do sofá, e cuspiulle con desprezo estas palabras:

-  Se aínda lle queda outro cartucho e quere matar a outro comunista agora é a súa oportunidade.

E mire que lle digo don Manoel! Quen mo contou non dixo en que remataron os amores do fillo do Marcial e a súa noiva comunista, pero eu quero pensar que xente estudiada ten o seu propio criterio, e o conto remataría como a cantiga:

Se non quer a túa nai,

e tampouco quere a miña,

en querendo ti e mais eu

temos a guerra vencida.

domingo, 22 de agosto de 2021

A maldición de Casandra.


Mire que lle digo don Manoel! Ben sei que en moitas, demasiadas, ocasións acabo sendo un daqueles vellos un pouco senís que se obstinan en osmar nos asuntos e sucedidos do pasado. Como fan os cans cos seus vómitos, teñen a teima de volver ao pasado a fozar nos acontecementos parcialmente dixeridos da súas peripecias persoais, sen outro propósito que poder convencer aos seus sufridos oíntes que todas as desgrazas que hoxe nos afectan xa foron no seu momento adecuadamente previdas nas súas prédicas.

O número dos que tal insufrible vicio practican está estes días a medrar como a mala herba. Os “xa volo dixen eu!” e os “víase vir!” dos aprendices de profeta medran coma o mofo no pan reseso, hoxe que europeos e americanos escapan de Kabul como as ratas abandonando á súa sorte a aqueles coitados que creron nas súas promesas.

Estes modernos Isaías, Xeremías ou Zacarías, tense por grandes arúspices, sen chegar a comprender que o importante é a credibilidade e non a clarividencia. Que pouca utilidade ten unha profecía se ninguén dálle credibilidade, e que o mensaxeiro sempre é máis importante que a mensaxe. Aquilo que vaticinamos é tan evidente que resulta completamente escuro, e ás súas orixes e causas tan evidentes que resultan absolutamente secretas.

Acertar nos seus presaxios é a maldición dos profetas. Non necesitamos a Casandra: dun xeito ou outro todos sabemos os comportamentos que estragarán o noso futuro. Con todo, nun marabilloso exercicio de inconsciencia, decidimos ignorar as evidencias e camiñar con paso firme cara a nosas propias desgrazas.

Recordo unha asemblea do partido. Penso que sería o ano setenta e seis, pois xa abandonáramos a estrutura de células por unha de agrupacións territoriais. Lémbrome que veu un camarada, ao que non coñecía, a contarnos o que se decidira nunha reunión do comité central que se fixera en Roma. A cousa era que se abandonaban as teses da «folga xeral revolucionaria» e a «ruptura democrática» a favor dun pacto reformista cos persoeiros relevantes da ditadura franquista, pacto que incluía a aceptación da monarquía, da bandeira «da galiña», e dunha transición sen memoria que mantiña os mesmos xuíces, os mesmos policías e os mesmos banqueiros, e aos nosos mortos tirados na cunetas.

Unha vez máis o análise da realidade da militancia do interior chocaba de fronte coas decisións do partido do exterior, moito máis proclive a confundir a realidade cos seus desexos. Recordo que un gran silencio e confusión seguiu a intervención do camarada do Comité Central. Timidamente agromaron algunhas mans para pedir a palabra. Logo máis. Logo moitas máis. Cantas delas para amosar a súa oposición frontal ás propostas do Central? Pois o certo é que nunca o chegaremos a saber porque a quenda de intervencións foi tan coidadosamente establecida pola organización, que despois da décima ou duodécima glosa á exactitude do análise da realidade e o providencial sentido histórico da dirección do partido, o número dos que mantiñan a opinión contraria a este viraxe táctico tendeu rapidamente a cero.

E mire que lle digo don Manoel! Sorprendentemente, (ou ao mellor non tanto), moitos anos despois, a práctica totalidade dos camaradas que asistiron a aquela reunión, e que persisten na súa militancia, empéñanse en contarme de como, pese ao xeral consenso, alzaron a súa voz vaticinando as grandes desgrazas que tal abandono dos nosos ideais reportaríanos, que por moito que intentaramos tapar cornos e rabo as urnas nos darían unha exigua representación, tratando mellor a aqueles que pasaran a longa noite de pedra de vacacións que aos que loitáramos e morréramos contra a ditadura, de como cumprírase a súa profecía, e de como daqueles pos virían estes lameiros.

Eu, consciente de que por moito que prediques, a xente vaise obstinar a mexar a barlovento, cando tal me contan sempre lles falo, sen vir moito a conto, da historia do vello aquel, que estaba sentado nun banco da Alameda mirando de fite para un mozo que estaba a facer filigranas cunha bicicleta. E tantas fixo o raparigo que ao fin deu cos seus ósos en terra, mancándose un pouco de máis.

