Historia de Ramona (1)

Mire que lle digo, Paio! A miña casa nunca foi de moito aparato; cartos, abondo para o gasto do día, sen aforros nin estridencias. A pía sempre con auga; un xogo de toallas de Portugal ben esponxosas e xabón de olor no lavabo; colchón de resortes, mantas cálidas e sabas recendendo a lavanda nas camas; cuarto de estar cunha "mesa camilla" co faldrón groso para gardar o calorciño das pernas cando vai frío fóra. E sempre con comida suficiente para encher o prato dun comensal inesperado, que niso nunca se aforrou.

Non, don Paio, non! Meus pais nunca aforraron na comida, nin nos nosos estudos nun bo colexio, nin en pagar unha asistenta, que diso sempre houbo na miña casa. Non por vicio ou fraqueza da miña nai, que nunha casa con catro fillos —sen a axuda dos electrodomésticos de hoxe— unha soa persoa non daba feito todo o que a boa administración do fogar require.

Na nosa casa era normal que as asistentas duraran moito, porque a miña nai as trataba moi ben e as facía traballar pouco, pero no intre no que se desenvolve a historia que quero contar, quedáramos sen ela e estaba sendo un pouco complicado atopar algunha que se adaptara ben ao que se necesitaba.

Miña nai, que era moi refraneira, afirmaba que non hai inverno que non teña o seu verán e que sempre que se pecha unha porta, ábrese unha ventá, e precisamente pola porta chegou a solución na aparencia de Remedios, a muller que viña por casa a recoller a lavadura para os porcos, que falounos da filla pequena dunha súa veciña, que criaba galiñas nunha choupana mal amañada que instalara co seu home nunha leira sen dono da beira do Lagares.

Ramona, que tal era o nome da rapariga, non tiña nin catorce anos, pero xa era muller, como xa se decatara o borracho do seu pai, que quería que seguira a carreira das outras dúas fillas maiores no bar da rúa Alfonso XIII de cuxa actividade corría polo barrio da Estación un pareado que a definía con acerto:  “Bar Dos Naciones putas a montones".

Como soubemos moitos anos despois, a miña nai, atendendo á petición de Remedios e contra dos seus hábitos, colleu a Ramona como de “durmir dentro”, para deste xeito cortar de raíz os retorcidos planes daquel home de tan mala catadura como de intencións ao que coñecían no barrio como o «Güevero».

Non don Paio! non polo seu oficio, que era moi outro, senón polo negocio da súa muller. Que como xa lle apuntara o seu negociado era ben outro, con sede —social e da outra— no Recreo, o bar que fora dos pais de don Xesús. Disque o «Güevero» era funcionario cando a República, e que fora represaliado pola súa militancia sindical, pero para min que iso eran rexoubas que el mesmo puxera en boca doutros por mor de agachar a súa verdadeira actividade: chulo das súas propias fillas, o que ven sendo o oficio máis ruín que maxinarse poida. E de pouco futuro, porque a maior, Carme, que andaba con compañías perigosas apareceu morta na curva do Matadeiro, e Manuela, a segunda, sucumbiu á infección que lle sementaron unhas mans inexpertas nunha daquelas intervencións que chamaban «arranxos» por non citar o seu verdadeiro nome.

Pero déixeme que volva atrás, e retome o fío da miña historia.

O día que Ramona chegou a casa fixemos festa rachada. Na casa había un cuarto que por pequeno e mal iluminado chamabamos «o cuarto escuro».  Como non tiña outro uso posible servía de traseiro e estaba cheo ata o teito de cachifallos. Cachifallos que cumpría poñer nunha certa orde para deixar oco para a cama de Ramona. Cando chegamos do colexio o traballo duro xa estaba feito: Papá pedira a axuda das fortes mans de Cándido e Avelino, un par de mangallóns especialmente rexos que traballaban de mozos de equipaxe na estación de ferrocarril, que como sabe está moi preto da nosa casa.

—      Collede unha vasoira e uns trapos e ide limpando un pouco o po do carto, mentres eu fago a cea do voso pai.

E mire que lle digo, dan Paio! Aquela orde foi para nos como o “ábrete Sésamo” do conto de Alí Babá, o permiso para entrar no “cuarto escuro” e esculcar entre ás marabillas alí almacenadas. O armario de dobre espello, a cómoda de oito caixóns, a mesa de despacho do avó... por fin tiñamos acceso ao seu interior!

Comezamos con gana. O po voaba no aire facéndonos tusir e rir coma tolitates. Nun balde pequeno levabamos una mestura de auga morna cun pouco de vinagre e unhas gotas de alcol, e un par de xornais vellos, para limpar os espellos do armario de dobre corpo da tía. O momento máxico chegou cando rematamos a faena e os espellos recuperaron o seu perdido fulgor. Foi como se alguén acendera unha luz e o cuarto deixara de ser o 'escuro' para converterse nun altar de azougue e ouro vello. Entón as boas intencións quedaron esquecidas nun recanto xunto a baldes, vasoiras e baetas, e a miña irmá pequena colleu o tirador da porta do armario e probou sorte.

O arrecendo do alcanfor e da madeira asolagounos. Dentro non había roupa decotío; máis ben semellaban  os restos dun naufraxio de luxo e distinción. Colgados de perchas de madeira nobre, abrigos de pel e vestidos de festa de seda que conservaban o cheiro a perfume caro. Nos caixóns roupa interior pasada de moda; un mantón de talle "toledano", de la fina con bordados de cores terra, ocres e granates, menos vistoso que o de Manila, pero de máis abrigo, e varios pares de luvas de coiro finísimo, deses que se axustan á man como unha segunda pel, que aínda conservaban a forma dos dedos. Unha peita de carei que nos falaba de procesións e mantillas, gardada nunha caixiña de madeira de oliveira e dous xoieiros; un estoxo de coiro labrado e un de metal damasquinado, baleiros de xoias, pero conservando este segundo o forro de veludo vermello e o cheiro a opulencia.

Nos caixóns da cómoda atopamos un reloxo de peto que xa non camiña. De dobre tapa, co cristal roto e a maquinaria parada. No instante exacto no que o avó deu o último suspiro ou no que a última leira foi poxada? Tamén unha caixa de habanos chea de programas de man e entradas de teatro e un taco de postais sepia, amarradas cun cordón de coiro; as imaxes son dunha cidade amontoada sobre unha roca, rodeada por un río que parece un foso. Sabemos que é Toledo, a cidade dos avós, unha palabra que —non sabemos por que— nos fala de invernos de friaxe e veráns dunha calor que racha as pedras e de campás que non deixan durmir a sesta.

Prata non había: soamente os seus estoxos de veludo, baleiros, cos ocos marcados onde antes descansaban cubertos de prata co escudo familiar. E algunhas pezas que ninguén quixo mercar: unhas pinzas para o azucre, un abrecartas de aceiro de Toledo co puño de damasquinado e algunha culler de bautizo gravada coas armas dunha liñaxe que xa non tiña terras; documentos con selos de lacre e cintas de seda que acreditaban propiedades en Toledo que xa non lles pertencían. "Papeis mortos" que a avoa gardara por orgullo, ou quizais por pena.

Fotos si: moitas fotos. Un tesouro de fotos do avó con sombreiro, terno, «leontina» e bigote engomado, posando orgulloso; so, coa familia ou cos amigos, antes de que a ruína lle mordera o ánimo.

... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Miña nai! Pero se estabamos a falar da Ramona! E que horas son xa!

Pois se non lle sabe mal marcho, que teño que marchar. Pero lle prometo que non deixarei sen rematar a historia da Ramona.