- Vas caer rapaz!

Dille o vello con ton admonitorio. Ao que responde o noso ciclista.

- No te fode o profeta!

Ou como di a cantiga aquela:

Polo río andan as lebres,

polo monte andan as troitas,

se che parecen mentiras,

coma estas haiche moitas.

xoves, 12 de agosto de 2021

Cuestión de escalas!


Mire que lle digo don Paio! Que para frío, frío, dese que encrecha os collóns, o que pasamos en Copenhague aló polo ano oitenta e un. Creo que xa lle contara que despois dun curto período de tempo como Responsable do departamento naval da empresa onde comezara a traballar recén rematado o servizo militar, a alguén ocorréuselle pensar que iso do “departamento naval” era pouca tarefa, e nos deixaba moito tempo libre, que conviña facernos empregar, aínda que non fora máis que por amolar. Así que, por que non montar unha estrutura estable que aproveitara o potencial dos enxeñeiros que xa tiñan, para dar cobertura técnica a todo un conxunto de produtos que demandaban tal preparación para a súa axeitada comercialización? E como naqueles anos a ruptura entre un norte industrial e un sur de servizos era moitísimo máis acusada que hoxe, a citada organización callou soamente en tres áreas: Cataluña, Euskadi e Galicia. Como nunha sorte de Tripla Alianza, ou un pacto Galeusca, como o do mitin de Gernika de abril de 1933 que firmaron Riera i Puntí por Esquerra Republicana de Catalunya, Sabin Seijo pola Alianza Nacional Vasca, e Daniel R. Castelao polo Partido Galeguista. Ou xa postos, o concerto de Coruña de 1977, con Rafael Subirach, Mikel Laboa e Miro Casabella!

Xa ve don Paio! Tal fórmula tivo tan boa aceptación entre os fabricantes de material eléctrico que raro era o mes no que os tres Directores Técnicos non tiñan visita a algunha fábrica, de xeito tal, que de andar tanto xuntos merecemos o alcume de “os tres mosqueteiros”, ou máis ben o do  “trío da bencina”, os protagonistas daquela comedia alemá que contaba a historia de tres amigos que venden todo o que teñen para montar unha gasolineira. Pois concretamente dunha destas visitas é a anécdota que lle quero contar hoxe.

Como xa lle dixera foi alá polo 1981 cando fixemos a famosa visita ás fábricas de Danfoss en Dinamarca. Incluída unha visita á factoría de Carlsberg en Fredericia, na que nos encheron de cervexa de xeito tal que non nos víramos endexamais noutra coma ela. O último día de dita viaxe tiñamos o avión de volta á media mañá, e non queríamos marchar de Copenhague sen dar un paseo polas súas rúas. Se nos erguíamos cedo aínda poderíamos dar unha volta polos Xardíns do Tívoli, coller o H. C. Andersen Boulevard ata o edificio do Concello, (admirable unha nación no que o máis esgrevio dos seus fillos é un contacontos fillo dun zapateiro e dunha lavandeira), ollar por fora a antiga Bolsa, e se nos dabamos presa, botar unha ollada rápida ao pazo de Christiansborg.

Así que non serían nin ás sete da mañá que o “trío da bencina”, saía pola porta do Hotel Mercur.

- Manda carallo o frío que vai! Di Carlos Zabalo, que é de Bilbao, ollando para o termómetro Oito graos! Pois tampouco é tan baixa a temperatura.

Eu o miro de fite, sen poderme crer o que está a dicir.

- Carliños, non sería tan baixa se non fora porque os oitos graos de temperatura están na escala Fahrenheit!



venres, 6 de agosto de 2021

Onde hai eguas, poldros nacen.


Mire que lle digo don Manoel! Hai homes que son como mulas e homes que son como cabalos. Tamén os hai como burros, que son os mais, e os que máis forte ornean. Que nas terras, como a nosa, onde a cultura oral mantense viva, fecunda e feraz, os contadores de historias sempre tivemos unha certa querenza pola interpretación dos comportamentos das persoas por semellanza cos animais. E o que outros facemos con animais máis achegados ao noso coñecemento o Inocencio facíao cos cuadrúpedes, non en van tiña por profesión e oficio o de tratante de bestas.

Inocencio era de Pedornes, unha pequena parroquia do concello de Oia que vai dende a Punta Orelluda no mar aberto ata a monte de Corrubedo na Serra da Groba, serra onde por certo, o noso Inocencio tiña ás súas bestas. Ceibes no monte, “a besta brava, monte longo”, como é o común nestas terras salvaxes azoutadas polos ventos atlánticos, os seus cabalos “garranos”, pequenos de alzada pero fortes e graúdos; un pouco de máis cabezudos para o seu tamaño, pero ideais para percorrer sen cansazo ás máis longas distancias levando pesadas cargas. E estabulados os burros fariñeiros, que son presa máis doada para os lobos do monte, e queren de máis protección.

Como bo tratante deste tipo de gando, Inocencio non faltaba ás feiras da Pascua en Padrón, ás da Ascensión e o Apóstolo en Santiago de Compostela, ao San Lucas en Mondoñedo, a Feira de Santos en Monterroso ou ao San Martiño no Faramello da que din que aí vén San Martiño co seu cabaliño. Pero algo debía ter en Bouzas, deste ou doutro tipo de gando, que raro era o mes no que faltaba á súa cita co Monterrei do Mincha e a ración de polbo da Fina.

Un destes días, quero pensar que foi a finais de xuño, polo que xa pasaran as “rapas das bestas" da Valga, segundo domingo de maio, Torroña, primeiro domingo de xuño, e Mougás, segundo domingo de xuño, cando entrou pola porta, co seu característico alancar, o noso Inocencio.

- A ver Fina! Pon aquí unha cunca máis para o noso amigo Inocencio. Aínda que debera ser el quen pagara uns netos, que non se deberon dar mal ós curros de Oia!

- Bo día teñan os da confraría! Vontade de corresponder non falla! E das feiras, tampouco serei eu quen me queixe de que foi máis o gasto que o proveito. Algo de todo houbo que sempre hai xentes para o “besta que non poidas manter débela vender” e para o “besta que non poidas pagar, deixala pastar”.

Inocencio, ben o ve don Manoel!, era deses homes que levan no seu interno todo un almacén de refráns, adaxios, proverbios e sentenzas, alfaias da sabedoría popular. E que cando abren a boca para falar comparten o seu tesouro da nosa fala con total naturalidade. Non como o pode facer un home estudiado, coñecedor do seu inmenso valor etnográfico e lingüístico, senón como aquel que o mamou co leite da súa nai, e que non lle da outro valor que o da ferramenta de comunicación cos demais. Teño que recoñecer que foi grazas á Sefa, que xa dende ben cativa andaba a axexar ás nosas conversas con lapis e papel na man, que aprendín a darlle valor a aquelas cousas de “cabalo corredor, home rifante, vaso de vidro e cántara de viño, sempre están en perigo” ou “a boa man, dun faco fai un cabalo, e a ruín, de cabalo fai rocín”, que o Inocencio pronunciaba sempre no intre máis axeitado e como comentario máis acaído.

-  E logo Inocencio? Que se vende máis: cabalos ou asnos?

-  De todo hai na feira, don Antonio! Cabalos, asnos, e mulas que non falten!

-  Mulos ou mulas, Inocencio?

-  Cousas de costumes don Antonio. Nos cando a mula é macho, chamámoslle macho e cando é femia, mula. Tamén a denominación de besta que se chama a calquera dos équidos, tamén aplícase especificamente á egua...

- E que xa se sabe que as femias sonche moi bestas! −Apunta o Antonio con sorna, para tirarlle do aire a nai e filla que andan nas súas tarefas, pero coa orella posta.

-  Non sei que lle diga don Antonio, que o falar non ten cancelas, e que o que fala mal das mulleres é que ao mellor non tivo nai.

- Non mo tomes a mal Inocencio! Que non tiña outra intención que enguedellar ás mulleres desta casa!

- Desculpas aceptadas don Antonio. Eu como home de aldea son fillo de moitas ignorancias pero tamén pai de moitas sabenzas. E ben sei que o mellor do que somos ven da nosa nai. Cando cruzas un burro e unha egua o resultado é unha mula. Cando é un cabalo cunha burra o resultado é un burreño, máis pequeno e máis débil que a mula.

- Pois iso si que non o sabía! E como os distingues?

- Algúns din que unha mula ven sendo como un cabalo con patas de burro, e o burreño un burro con patas de cabalo.

- Home, pero onde estea un cabalo que se quiten as mulas!

- Pois depende, don Antonio, depende! Segundo para que! As mulas teñen unha gran forza física e unha tremenda resistencia ao traballo e ao cansazo; teñen os cascos máis fortes que os cabalos e mostran unha resistencia natural a moitas enfermidades e insectos que non teñen os cabalos. Ademais a mula é un animal sobrio que se conforma cunha alimentación menos abundante e máis  frugal que o cabalo, e que pode soportar os climas máis infames sen diminuír o ritmo do seu traballo.