E para que as penas sexan menos me despido con aquela copla que di:

Por baixo da oliveira

dá gusto parrafear,

ten a folla miudiña

e non a fura o luar

 

Homero era un fillo da gran puta

 

Mire que lle digo, don Manoel! Agora que o frío e as treboadas se enseñoran unha semana si e outra tamén das rúas e corredoiras desta nosa vila, ven, acaído como un cravo ao seu buraco, a tapa de callos con garavanzos que nos ofrece o Miguel coa sa intención de aguilloar a inxesta de viño. E tan eficaz é o método, que estimula a conversa e o contraste de pareceres, que poucas veces devén en liorta airada.

Unha destas ocasións nas que a cultura e educación dos contendentes puxo adecuado freo a esta perigosa deriva, foi o que protagonizaron don Evaristo González, máis coñecido por Evaristo de Sela, e o noso benquerido amigo don Ángel de Infesto. Sentiran falar o un do outro, pero no se coñecían, así que fixen as oportunas presentacións, sinalando a don Ángel a devoción que don Evaristo sentía por Homero e os seus relatos da guerra de Troia. E falando, falando, chegaron a aquela parte do canto segundo da Ilíada, onde se relataba a historia de Tersites, un soldado das tropas aqueas que acusa a Agamenón de ter as súas tendas cheas do bronce e das mulleres que os soldados lle conseguen, mentres el se mantén na retagarda para non poñer en perigo a súa integridade física:

—      "Atrida! ¿De que te queixas agora? ¿Que é o que che falta? /Tes as tendas cheas de bronce e moitas mulleres escollidas/ que os aqueos che entregamos a ti antes que a ninguén/ cada vez que tomamos unha cidade. /Acaso precisas aínda o ouro que algún dos troianos,/ domadores de cabalos, che traerá dende Ilión como rescate polo seu fillo,/ a quen eu ou outro aqueo capturamos e levamos atado?" —Tronou don Evaristo poñendo voz ás verbas de Tersites.

—      Valentes palabras son esas! —apostilou don Ángel—. Que seguro que tiveron airada resposta do Agamenón!

—      Non tal, don Ángel! Segundo conta Homero, é Odiseo o que se alza do seu escano e intervén para facer calar a Tersites.

—      Tamén era de agardar! É ben sabido que os reis, aínda que sexan os da Ilíada, non se abaixan a responder ao pobo, por moi acaídas que sexan as razóns e axeitados os argumentos. Prefiren mandar aos seus musculosos e bronceados lambecús de lingua de navalla e ética barata a facer o traballo de limpacortellos!

E así foi, contaba don Evaristo. Aínda que ninguén lle encomendara tan indigno traballo, Odiseo ergueuse do seu «thóokos» sen necesidade de que Agamenón lle puxera unha ascua no cu, para irse cara a Tersites e, con ollos de lume, lanzarlle unha advertencia que é puro veleno  retórico:

—Tersites de palabras confusas! Por moito que sexas un orador sonoro, cálate e non ouses disputar ti só cos reis.

Odiseo intervén —comenta don Ángel— para restaurar a disciplina. Non rebate os argumentos de Tersites: ben sabe que o soldado ten razón. Fachendoso e inxusto, insúltao, humíllao e mándalle calar, dicíndolle que é o home máis vil de cantos foron a Troia e que non debería ter o nome dos reis na súa boca, e moito menos para inxurialos.

E como sabe que gritos e insultos non son abondo para torcer a razón —engade don Evaristo—, recorre á violencia física: colle o cetro de ouro de Agamenón e dálle con el unha malleira, mentres Tersites chora e a tropa ri.

—      Iso non pode ser —chantou desde o seu extremo da barra o Antón, aquel irmán do Farruco que tiña o feo costume  de botar a orella a pacer nas conversas dos demais—, que un soldado da guerra de Troia non vai chorar por uns poucos golpes.

—      Pode ser e é, Antón! Que eu fixen no seu intre a mili e estou ben certo de que o Tersites non choraba de dolor senón de rabia por non poder devolver os golpes que lle daban!

Obxectivo conseguido, conclúe don Ángel. Odiseo é o brazo executor do sistema que non permite que a verdade manche o prestixio do mando. E a risa do exército é a confirmación de que as verdades que Tersites acababa de dicir están esquecidas, e ninguén pensará máis nelas. Aínda que a humillación de Tersites sexa a humillación de todo o exército.

—      Pois mire que lle digo, don Evaristo! Homero terá a Odiseo en moi bo concepto chamándolle “o das moitas astucias”, “o de moitos recursos” ou “o de moitas estrataxemas”, pero eu estou máis con Livio Andrónico que o consideraba un mentirán, un argallante e un estafador sen escrúpulos!

—      Razón non lle falta don Paio! —respondeume— Odiseo non toma a defensa de Agamenón por respecto ao anax, ao comandante en xefe de toda a coalición, senón polo perigo da actitude de Tersites. El sabe que se se permite que un soldado cuestione ao xefe e regrese ás naves, o exército desfáise. Aínda máis: Na mentalidade aristocrática da Ilíada, un rei como Agamenón non se baixa ao barro para discutir cun "ninguén" como Tersites. Faríao se fose un igual, Aquiles ou Diomedes, quen o increpara, pero responderlle a un soldado trenco e sen liñaxe sería darlle unha importancia que o sistema non quere que teña. O "traballo sucio" para o seu estratego.

—      Nada de debate: escarmento!

Bebemos. Todo o falado quere reflexión. Para min, don Manoel, Tersites é un personaxe fascinante. En boa medida a  primeira voz da conciencia social na literatura occidental: o único que se atreve a dicir que os soldados están morrendo pola gloria e o diñeiro dun rei que non os respecta. Tersites é o antiheroe, e curiosamente mentres que todos os heroes gregos son descritos por Homero como belos, nobres e valentes, Tersites:

"Era o home máis feo que chegara a Ilión:

algo trenco e coxo dun pé; os seus ombreiros

estaban arqueados e contraídos sobre o peito;

por riba, a súa cabeza era bicuda

e nela rareaba o cabelo."

E esta fealdade ten unha función na mentalidade grega antiga: para a xente desa época a fealdade física era un reflexo da maldade, da falta de nobreza, da inxustiza e falsidade da súa denuncia. Críase firmemente que a beleza física era o reflexo da virtude moral

—      Pois Tersites sería feo e deforme —engade don Ángel—, pero non era daqueles que puña a capa de onde vén o vento, senón que dicía verdades coma puños! Ás veces as verdades máis importantes non as di un heroe de cara bonita, senón alguén que, coma el, está farto de ver como o botín da vida queda en mans dos que non puxeron o lombo. Aínda máis: teño para min que o feito de que Homero cargue tanto as tintas na súa fealdade delata unha certa mala conciencia do poeta: sabe que Tersites ten razón, pero ten que facer que o personaxe sexa repulsivo para non perder o favor de quen lle dá de comer.

Segue a isto un silencio: os participantes sopesan co axeitado detemento os últimos argumentos de don Ángel sobre a problemática dos aedos da  tradición homérica —e dos artistas en xeral— para dicir as verdades nos pazos dos aristócratas de xeito que os poderosos non se sentisen insultados. Silencio que todos eles aproveitan para facer provisión de gorentosa munición de boca... e remollala axeitadamente cun grolo de Treixadura.

Daquela, aproveitando o silencio dos filósofos tabernarios, o pobo, a xente do común, pon, na voz do noso Antón, o epitafio á conversa.