- Non me digas Inocencio que hai algo mellor que un cabalo! Esa nobreza, ese moverse sempre máis pola paixón que polo raciocinio, esa obstinación por acadar o que se propón, ese orgullo do xesto, ese idealismo, esa preocupación polo seu dono, esa intelixencia ...

- Intelixencia que eu non nego, pero como ben saben os que traballaron cuns e outras, a mula é máis intelixente que o cabalo.

- Máis túzara, quererá dicir!

- Os que din que a mula é un animal testán e  obstinado, é por algunha experiencia con elas que non souberon interpretar. A mula ten un instinto de conservación tan agudo que endexamais se expoñerá a ningunha situación que ela perciba como de perigo. Déixenme que lles conte unha historia do meu avó que estivo na guerra do Rif.

Mulas e cabalos

(Fala o Inocencio)

Non sei se saberán, meus señores, que alá polo 1912, eses veciños do norte que en tanta estima nos teñen, con moito tino e moi mala sombra, cederon a España a administración dunha franxa de territorio do norte de Marrocos. O mellor do país: uns 20.000 km² de deserto que incluían a rexión montañosa do Rif. A algúns dos gobernantes locais a cousa, mandara Xan mandara Perillán, tanto lles tiña mentres alguén pagase os seus vicios, pero aos máis afervoados dirixentes espirituais dos rifeños das kávilas os soldaditos españois xogando á guerra no seu sagrado territorio era como un pelo, grande coma o corno dunha vaca, no cu.

A ocupación da zona norte do país non foi como sacar pallas dunha albarda. As tropas españolas, tiveron moito que batallar contra un inimigo que rara vez presentaba batalla frontal. Un exército que non era tal, sen barcos nin avións, e sen máis artillería que a que toma pola forza ao exército español, un exército desorganizado e corrupto nos seus mandos, e desmoralizado e mal alimentado nos seus soldados, aterrados diante da ferocidade do inimigo e co soño de volver vivos ás súas casas como única arela.

O exército español intentou controlar o territorio construíndo en lugares elevados unhas pequenas fortificacións coñecidas “blocaos” (do alemán blockhaus). A estes bastións feitos con madeira e sacos terreiros, na teoría facilmente desarmables e transportables para poder armalos onde mellor conviñera, serviu coas súas mulas o meu avó Inocencio, cuxa herdanza de nome e profesión levo con orgullo. Dicía o avó Inocencio que a aplicación do blockhaus alemán á realidade da guerra do Rif fora un verdadeiro desastre, pois para poder ser transportable era necesariamente pouco resistente, o que xunguido a práctica ausencia de terra coa que encher os sacos, representaba unha exigua protección para os soldados que defendían a posición. E o peor de todo! Nunha terra como o Rif, e situados nos lugares máis elevados para controlar unha importante porción de territorio, a auga era un enorme problema. E unha de dúas, ou ían os soldados a buscala a diario facendo percorridos de varios quilómetros, ou dispoñían un sistema de reparto de auga a lombos de mulas. No primeiro caso os rifeños non tiñan máis que agardar agochados a que saíran os soldados para cazalos como a patos.

E no segundo? Pois no segundo depende! E se pregunta de que depende, don Antonio direille que do muleiro, e do caso que lle faga ás mulas. E non é o primeiro que o pregunta, que antes que vostede picoulle a curiosidade ao Capitán, que o vía regresar indemne de onde tantos caeran. “Escoitar ás mulas, meu capitán”, disque respondeu o avó ao seu interrogatorio. “E logo, falan as mulas?”, insiste o Capitán. “Non con palabras, pero si que avisan do perigo!” O Capitán non quedou moi convencido pero o Coronel que era de cabalería e amante das bestas propuxo ao meu avó para unha condecoración, que aínda teño na miña casa pendurada na parede.

Ao día seguinte do desastre de Annual, o 23 de xullo de 1921, unha columna duns 3.000 soldados ao mando do xeneral Felipe Navarro abandonaba a praza camiño de Melilla, onde non chegarían nunca. Manter unha certa orde na retirada cando os centos de cadáveres masacrados o día anterior están expostos ao seu paso, e o “pa-co” dos fusís dos rifeños é un vento de morte nos seus ouvidos, é case que misión imposible, e a formación desfáise como un terrón de azucre nun té quente. O tenente coronel Fernando Primo de Rivera que manda o Rexemento de Cazadores Alcántara número 14, toma unha decisión: a única posibilidade de manter con vida aos homes da columna do xeneral Navarro é lanzarse nunha carga suicida contra o inimigo, carga que todos eles, homes e cabalos, saben que vailles custar a vida. Oito días despois a maioría da columna de Navarro está momentaneamente a salvo na fortaleza do Monte Arruit, escoltada polos poucos xinetes, e menos cabalos aínda, sobreviventes do rexemento Alcántara.

Xa ten don Antonio, unha historia de mulas e unha de cabalos. Cada unha delas ten a súa ensinanza. Vostede escolla das dúas a que máis lle conveña ao seu ser de mula ou de cabalo.

E mire que lle digo don Manoel. Eu ben quixera ser como esas mulas que herdan o mellor de cada un dos seus proxenitores, que como parece ser que escribiu Charles Darwin:

"A mula paréceme o animal máis sorprendente. Que un híbrido presente máis razón, obstinación, memoria, apego social, resistencia muscular, e duración da vida que calquera dos seus proxenitores parece indicar que a arte superou á Natureza"

luns, 28 de xuño de 2021

Historia e memoria.


Mire que lle digo don Manoel! Ben sei do que me fala, que tamén eu antes da súa feliz e oportuna chegada a esta nosa taberna do Mincha tiña a sensación de que todo canto dicía nesta improvisada ágora era coma se o tirara nun pozo. Por iso entendo moi ben esa sensación da que me fala, de estar a escribir para ninguén, de pensar para ninguén, de loitar para ninguén, de pintar para ninguén! Aínda que nisto último, ben me pode crer, no pouco ao que chega o meu gusto e entendemento nestas materias, eses debuxos e pinturas que ven de amosarme non están nada mal!

Xa sei que a vostede non lle gusta nada, e que considera que é de mala educación falar con exceso de se mesmo. E digo eu que se tal fora certo, don Manoel, eu debo ser na súa consideración moi maleducado, porque o certo é que sempre ando a darlle a roncha coa miña teima de botar sentenzas coa mesma naturalidade que a fonte bota auga! E se tal é o caso, e debo confesar tal pecado, terá tamén vostede que recoñecer don Manoel, que non é miña a totalidade da infracción, e que boa parte da culpa é da súa complicidade, do bo escoitador que sempre é, caladiño como un furelo e intentando agachar baixo da mesa ese caderno de tapas negras onde toma ás súas notas; que ben se sabe que a memoria é fráxil.

Ben digo que a memoria é fráxil! Aínda que, por sorte para nos, non tan fráxil como gustaríalles a algúns! Que moito estorba a memoria vivida na construción dun relato do pasado aquelado aos seus intereses de crase! Que a historia non é imparcial, senón un arma ideolóxica coa que impoñer unha certa organización da sociedade, ben o saben os militantes dos movementos memorialistas, empeñados nunha loita, que ven a ser coma a das formigas contra dos rinocerontes, pola construción de espazos de participación cidadá na política cotián. Pois, a quen vas encomendar a loita pola túa verdade? Aos profesionais da política cuxo interese primordial é conservar o seu choio?

Na miña mocidade tiven un amigo que, coma min, cometera o delito de ter un pai anarquista. Floreal tiña por nome, e por unhas e outras razóns a vida foi moito máis dura con el do que foi comigo. Que Floreal non quixo embarcarse, que, dicía el, nin tiña xeito para ás faenas do mar nin carácter para vida tan arriscada, esquecendo que para xentes coma nos naqueles días de persecución, o saír pola bocana da ría era tanto coma deixar atrás a ditadura da terra para vivir na república do mar. Por se fora pouca a desgraza, Floreal, que sufrira dende ben cativo a persecución da rapazada pola súa condición de efeminado, veu como tódolos seus esforzos de adoptar unha aparencia externa de “normalidade” fracasaban estrepitosamente contra do “alzamento”, e como algúns dos que no pasado xogaran con el a xogos prohibidos, participaban no seu escarnio público, no parque da Alameda, agachados detrás da camisa azul da falanxe. Marica, maricón!, gritábanlle un e outro día. E bo sería se as cousas pararan aí! Porque un día tunda e outra malleira, que petar no diferente era doce obriga para os virís cidadáns da “Nova España”, e servía ben para acalar o medo de sermos un pouco coma eles!

A condición sexual do probe Floreal foi o delito que pagou cunha vida enteira de represión e escravitude, de traballos escravizantes dos que podía ser despedido sen outro motivo que ningún, condenado á miseria absoluta por unha falta que soamente estaba na mente da xente de orde e “bo siso”.

E o que tiña que chegar, chegou! Un día, don Manoel, arribei dunha daquelas largas mareas do Gran Sol, e ao entrar na taberna do Mincha alguén, sabedor do apego que tiña polo probe Floreal, contoume que ían alá un par de semanas que aparecera morto no palco da música da Alameda. E digo eu: que aparecera morto, non! Morreu de morte matada! Que o mataron a fame, a humillación, as malleiras e tundas! E a indiferenza da xente, que hai máis vítimas da ditadura que as que están nas cunetas!