—      O que eu dicía: Homero era un fillo da gran puta!

É que xa se sabe: non por ser pobo se ten por que estar acertado nas conclusións. Sobre todo se se está máis atento ao viño que ós argumentos.

A tía Anabel

 

Mire que lle digo, don Manoel! Ben que recordo as andanzas do Arghimiro, insigne confrade da taberna do Mincha e sinalado contador de saborosas historias de pantasmas! Fai tempo que non desfrutamos da súa presenza. E logo, don Manoel: tivo algunha noticia del? Malas novas son esas, que a morte a todos nos chega, pero canto máis tarde, mellor se navega!

—     Pois será cousa de ver se, agora que pertence á corporación dos defuntos, segue co natural de ver as pantasmas coma se foran xente viva —apuntou Antonio, o da asesoría, con certa mala baba.

—     Será! —respondín eu— Que pouco se sabe de xentes que coma el, teñen tales habilidades, disque, por mor dun credo mal rezado no bautismo.

Recordará don Manoel que o noso Arghimiro era de Frades, nas terras de Ordes, e tiña certa sona —que el cultivaba— de ser un «xan», unha daquelas persoas que tiñan a capacidade de ver as pantasmas coma se foran xente viva. E da existencia ou non desa habilidade non me vou pronunciar pero si da súa habilidade para engaiolarnos cos seus contos, sucedidos ou invencións.

E hoxe na súa memoria quero deixar aquí un conto que nos deixou un día de treboada.

Fala o Arghimiro

Cando morreu a miña avoa era eu ben cativo. E por cativa a miña irmá Lela, e por aluarado eu —cousa dun credo mal rezado ou duns óleos caducados, a dicir da miña nai— acordaron mandarnos a pasar os días do loito na casa do tío Ramiro en Ordes, que non era cousa que un «xan» coma min andase dando voltas polo velorio falando coa avoa morta e dando pábulo ás cubilladas dos asistentes.

O tío Ramiro era o irmán maior da nosa nai. Cando o seu pai morreu, e os acredores apiñáronse á porta da casa para tentar cobrar todo o que o irredento esmorgante deixara ao che debo en toda canta casa de comidas e de lenocinio había por todo o rastro das terras de Ordes e de Compostela, Ramiro fixo a maleta, apañou os derradeiros cartos da familia dun agocho secreto que o pai lle indicara antes de finar, e mercou un pasaxe para Cuba.

Despois dun pouco tempo na Habana, choutando de colocación en colocación sen conseguir gañar máis que para o aloxamento e a comida, o compañeiro de pensión faloulle dun «Ingenio» de Guanabacoa propiedade dun vasco, e alí decidiron probar sorte. A idea do tío Ramiro era comezar como macheteiro cortando cana na plantación do outro lado da baía da Habana, pero o seu patrón, que era calquera cousa menos parvo, decatouse deseguida das súas habilidades e poucos meses despois estaba dirixindo a industrialización do «batey»[1].

E aos poucos anos o tío Ramiro tivo o seu propio «ingenio» en Güines no val do río Mayabeque. «Ingenio» que vendeu aos americanos da United Fruit Company a principios dos anos cincuenta, para volver a Ordes e mercar a casa señorial que fora do seu pai, e á que nos dirixíamos naquelas datas de dolor pola morte da avoa no taxi do señor Marcial.

Pero deixe que molle un pouco a palleta, don Paio, antes de continuar co sucedido aquela noite, na casa dos meus tíos de Ordes.

Cando parou o taxi diante da casa do tío xa estaba a tía Anabel agardando por nos na porta da casa. Albiscara —segundo nos dixo— a nosa chegada dende o seu niño da torre do piano, a estanza desde a que imaxinaba o mundo rodeada de libros de historias extraordinarias, sinaladamente do seu benquerido Edgar Allan Poe, ilustradas pola música de Claude Debussy ou Sergei Rachmaninoff que executaba no seu piano de media cola.

Teño que recoñecer que, dende ben cativo, eu estaba namorado da miña tía. Da súa beleza elegante, que non era soamente física, e do seu carácter alegre que tanto contrastaba coa seriedade do meu tío. A tía Anabel era unha muller tan efusiva como chea de alegría; todo luz e sorrisos, e tan humilde como un cervo... malia a súa evidente superioridade moral e intelectual riba de todas as mulleres da contorna.

Que conte a historia da tía Anabel? E non se fará moi longo o conto? Xa sei que viño para beber e polvo para xantar non han de faltar!

A tía agachaba no seu peito unha dor profunda como unha fosa oceánica. Consonte souben moitos anos despois, cando xa estas revelacións non a podían mancar, Anabel, antes de ser a miña tía, tivera amores en Vigo cun «Operator» da Eastern Telegraph Company; val dicir o Cable Inglés.

Anabel era unha alumna excepcional. Filla menor do boticario de Ordes non era, consonte a usanza da época, a herdeira natural do negocio nin da profesión do pai. Os tempos eran os que eran e as mulleres, por moi intelixentes a aplicadas que foran, estaban destinadas ao matrimonio, no aos estudos universitarios, reservados neste caso para o primoxénito, unha calamidade cuxa única habilidade era a de meterse en enredos dos que tiña que sacarlle o pai.

—     Piano e inglés, vale, pero da carreira de farmacia xa te podes esquecer! —seica sentenciou o boticario, esquecendo que coa filla maior casada e o natural do fillo, a botica non tiña posibilidade ningunha de quedar, cando el finara, na familia.

Ordes e terra de música e de músicos, polo que atopar profesor ou profesora para a primeira da materias era traballo doado. Non así o segundo que naqueles anos trinta o inglés era un idioma de bárbaros en comparación co francés, que o era da cultura. Así que, posto que a filla maior estaba casada en Vigo cun armador de Bouzas, acordaron que cursara nesa cidade ás dúas materias: piano co profesor Yepes[2] e inglés na Academia Cervantes de don Xosé Dopazo, cun reputado profesor nativo que resultou ser o noso atlético Allan, o «Operator» da Eastern Telegraph Company.

Quero imaxinar que a primeira vez que Anabel —estiven a piques de dicir “a tía Anabel” cando aínda non o era— entrou na aula de inglés da rúa de Policarpo Sanz, o mundo exterior desvaneceuse para ela, para enfocarse na figura do profesor: un home de cabelo louro, alto e atlético, que estaba de costas, escribindo no encerado cunha coidada caligrafía un verso dun poema. Cando Allan se xirou e os ollos de un fincáronse nos do outro, mestre a alumna desapareceron nunha perfecta comuñón de almas. E ser non sería, pero por que non pensar que o que Allan escribira no encerado fora o comezo de The Raven, o poema de Poe?

Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,

Era de agardar: Anabel e Allan, guapos os dous, mozos os dous, xunguidos por tantos intereses comúns, namóranse como a abella do mel, convencidos de que todo o que os xungue é moito máis forte que o que os separa. E día tras día consolidan a súa relación facendo planes para xuntar ás súas vidas e facer unha familia en Vigo. Todo é felicidade ata que chega o golpe de estado do dezaoito de xullo e empezan a aparecer amigos de Allan polas cunetas. En teoría os ingleses están a salvo das gadoupas dos falanxistas pero hai moito exaltado, doente de odio e o Superintendente do Cable inglés aconsella a Allan que volva a Inglaterra mentres non escampe a sarabia de chumbo dos pistoleiros fascistas.