Sen a Memoria quen recordaría agora as moreas de persoas doutras orientacións sexuais xulgadas e condenadas como vagos, delincuentes e perigosos? Quen a práctica totalidade das mulleres encerradas no seu fogar, subxugadas ao seu home e sen liberdade nin para asinar un contrato laboral? Quen aos miles o decenas de miles de bebés roubados nos cárceres ás mulleres republicanas, aos mestres depurados, aos sindicalistas expulsados dos seus empregos, aos militantes clandestinos asasinados? Como chegariamos a saber que as torturas e os malos tratos eran moeda de uso cotián na totalidade das comisarías e centros de detención do territorio nacional? Quen lembraría que o estado de guerra estivo vixente ata 1948, ou que para facer fronte ás “inexistentes” mobilizacións obreiras e estudantís o franquismo declarou ata 11 estados de excepción?

E mire que lle digo don Manoel! A resposta a tanta mentira é a memoria. A única resposta. E a supervivencia desa memoria, da memoria das vítimas da historia, constitúe unha tarefa social fundamental, pois é a garantía para esa parte da cidadanía que reclama xustiza, reparación e verdade en relación con feitos violentamente borrados, obrigadamente esquecidos e torticeiramente terxiversados, de supervivencia da verdade afogada polas narrativas hexemónicas dos usurpadores do poder.

Por moito que procuraran

escribir de novo a historia,

mentres quede un so de nos

non se borrará a memoria.

venres, 25 de xuño de 2021

Tradición e xenealoxía.


 Mire que lle digo don Manoel! Que fai vostede moi ben! Que xa era tempo que deixara de lado os “idiófonos”, “membráfonos” e aínda “cotidiáfonos” para atreverse con cousas de máis tonalidade e afinación. Que sacudir, percutir, refregar, para obter unha nota única está moi ben, pero moito mellor cando con dita actividade obtemos unha maior riqueza melódica e aínda harmónica. Como defensor da gaita, en cuxa execución sabe que me movo como peixe fora da auga, non lle vou a encomiar o gusto de escoller a  zanfona para as súas primeiras incursións no mundo da melodía, porque xa sabe polo noso común amigo don Anxo, que terá que estar releando co instrumento mentres o resto dos músicos toman un viño ou unha cervexa, pero ben certo é que dos covardes non hai nada escrito, e a oferta de don Aleixo non era doada de rexeitar. Aínda máis: unha e outra teñen sonoridades semellantes, constrúen a melodía riba dunha ou dúas notas pedais, e son tan doadas de afinar que disque gaiteiro e zanfonista pasan a metade da vida afinando e a outra metade tocando desafinados. Finalmente teño que recoñecer que o seu instrumento é máis axeitado para interiores, sendo a práctica do meu soamente adecuada para grandes espazos deshabitados.

Contoume un día don Evaristo González, máis coñecido por Evaristo de Sela, cliente ocasional desta taberna, que no canto VI da Ilíada, Homero relata o encontro entre Glauco o troiano e Diomedes o aqueo. Glauco era fillo de Hipóloco e neto de Belerofonte. Falando, falando caeron na conta de que as súas familias estaban unidas polos lazos da hospitalidade, porque  Belerofonte, o avó de  Glauco, fora recibido como hóspede na casa do avó de Diomedes, Eneo. Homero recolle en fermosos hexámetros a resposta que Glauco da ao interese de Diomedes pola súa xenealoxía:

Ou ti, tidida, o do ánimo grande! por que da liñaxe preguntas?

Como da xeración das follas, así é a do home.

Unhas o vento bótaas por terra; mais outras o bosque

fai brotar  verdeando ao tornar a  xentil primavera.

Tal a liñaxe do home: uns nacen, extínguense outros.

Para Glauco a liñaxe dos homes non ten apenas importancia. É tan pouca cousa como a follaxe caduca do bosque na que morre unha xeración e nace outra. Sostén Homero por boca de Glauco que somos fillos dunha primavera e seremos vítimas dun outono ou dun inverno. Efémeros, perecedoiros, mortais. Como as follas, que brotan verdes na primavera, manteñen o seu verdor no verán, murchan no outono e son arrincadas polo vento e podrecen confundidas coa terra mesma no inverno. Mentres Diomedes sostén a vixencia do culto á nobreza de sangue, propia da aristocracia, Glauco, máis achegado á natureza, sostén que o importante non é a árbore na que nazas senón o froito que sexas.

E mire que lle digo don Manoel! Que mellor aportación á tradición galega que a de don Evaristo? Achegar á nosa fala a Ilíada e a Odisea! Desertor da barbarie do exército fascista aos inicios mesmos do golpe de estado; condenado a cadea perpetua que sufriu nun fato de cárceres e centros disciplinarios ata lle ser conmutada a pena en 1941, foi quen de dedicar eses anos de prisión a estudar, a escribir, a aprender para conseguir que ao fin Homero falase en galego. Ou como lle cantara Cuco o da Peneda:

O de Evaristo de Sela

Foi traballo ben cumprido

Fixo que Homero falara

Na fala dos irmandiños.

 

venres, 18 de xuño de 2021

Cambiarás de taberneiro ...


Mire que lle digo don Manoel! Creo que xa lle contara vai algún tempo, o comentario daquel taberneiro de Bouzas que cando algún cliente queixábaselle dalgunha das  falcatruadas que lles facía, sempre lles contestaba coa mesma ladaíña: "ti marcha, que cambiarás de taberneiro pero non de ladrón", tratando de convencer á súa clientela de que o ladroízo era algo consubstancial ao oficio de taberneiro. Que como di a copla popular:

Os curas e os taberneiros,

teñen moito parecido.

Os curas bautizan nenos,

e os taberneiros o viño.

Ben sabe don Manoel que non é tal a miña opinión sobre os oficiantes de tan digno ministerio, ou aínda nobre arte, de servir de canle de comunicación entre os fogóns e os necesitados bandullos, pero de todo ten que haber na botica! Máis certo é o feito de que a hostalaría da nosa terra é tan fecunda en bo produto nas mesas como prolífica en personaxes singulares na súa atención á clientela. Deixo de lado aquela caste de taberneiros rabuxentos, exemplos de simple mala educación, dos que todos poderíamos poñer exemplos, con nomes e direccións, a eito. É outra caste de xente a que me interesa; eses seres excepcionais que noutra actividade pasarían totalmente desapercibidos, pero que coa roda do temón na man das gráciles naves da restauración, son quen dos máis ousados desaforos, de fazañas tales que merecen ser recollidas en festivos artigos, ou aínda en sisudos tratados filosóficos acerca de as notables diferenzas que existen entre afouteza e descaro.

Deixo para mellor ocasión, se é que a hai, as diferenzas entre o comportamento servizal e a actitude servil, que a acción servizal faise por propia vontade, correspóndanos ou non a tarefa, e sen agardar nada a cambio máis que a propia satisfacción, e a disposición servil pretende adular aos poderosos pretendendo obter unha inxusta vantaxe da súa humillación, poñendo por riba o beneficio agardado da propia estima.

Exemplo de descaro foi, por poñer un, o do aquel hostaleiro da rúa Doutor Cadaval, que tiña a gala afirmar que se un cliente que entraba pola porta non lle parecía axeitado á (pretendida) categoría do seu local, negáballe a mesa aducindo que estaba todo reservado aínda que o local estivera baleiro. Alguén pouco avezado nas técnicas da mercadotecnia poderá pensar que tal comportamento era pouco menos que suicida, ignorando que a estupidez da xente é tan inabarcable como o número de graos das areas do mar, e a xente de negocios consideraba un trunfo social a pertenza ao club dos que acadaban a honra de deixarse estafar polo hostaleiro malandrín. E din os que tal viron, que no colmo do masoquismo, aínda facían gala de que o dono do restaurante sentara á súa mesa para axudarlles a consumir o carísimo viño que previamente lles recomendara.

Outro dos fenómenos do citado descaro era o do copropietario e xefe de comedor dun famosísimo restaurante de Alcabre, onde, certo é, se comía moi ben. Era habitual que aqueles capitáns da industria ou o comercio que reservaban mesa, aínda que fora para unha celebración familiar, atopáranse co centro dela ocupado con bandexas contendo o máis selecto dos froitos do mar: un par de centolas, nécoras, santiaguiños, e os mellores camaróns do día. Diante deste poderío o cliente non tiña outra que quedar como un señor deixando abraiada a compañía coa súa xenerosidade, e estarrecida a carteira co importe da cornada.

Tamén podería citar o caso dunha variante do descaro que é máis ousadía e fachenda. Un reboludo hostaleiro que montara unha cervexaría na zona de Travesas. O tal personaxe alardeaba de que se alguén, fora por ignorancia ou por atrevemento, ousara pedir un viño naquel sacrosanto templo do lúpulo, botaríalle unha cervexa, para que fora aprendendo. E se alguén se queixaba de que estaba tépeda, non fría abondo, espetáballe:

-  Que carallo saberás ti desas cousas que eu son mestre cervexeiro!