Allan resiste aos consellos de uns e outros insistindo en que despois dos excesos dos primeiros días o exército tomará o control e as cousas van ir a mellor. A mellor? Parvo del! Ignora que o que pretenden os golpistas non é derrocar o goberno da República senón limpar o pais de toda semente que non sexa do seu credo por medio da represión indiscriminada; implantar o terror dun xeito tan irracional que non permita advertir regra algunha que garanta a seguridade de ninguén.

Ata que un día, despois de deixar a Anabel na casa da irmá, un grupo de falanxistas borrachos de alcohol e xenreira rodea a Allan, pretendendo metelo á forza nun coche. Sorte que os compoñentes da escuadra están demasiado bébedos para coordinar unha acción conxunta, estorbándose os uns aos outros e permitindo que Allan escape a todo correr polas rúas baleiras, ata que atopa un portal que alguén nun descoido deixara aberto e pode agacharse nel. Despois deste incidente xa é a propia Anabel a que convence a Allan para que colla un barco e a agarde en Cardiff ata que ela consiga o pasaporte.

Que se conseguiu o pasaporte? Pois claro que non, don Paio! Como vostede ben sabe para unha muller solteira na España do trinta e seis conseguir o pasaporte para viaxar á “pérfida Albión”, non era un trámite administrativo: era coma intentar encher unha piscina cun cesto! Anabel era solteira e menor de 25 anos, polo que precisaba o certificado de "Boa Conduta", a xustificación dos motivos da viaxe, acreditación de recursos económicos abondo e o máis complicado de todo: o consentimento expreso do pai.

Os anos pasaron; rematou a guerra en España para continuar no resto do mundo. Ramiro volveu de Cuba, mercou a casa dos seus pais, e cando considerou que estaba ben establecido pediu e obtivo a man de Anabel, casando moi pouco despois na igrexa vella de Santa María.

E que pasou con Poe? Que as aulas do galés deberon ser tan eficaces que a tía tiña na súa biblioteca non so un exemplar do Tales of the Grotesque and Arabesque de Poe, senón o The Woman in White de Wilkie Collins, The Scarlet Letter de Nathaniel Hawthorne, The Willows de Algernon Blackwood ou aínda o Wuthering Heights de Emily Brontë.

Arghimiro fixo unha pequena pausa para volver ao fío da historia, aproveitando para baleirar a cunca, que xa estaba menos que mediada, indicando cun aceno ao taberneiro para que volvera a enchela.  

Creo que deixara a historia na porta da casa dos tíos, coa tía Anabel reloucando de ledicia de ternos na casa. E que casa, don Paio! En Frades a vida cheira a fume de lareira, á bosta das vacas, a palla mollada e amoníaco; na casa dos tíos recende a lavanda e cera de abellas, a madeiras nobres e espazos abertos. E que dormitorio, don Paio! Con dúas camas, unha para cada un de nos, e a fiestra tapada con cortinas de tea que ían do teito ao chan, illándonos do mundo exterior.

A tía Anabel apartou os cobertores das camas e convidounos a tocar o colchón: a man afundíase nunha brandura sen fin.

—     É de la de ovella e o somier é de resortes —explicounos.

—     Podemos deitarnos xa? —atrevinme a preguntar provocando aquel riso de anxo da tía.

—     Aínda non. Primeiro cómpre darse un baño e cear. Tempo haberá para todo. E antes de que me esqueza: se pola noite vos veñen ganas de ouriñar non fai falla que crucedes todo o corredor para chegar ao baño: baixo da cama tedes este penico onde podedes facer as vosas necesidades.

Pois mire que lle digo, don Paio! Veñan días e caian panes, que non diremos que non a nada daquela festa de sensacións! Un baño con auga quente e xabón de olor, unha cea cos máis gorentosos petiscos, os sons da música dos anxos nos dedos da tía Anabel! Aínda hoxe arrepuiñáseme as lanuxes da caluga lembrando os praceres desa noite!

E cando estabamos no mellor da noite, voando en ás da música acochados nos coxíns do sofá tocaron as campaíñas do reloxo da cómoda.

—     Pero xa son esas! Veña rapaciños que cómpre ir deitarse que xa anda por aí Pedro Chosco e non quere que ninguén o vexa.

Meterse debaixo das sabas e outra das sensacións que nunca esquecerei. A tía Anabel senta no bordo da miña cama. Recordo que soamente estaba acesa a luz da lámpada da mesa de noite e como proxectaba a súa sombra contra das cortinas, o que daba a impresión de que houbera un escuro xigante a nos axexar.

—     Había unha vez, nunha vila moi parecida a esta, un home que vivía nunha casa coma esta, moi grande e silenciosa. A súa vida parecía tranquila pero ese home tiña un segredo. Matara ao seu vello tío e, a falta dun mellor espazo, agochara o seu corpo debaixo das táboas do chan do seu cuarto. O fixera con tal perfección que estaba convencido de que ninguén descubriría o seu crime.

E nos na cama, calados coma furelos e sen tan sequera pestanexar. A tía por un ton máis baixo e misterioso:

—     Unha noite coma esta, mentres estaba deitado nunha cama coma esta, nun cuarto coma este, o home comezou a escoitar un son.  Un son moi baixo e estraño, como o bater dunha máquina: tac, tac, tac...

Eu ben sei que era o taco do zapato da tía o que tal ruído facía, pero non me dirá don Paio que daquela tal explicación non entrara nas nosas cabezas!

—     “É o vento que move as contraventás” “É a póla dunha árbore movida polo vento”, pensaba o home —seguiu a tía—. Pero o son facíase máis forte e máis próximo. TAC, TAC, TAC.

A esta altura xa tiñamos o cobertor por riba do nariz! E a voz da tía seguía borboriñando o que xa adiviñaramos:  

—     Era o corazón do vello tío, que seguía latexando debaixo do chan!

Pero non foi iso o que nos puxo os pelos de espeto e nos fixo gritar de terror, senón que nese intre abriuse a porta do cuarto e, como respondendo á chamada do conto, apareceu unha figura aterradora debuxando a súa silueta no limiar da porta.

Era o tío que viña a darnos as boas noites.

Como resultado dos feitos, a tía levou unha forte reprimenda do seu home por meternos medo con contos de vellas.

Arghimiro suspirou, e, consonte o seu comportamento habitual, bebeu un grolo de viño antes de manifestar a súa sentencia final:

A piques estiven de dicirlle que, sentada na outra beira da miña cama, escoitando moi interesada o conto da tía, estivera a pantasma da miña avoa morta. 

---

[1] Arghimiro fala aquí do batey como o conxunto de edificacións centrais dun enxeño azucreiro:  A “casa do azucre”, ou edificio onde estaban as máquinas, muíños de vapor e caldeiras; os barracóns onde durmían os escravos ou os cortadores de cana; o almacén, onde os traballadores gastaban o pouco que gañaban, ás veces en moeda do propio enxeño, e a vivenda do dono ou administrador.

[2] Jesús Fernández de Yepes-Cotte, foi un pianista madrileño integrante do Trío Corvino, un grupo musical que amenizaba o ambiente no mítico Café Derby en Vigo. Yepes foi o primeiro director do Conservatorio de Música e entre os seus alumnos máis destacados cabe citar ao Catedrático do Conservatorio Superior de Vigo Alejo Amoedo Portela.  

Maruxa, o “Xílgaro de Alcabre”

 Mire que lle digo, don Manoel! Que levaba vostede tanto tempo sen abarloar por estes peiraos que xa pensei que nos tiña abandonados! ... Ah, carallo! Malo inimigo é ese! Pero, para a miña satisfacción, xa vexo que non hai mal que o tombe!

Pero deixemos os males fóra, que para queixas xa están as choradeiras de Cangas! Mellor non falar de enfermidades e doenzas, que se lles damos cancha, aséntanse á mesa e ata piden unha cunca de viño. Falemos, se tal é o seu gusto, de cousas máis agradables: como da visita sorpresa que nestes últimos días tiven na nosa taberna. Adiviña quen? Claro que non! Como o ía adiviñar? Maruxa, a filla de Ascensión, aquela —noutrora rapaciña— da gorxa de xílgaro! E mire que lle digo! Veu a pe feito á nosa taberna para traerme unha entrada para o seu concerto no García Barbón! Un recital de cancións de compositores galegos co seu amigo don Alejo Amoedo ao piano!

Non ten que preguntar que xa llo digo eu: marabilloso. Programa, acompañante e intérprete. Na opinión de moitos Maruxa é, por mérito propio, unha das mellores sopranos españolas. Como dicía a periodista do «Faro» nun alarde de erudición musical: “A extensión do seu rexistro, precisa afinación, dominio das dinámicas, xunguida á claridade da súa dicción e a sensibilidade na interpretación, engaiolaron ó público, minoritario pero entendido.” Mágoa que un pouco más adiante o estragara todo falando da “soprano catalana”!

Home, don Manoel! Eu entender entendo todo! Que andan a correr, sen tempo para ler, non digo nada para investigar! O periodismo xa non é o que era, se é que algunha vez o foi! Certo é que Maruxa vive en Barcelona, e que alí formouse na escola de Conchiña Badía, que a tiña en gran estima polas súas calidades artísticas e persoais.

Aprecio, segundo contou «O xílgaro de Alcabre», non compartido pola enorme —en máis dun sentido— soprano Montserrat Caballé. E a cousa é ben doada de entender: Maruxa ven da mesma escola onde estudiou ela; ten un rexistro tan amplo como o seu; e ademais é moito máis delgada —e más guapa engadiría eu!— que ela!

—      Non se crería, don Paio, as intrigas, as insidias, as coiteladas disimuladas detrás dun sorriso e unha declaración de amizade eterna, que poboan o Liceu!

—      E logo, Maruxa?

—      Déixeme que lle conte o da Arena de Verona de 1970!

—      O da Arena de Verona? Conte, conte!

Fala Maruxa.

O recordo ben: no 1969 rematara os meus estudios de canto no Conservatorio Superior de Música do Liceu, o Grao Superior baixo a impagable docencia de Conchiña Badía. O recordo ben porque precisamente nese ano coñecín a Montserrat Caballé nun recital fin de estudos que Conchiña organizara para darme a coñecer ás súas amizades. Montserrat fora a súa alumna favorita e a Conchiña, que non ten malicia ningunha, non se lle ocorreu mellor idea que dicirlle aos seus invitados o orgullosa que estaba desta súa nova alumna que ía levar o bel canto a eidos aínda por explorar. Engadindo —para a miña desgraza— unha mención á miña beleza e esvelta figura.

Digo para a miña desgraza porque aqueles son os anos nos que comeza a agromar o cambio total na ópera, que deixa de ser un "concerto con disfraces" onde o cantante plantábase erguido no medio do escenario e simplemente cantaba, á Ópera concibida como un espectáculo musical total. O director de escena deixa de ser, na práctica, un decorador para converterse no autor: nace o que se chamará o "Regietheater", o teatro do rexedor. Luchino Visconti, Franco Zeffirelli e, no noso caso Mauro Bolognini.

De Bolognini precisamente publicara nos primeiros meses do setenta a revista Ritmo unha interesante entrevista, amplamente comentada polos rexoubeiros do Liceu, na que o xa director de escena da representación de La Traviatta na arena de Verona comentaba que “xa non abonda con abrir moito a boca; hai que saber moverse, sufrir e mirar” e que “se Violetta morre de tise, a soprano que lle dea vida ten que parecer que está morrendo de verdade”. E Montserrat, que xa tiña daquela unha figura impoñente, tomouse as palabras de Bolognini como un ataque persoal.

Sería unha data tan achegada á representación como o mes de maio, cando don Joan Pàmias chamoume ao seu despacho. Joan Antoni Pàmias i Castellà, avogado e violonchelista de mérito, reinaba no Liceu dende 1947; rei consorte porque, a dicir das "malas linguas" do Liceu, a verdadeira raíña era a Caballé, que o tiña tan atrapado que “se a Caballé espirra, ao Pàmies dálle a gripe”. Eu diría que era máis ben unha relación de simbiose absoluta, porque Pàmies era un gran administrador e sabía que a Caballé era unha garantía de éxito e de contas positivas.

—      Veño de falar con dona Concepción Badía e me dixo que a única soprano que pode facer o ”cover” de Monserrat na Traviatta es ti.

—      Na Traviatta... de que escenario don Joan?

—      Na Arena de Verona, por suposto!

Pode creme don Paio que saín do despacho como nunha nube, aínda sen acabar de crer na miña sorte. Sorprendeume moito porque non era práctica habitual levar alguén de reposto para asegurar o papel. Nos teatros con tempadas estables como o noso, sempre había alguén cubrindo un posible alifafe da cantante principal. Porén, levar a unha soprano de viaxe exclusivamente para facer o ”cover” era un luxo que só se podía permitir o Pámies.

Dicía Conchiña Badía que o de Violetta non era un papel, era unha condena! E que para cantar a Traviata cumpría ter tres voces no peito! No primeiro acto tes que ser un paxariño que chía; no segundo, unha muller que chora; e no terceiro, un cadaleito con pernas.

No primeiro acto Violetta é a raíña das festas de París, unha muller que quere a chuchar a vida. O famoso "Sempre libera" é un exemplo da axilidade, brillo, facilidade para o rexistro agudo e as notas rápidas necesario para esta parte da ópera.

Logo, no segundo acto Violetta descobre o amor verdadeiro e o sacrificio. A voz precisa máis corpo, máis peso nas notas centrais e unha gran capacidade para o legato, como no  "Dite alla giovine" do dúo con Germont.

Finalmente no terceiro acto é onde unha soprano ten que demostrar se Violetta é o non o seu papel. Porque no "Addio del passato" temos que levar a voz a un ton escuro, case de soprano dramática, para expresar o estertor final. A voz debe soar cansa, rota pola enfermidade, pero con refachos de potencia desesperada para o que se necesita un enorme control do aire.

E , segundo se comentaba polos corredores do Liceu, a calor de Verona en agosto era asfixiante, e a poeira da area e a humidade do río Adigio non son o mellor clima para unha soprano, polo que —parva de min— abrín o meu peito á esperanza de que Montserrat, que daquela andaba con algún que outro alifafe, me dera unha oportunidade.

Ítem máis: cando chegamos a Verona e Pámies me presentou a Mauro Bolognini e a Danilo Donati, director de escena e responsable do vestiario da obra, ás súas miradas e comentario velados deron pábulo á miña ilusión de que algo marabilloso podía pasar. Na proba de vestiario, cando Monserrat puxo o camisón do terceiro acto, unha prenda que non axudaba precisamente a disimular a súa anatomía,  Bolognini explotou:

—      Coño Danilo! Con ese camisón parece unha carpa de circo!

—      Mestre! —contestou retranqueira a Caballé— Ben sei que non teño o físico de Violetta, pero si a súa alma na gorxa e isto é o que o público ven escoitar.