Certo é que á profesión de hostaleiro se chega por moitos camiños, pero un dele,s o máis común a esta raza que pretendemos describir, era o de estar casado cunha muller que coñecía moi ben o produto e o cociñaba moi axeitadamente, caso do Tolo de Carril, Pepe do Simón, ou do Beiro, pero non o de Manolo Chocolate ou dona Carmen do Mosquito.

Dona Carmen rexentou durante moitos anos o restaurante de máis sona en Vigo. Os mellores linguados, as pescadas máis descomunais, o ollomol de sete estralos, os mariscos de máis alta calidade, tiñan no Mosquito o seu fogar. Nos anos setenta dona Carmen xa pasara aos fillos a atención directa ao cliente pero dende o seu sitial na entrada do local, non perdía ollo de todo o que sucedía no establecemento, e recibía, firmemente sentada no seu trono da restauración, a consideración de canto famoso e notable o visitara. Comer no Mosquito era unha experiencia iniciática. Comer no Mosquito era consagrarse na escala social de Vigo. Pero unha cousa tiñas que ter clara se a tal te atrevías: ías xantar ou a cear copiosamente, e non a facer o parvo. Non como o famoso cantante (en máis dun sentido) Joan Manoel Serrat, que tivo a pouca cultura de pedirlle a Carmiña uns ovos fritidos con patacas.

-  Miren vostedes -díxolles a filla favorita de dona Carmen -Aquí á volta hai un local moi axeitado onde lle serviran iso que pide. -E para acabar de escarallala, mentres retiráballes os servizos -Ao Mosquito non se ven a tomar ovos!

Caso aparte era o do Beiro, de San Miguel de Oia, que máis sería de escribir Veiro se non fora que ese era de verdade o seu apelido! O digo don Manoel, porque seguro que sabe que un rapaz veiro é o mesmo que arteiro, astuto ou lagarteiro. Beiro non so era famoso polo seu polbo, as súas nécoras e a pescada á galega, senón pola xenreira que tiña polos “fode chinchos” que o caían polo establecemento como moscas no verán, na procura dunha das mesas do exterior, baixo da parra.

-  ¡Oye tú! Ponnos unos cangrejos de esos…

-  Nécoras non lles poño que as  estragan!

E razón non lle faltaba, que os había que intentaban comelas con garfo e coitelo. Que moita xente que ven a Galicia din que temos unha hostalería de taberneiros rabuxentos e de camareiros e patróns de pésima educación. Mentres que moitos outros sosteñen coa mesma firmeza, que non é cousa da mala educación dos donos senón dos clientes, e que moita xente atopa xusto o que anda buscando. Como aquel home da cafetería do Areal, que chega a almorzar pasadas as doce a mañá.

-  Por favor, déame un café e un croissant para mollar.

- Canto o sinto. A estas horas xa non teño croissant! Moitos días sobran, pero precisamente hoxe acabáronse.

-  Pois si que é unha mágoa! Logo déame un te e un croissant para mollar.

-  Vexo que non me expliquei ben. Café teño… o que non teño é croissant!

-   Entendo, entendo! E un chocolate e un croissant para mollar?

-  Chocolate, te, café, o que queira! Pero o que non teño é croissant! Non teño croissant!

-  Non fai falla que grite que ben lle entendo! Tomarei, tomarei ... Xa sei! Un vaso de leite e un croissant para mollar.

-  Merda! Dígolle que café teño, te teño, e chocolate, e leite! O que non teño é croissant! Cro-i-ssant!

-   Home se non se explica...! Agora si que o entendín! Déame soamente o croissant!

O propietario da cafetería perde o control dos seus nervios. Da volta á barra a vaise para o cliente como un touro enfurecido. Colle a o impertinente polo colo da chaqueta e a traseira dos pantalóns e o saca de malas formas do local. Cando volve, un pouco máis tranquilo, comenta cun cliente habitual que asistira a toda a escena dende un tallo na barra, remexendo tranquilamente no seu café.

-   E que algunha xente éche a hostia! – comentou o encabuxado propietario. Ao que o fregués moi serio, testaneou asentindo.

-   E que eu de vostede collo o croissant e tírollo á cara!

A mire que lle digo don Manoel! Que iso foi nos anos de ouro da construción naval en Vigo, finais dos sesenta ata principios dos oitenta. Logo veu a reconversión industrial e as escolas de hostalaría, e xuntos os dous fixeron todo o posible por extinguir a especie, e o sector nunca volveu a ser o mesmo.

No verán, un taberneiro

moito me agradara ser.

Pola contra, no inverno

ser ferreiro é ter muller.