E era certo. Dona Montserrat tiña uns fiatos e un control do pianíssimo que ninguén máis tiña. E mire que lle digo, don Paio! Cando a noite da estrea ela cantou o "Addio del passato", os trece mil espectadores de la Arena esqueceron o seu aspecto físico porque a súa voz os convencera de que o que había no escenario era a dunha muller morrendo de amor e tise. Mauro Bolognini, Danilo Donati e aínda eu mesma incluídos.

Miña nai deixoume dito,

antes que Dios a levase,

que cantar por costa arriba,

non é ningunha vantaxe.

Oliva, a da Redomeira

 Escoite e verá, don Paio! Escoite e verá que pouco inventou o meu home ao poñerlle título tal ao terceiro libro da triloxía das «Crónicas dun filósofo tabernario», porque tal cantilena era o retrouso que a Oliva, unha muller que viña á nosa casa a servir, repetía arreo.

«Escoite e verá, dona Amparo» e «Escoite e verá, don Fernando» era o retrouso mil veces repetido de toda canta desculpa argallaba Oliva cando meus pais descubrían, nos andeis do comedor, o resultado dos seus intentos de disimular —co seu omnipresente tubo de pegamento Imedio banda azul agachado na faldriqueira do mandilón — os desastres que a súa incontrolada enerxía limpadora orixinaba. Por moito xeito que ela quixera darlle a reconstrución do estragado o pegamento tardaba en secar, e as figuras acababan sempre, tras o arranxo, descompostas e máis feas que o pecado. E de nada valían as protestas da miña nai cando lle sinalaba a Oliva tal circunstancia: ela nada rompera e nada arranxara, dios me libre! Aínda que tivera ás mans manchadas de pegamento e o seu recendo aboiara no aire.

Oliva era delgada e fibrosa como un vimbio, e máis fea cunha centola. Pero como moita outra xente da súa fasquía cun alto concepto de se mesma e presumida ata o risible. Casara pola igrexa de atrás cun mariñeiro do Berbés que andaba ao bacallau en Terranova, e facía mareas de ás veces seis meses.

—      Ben certo, dona Lola! —interveu don Paio— O normal en Terranova era facer dúas mareas ao ano: a de primavera/verán e a de outono/inverno, pasando apenas unhas semanas en terra entre unha e outra; pero non menos certo é que as mareas non remataban por calendario, senón polo estado das adegas: o barco non poñía rumbo a Galicia ata que non estiveran cheas de bacallau!

Unha cousa teño que dicir do marido de Oliva: Cando chegaron á tenda de Eulalia os primeiros tebeos con as historietas de Popeye, e descubrimos a coincidencia de nome e aspecto entre ás dúas olivas, delgadas, con moito carácter, saia longa, calzado forte e un peiteado moi austero, empeñámonos en chegar a coñecer ao home da nosa Oliva por comprobar se tamén tiña ollos de sapo como o mariñeiro devorador de espinacas. Pero non o chegamos a saber: os primeiros días que o seu home estaba en terra Oliva desaparecía da casa, seica afectada por un mal repentino, mal que nos, xa adolescentes, maliciabamos que tiña que ver coa necesidade de desquitarse de tanta marea solitaria e saciar de golpe toda a fame acumulada en seis meses de abstinencia.

Porén o «popeye» da nosa Oliva pouco tiña que ver co do cómic: a diferencia do de tinta e papel —que tiña que gañar unha e outra vez o inconstante corazón de Oliva—, o de sangue e carne deixaba a casa unha vez satisfeitos os primeiros ardores, para ir a procurar outros bacallaus máis frescos á casa da Collona. Moi ao seu pesar Oliva o tiña comprobado aínda que non fora máis que polo baleiro que o seu home viña duns fluídos e repleto doutros! Pero Oliva non protestaba: O seu confesor a convencera que viñamos ao mundo a sufrir moito, e tragaba carros e carretas convencida de que tal actitude ía garantirlle —cando menos—o Reino do Ceos.

Tragaba o do home e tamén, de paso, o da filla que lle saíra puta, que nin unha desgraza nin a outra a reparaba o pegamento Imedio.

—      Mire que lle digo, dona Amparo! Tampouco é que eu non entenda as razóns da rapaza: Saíu destemida e sen medo a nada, e polo comportamento do pai aprendeu que ela tiña algo polo que os homes pagaban, e decidiu convertelo nunha forma de vida.

Dicía Oliva mentres o recendo do «Pedramol» e o ruxerruxe contra do cu da tixola invadía a cociña; e a miña nai non era quen de atopar contestación ás explicacións da súa fámula.

O máis sorprendente de Oliva era o seu convencemento de que a vida lle debía moito e nalgún intre da súa existencia llo pagaría. Tiña que seguir de fámula en casas alleas porque o seu home desbaldía os cartos dan duramente gañados loitando cos icebergs en Terranova, en canto que chegaba a porto. E malia as súas afirmacións levaba por dentro a ferida dunha filla que, como ela dicía con amargura, «saíralle puta». Pero nada diso era quen de dobrarlle o orgullo. Oliva era tremendamente presumida. Tiña esa seguridade en si mesma das mulleres que son quen de pechar os ollos á realidade, pensando que alguén será quen de descubrir o lume que levan baixo a cinza.

—«Algo debo de ter —pensaba para si mentres se retocaba fronte a un espello cheo de escachaduras—, que en canto pinto un pouco os ollos e a boca e me poño a roupa de garda, todos os homes da rúa do Príncipe me seguen coa mirada; e aínda que intenten disimular, eu descubro o desexo nos seus ollos».

E mire que lle digo, don Paio! Nese intre, Oliva deixaba de ser a muller máis fea que unha centola, e cun ollo que parecía de vidro; a criada que amañaba porcelanas con Imedio ou rascaba o cu das tixolas co Pedramol; nese intre, era ela a que gobernaba a marea.

 

֍

Moza bonita no mundo

non debera de nacer,

porque fai como a mazá,

todos a queren comer.

A arte de non saber

 Mire que lle digo, don Manoel! Recordo o meu asombro ao ler  que Sócrates foi considerado o máis sabio de Atenas por recoñecer que non sabía nada. Ao principio entendino como un brillante paradoxo; hoxe —case ao final da miña vida de filósofo tabernario— síntoo como un ensino esencial. Porque cando ceibámonos da necesidade de ter razón, cando nos baleiramos de certezas, algo máis verdadeiro pode aparecer. O esencial non se capta coa mente que clasifica, senón cunha forma de atención máis espida, máis inocente, menos defensiva.

—      Son da mesma opinión —dixo, de súpeto, don Angel—, pois como Sócrates sei soamente que o ignoro case todo.

Son don Manoel e antes de continuar reproducindo esta interesante conversa quero sinalar o inopinado desta situación: É norma non establecida que cando don Paio comeza o seu exordio coa ben coñecida fórmula, toda a taberna baixe un mínimo de dez decibelios o volume das súas conversas e suba outro tanto a atención na unidade de medida que o Sistema Internacional estableza para esta variable. Toda esta liturxia —tan mariñeira por outra parte— ten por obxecto deixar tempo abondo para que don Paio atope o cabo do fío da historia da que vai tirar, como quen da carrete a un peixe que aínda non afirmou completamente o anzol na boca. Don Angel, que vive en Pontevedra e vai pouco tempo que afiliouse á confraría, aínda non coñece esta técnica e procede sen as precaucións axeitadas.

—      Edúcannos para argumentar, para destacar, para impoñernos —continua don Paio debandando incólume o seu novelo—. Pero ninguén nos ensina a deternos. A mirar sen etiquetar. A quedarnos quietos diante do que non entendemos. A acoller sen saber. A escoitar sen responder. A confiar no que non se pode nomear.

—      Ben certo don Paio! Deixe que lle conte algo máis da miña traxectoria persoal...

E tras encomendarse a Mnemósine —filla de Xea e Urano e deusa da memoria— cunha fonda libación de monterrei, isto é —aproximadamente— o que don Angel contou.

Fala don Angel.

Eu pasei boa parte da miña vida tentando entender. Entender o mundo, aos demais, a min mesmo. Durante moito tempo crin que saber era cuestión de acumular. De acumular lecturas, experiencias, argumentos. Para construír un barco, por exemplo, necesitas capas e capas de datos: leis físicas, resistencia de materiais, normativas, experiencias previas. É un proceso aditivo. É encher a mochila. Sen esa acumulación, non hai ferramentas para enfrontar a realidade. Non queda outra que sumar capas de comprensión sobre o mundo material.

Pero acumular demasiado coñecemento pode volvernos ríxidos. Ás veces a solución dun problema ven cando deixamos de lado o aprendido para velo con ollos novos, coa mente dun principiante.

Co paso dos anos comprendín que a sabedoría non se alcanza coleccionando respostas, senón afinando a nosa capacidade de estar cos ollos abertos. É un cambio sutil pero profundo: pasar de acumular saber a abrirnos ao misterio.

Hoxe sei que non se trata de engadir, senón de soltar. Que a conciencia non aparece cando se ten todo claro, senón cando un réndese ao que non pode comprender e empeza a mirar con ollos novos.

Coñecín persoas cheas de coñecemento, veloces na análise, cegadoras no discurso… pero incapaces de mirar sen xulgar. E tamén sentín a presenza silenciosa de persoas sen títulos, sen teorías, cuxa soa forma de estar comunicaba unha verdade máis fonda. A súa sabedoría non estaba nas súas palabras, senón na súa presenza. En como escoitaban. En como non interrompían. En como non necesitaban demostrar nada.

E, con todo, creo que a conciencia empeza xusto aí: cando deixamos de fuxir do que incomoda. Cando deixamos de temer o non saber. Cando miramos coa curiosidade limpa dunha nena que descobre o mundo por primeira vez.

Ás veces basta con deterse. Respirar. Observar o movemento dunha folla, o rumor do vento, a quietude dunha nube. E entón, sen esforzo, todo encaixa. Non porque o entendamos, senón porque estamos aí, abertos.

A sabedoría non grita. Non se impón. Revélase cando calamos. Cando deixamos de querer ser alguén e simplemente somos. Quizais o xesto máis lúcido sexa ese: non ter razón, senón presenza. E escoitar. Escoitar de verdade.

---oOo---

Pois mire que lle digo, don Angel! Que de non escoitar ninguén me poderá acusar, e que tan certo é todo o que dixo como o seu contrario; que o que pasa é que unha cousa é o coñecemento e outra a sabedoría! Como dicía «non sei quen»: o coñecemento ven da acumulación e a sabedoría do esquecemento. O coñecemento é o novelo de la enrolada, apertada e útil. A sabedoría é o fío solto, libre, que permite tecer cousas novas.

Nese intre de elevación espiritual, escoitamos —moi baixiño pero con claridade abondo— a sentencia dun deses fregueses, oráculos cuxa palabra non é opinión senón revelación.

—      E unha cousa é desafinar cunha guitarra vella e outra moi distinta facelo cun violín.

Respondida desde o outro extremo da barra por outro da mesma caste eclesiástica:

—      Tamén unha cousa é pisar un cacho de merda e outra moi distinta caer dentro dela.

Senén, que bebía para esquecer.

Mire que lle digo, don Manoel! O meu amigo Senén —a terra lle sexa leve— era un home peculiar. Peculiar e arrevesado, que despois de moitos anos de paroladas descubrín que os acedos recordos que se empeñaba en esquecer bebendo ata o desfalecemento na nosa taberna do Mincha, eran, todos eles, inventados. O que non deixa de ser un paradoxo fascinante: a creación deliberada dun sufrimento inexistente como pretexto para o pracer.

O resto da xente bebe por gusto ou por costume, por razóns sociais ou emocionais, ou aínda por necesidade física ou presión social. Bebe —ou bebemos— sen esculcar nos motivos, sen pararnos a reflexionar moito máis neles. Salvo o Senén que, nunha lóxica absurda e teatral, fabrica recordos dolorosos para xustificar a súa afección.

E digo eu: xustificarse diante de quen? Non diante dos clientes habituais da taberna, dos membros da confraría dos devotos do Mincha, que ningún de nos necesitaba de tal pasaporte; e tampouco diante da familia, que cando morreu soubemos que non tiña.

Sen muller que atender nin fillos que sustentar o alcol é un bo combustible co que alimentar o motor da conversa con descoñecidos cos que pegar a febra; unha filosofía de vida axeitada para descansar das xornadas longas e esgotadoras, o prolongado illamento e a soidade do traballo no mar. Ben sabemos os que estivemos toda a vida nel que o alcol, nas proporcións axeitadas, é un eficaz anestésico para aturar a fatiga e o risco de accidentes, a nostalxia e a señardade, e sempre o medo á morte afogado no mar.

Porque Senén é un deses relegados mariñeiros, mecánicos e engraxadores da flota pesqueira de Bouzas condenados por Hermes, Vulcano, Fortuna e Cronos a podrecer varados na terra como os buques onde navegaron, que esboróanse no peirao consumidos pola corrosión e o esquecemento.

Vítimas todos eles —cómpre dicilo!— do naufraxio da pesca no proceloso mar do toma e daca de Bruxelas. Toma esta actividade pesqueira sen interese para nos, e daca o acceso dos nosos produtos hortofrutícolas ao mercado europeo. Que carallo ía importar a pesca aos negociadores dunha nación que sempre viviu de costas ao mar, e tivo a gala esquecer aos seus mellores mariños!

E non menos vítimas da cobiza dos armadores que deixaron morrer de vellos aos seus pesqueiros sen mellorar as máquinas nin os sistemas modernos de navegación nin de pesca. Resultado: cando os custes de operación e mantemento superaron aos beneficios obtidos das capturas, procederon ao abandono dos barcos no peirao novo antes de envialos ao esguace.

—      O do Marbel[1] si que foi un cúmulo de desgrazas! —dixo o Senén mentres guindaba un grolo de viño nas súas sedentas fauces.

—      Desgrazas, imprudencias e insensateces! —contestei eu.

—      Non lle digo que non!

Volveu a mollar a palleta con afectada parsimonia. A aquela altura eu xa sabía que toda esa liturxia era o inevitable preludio dunha das súas historias, tan rigorosamente documentadas como imaxinadas.

Fala o Senén

Venres, 27 de xaneiro de 1978; cinco da tarde. O recordo como se fora hoxe! O arrastreiro Marbel con 36 homes a bordo, sae pola bocana sur da Ría camiño do caladoiro de Namibia baixo un forte temporal con ventos de máis de 50 nós. Ninguén o sabe aínda pero quedan poucas horas para que os máis sombrizos augurios do Xefe de máquinas se fagan realidade.

Nos primeiros días de decembro de 1977, deixáramos a base de Walbys-Bay camiño do porto de Vigo onde pasariamos o Nadal e procederíamos ás necesarias reparacións. A marea non se dera moi aló porque a esta altura o caladoiro estaba cheo de «ramperos» e buques factoría moito máis novos que o noso, e con moita máis potencia tanto no motor principal como na «maquinilla de pesca», o que lles permitía chegar a profundidades que estaban fora do noso alcance, así que as azueiras, e as cubilladas de que aquela sería a derradeira marea que quedaríamos no caladoiro de Namibia, ocupaban boa parte do tempo da navegación a casa.

Eu daquela fixera bo pan cunha rapariga de Baiona, coa que tivera unha filliña ben espelida que era a luz dos meus ollos, polo que en canto deron a primeira estacha ao morrón xa estaba eu correndo como un gamo a pillar o ATSA para chegar á miña casa e ceibar a baraza do fardel de bicos e apertas que atesourara nos longos meses de ausencia.

Para desesperación do armador, ao que afogaban as débedas, o barco estivo no arranxe[2] e reparación ata finais de xaneiro. O luns día 16 a xente de maquinas empezamos a semana metendo no seu territorio as provisións e os respectos para a campaña; mentres o primeiro de maquinas e o «caldereta» revisaban as listas de subministracións, os engraxadores estibabamos o material entre a sala de compresores frigoríficos e o servo porque na maquina era imposible entrar: os de Talleres Baliño tiñan aínda medio destripado o motor principal. Estaba claro que nin pensar de saír o 18 ou 19 como estaba previsto!

A mañá do venres 27 os mecánicos de Baliño apertaron as últimas porcas e arrancaron o motor principal. Para cabreo do Xefe de máquinas a proba consistiu en dar unhas cantas voltas de motor sobre das amarras e punto! Así que o Inspector que presenciaba a proba deulle a orde ao Capitán de saír como fose pola tarde, porque o armador non estaba disposto a que o barco estivese ata o luns en porto.

Din que onde hai patrón non manda mariñeiro pero o certo é que onde hai armador o patrón non manda un carallo, así que contra das catro e media ou cinco, practico a bordo e camiño a Namibia coa maquina a pouco mais de media, que o xefe de máquinas non as tiña todas consigo. Fora da ría nos agardaba un temporal duro con ventos de 50 nós e mar revolto.

Serían as nove da noite cando escoitamos un espantoso rechío de ferros seguido dunha terrible explosión que encheu a sala de máquinas dunha fumareda que non deixaba ver nada máis aló da punta do nariz. Cando a fumareda desapareceu había unha biela saíndo por un costado do motor principal[3], e un compañeiro tirado no chan con queimaduras de gravidade. Ata achegarse ao ferido foi complicado pola cantidade de obstáculos que aínda quedaban polo medio da sala de máquinas despois da reparación!

Inmediatamente retiramos o corpo do noso compañeiro e baixo as instrucións do primeiro de máquinas   comezamos unha frenética carreira para tentar liberar o cilindro esnaquizado e arrincar en emerxencia, porque ao perder a propulsión o barco quedou aboiando a mercé das ondas como unha cortiza baixo o chorro dunha fervenza.

E se na máquina a cousa vai complicada na cuberta as cousas non van mellor. Un bidón de lubricante que estaba na cuberta rompeu as amarras e verteu o seu contido por riba. Para que se poida andar por ela o Capitán manda ao nostramo[4] estender unha rede en cuberta. Estamos á altura do cabo Silleiro, o que non é o mellor lugar posible para quedar ao pairo, e o Capitán ordena que se preparan as áncoras e as portas de pesca para intentar deter a deriva do buque cara a terra. De vez «o Radio» lanza o primeiro dos SOS da noite; SOS que a estación costeira de Vigo non recibe porque a galerna rompeu a liña eléctrica e está sen enerxía. A recibe a costeira de Bilbao e un radioafeccionado que pasan a noticia á de Coruña e esta a Comandancia de Mariña de Vigo.

—      Miña nai! Venres pola noite: pouca axuda vaivos a vir de terra! E máis se é certo o que dicía o contramestre do Mar do Labrador: “se teño que naufragar, en calquera sitio mellor que nas costas españolas”—apuntei eu para confirmar que seguía atento ás explicacións de Senén—.

Ben certo don Paio! A bordo as cousas complícanse por momentos, nós na máquina loitando á desesperada por arrincar o motor principal e os compañeiros en cuberta comprobando como todos os intentos de deter o barco son inútiles, nin portas de pesca, nin áncoras nin nada.

Daquela aparece por babor o pesqueiro «Navegante Magallanes». Se achega todo o que pode e nos larga un cabo para darnos remolque. Pero a violencia do mar é demasiada para un cabo de amarre, que non está preparado para remolque, e o cable comeza a estirarse lixeiramente. As febras e arames que compoñen o cable comezan a apertarse e escoitamos un renxido metálico, áspero e agudo a medida que os arames individuais comezan a romper. O proceso é moi rápido; con cada arame que rompe vaise alá unha esperanza e nun pestanexo perdemos de vista a noso posible salvador.

O tempo pasa e os esforzos por arrancar o principal son inútiles. A Comandancia de Mariña nos comunica que o remolcador José Elduayen está para saír ao rescate e que o patrulleiro Basanta Silva do Servizo de Vixilancia Aduaneira e o dragaminas da Armada Navia, están preparándose para axudar. Na máquina respiramos aliviados, porque se o remolcador ten soamente 950 HP de motor, o Navia ten 2400. Pero a ningún deles lles deu tempo de chegar. E os outros pesqueiros que intentan darnos un cabo nos atreven a achegarse abondo por medo a abordarnos.

Pasadas as doce da madrugada avistamos o faro de O Peito na illa de Monteagudo. “Ninguén nos salva” —murmura o Capitán expresando o pensamento de todos. O vento nos empurra baixo os cantís do faro. “Ala imos!” —penso eu cando unha onda lánzanos con especial ferocidade sobre as pedras da base do acantilado. Ao segundo golpe o barco rompeu pola ponte. A popa desapareceu pero a proa quedou encaixada entre dúas pedras o que deu tempo a cinco de nos a saltar a terra sen sufrir nin unha rabuñadura nin tan sequera mollarse. A nos xa non nos deu tempo nin de intentalo: o barco liberouse da roca e saíu disparado na crista da onda facéndonos caer ao mar. Eu golpeo dúas ou tres veces nas rochas antes de conseguir amarrarme a elas. Aos poucos van chegando á terra outros tres compañeiros que tiveron a precaución de poñer o chaleco salvavidas!

Sabemos que se quedamos alí, ao amencer xa estamos mortos. Cando damos recuperado os folgos collemos camiño a Rodas onde hai xente que nos poden axudar. Gabear polas rochas do cantil, mollados e aterecidos de frío, deixándonos as unllas nelas, e logo camiñar entre toxos e silvas parando cada pouco a coller folgos, non foi cousa doada pero non sei moi ben como, dándonos alento os uns a os outros chegamos a Rodas ao amencer. E quen diría que estaban alí durmindo confortablemente entre mantas? Os cinco compañeiros que saltaran a pe enxoito! Abofé don Paio que se non estiveramos tan consumidos pola canseira e o frío houberamos ido a por eles!

Durmín unhas horas; co frío do medo chantado nos ósos e os pesadelos roéndome a alma. Do medio dun deles especialmente desagradable me sacaron os compañeiros: miraran pasar ao Carolo, un pesqueiro cangués que estivera nas labores de rescate, e fixéronlle sinais cunha saba. Amoreámonos como puidemos na cuberta e despois dunha travesía que se me fixo eterna chegamos ao peirao do Berbés onde se reunira un pequeno grupo para recibirnos. Familiares, xente do mar, algúns periodistas, xente do sindicato de Comisións Mariñeiras e unha única ambulancia. E as pescantinas, que cando apareceu o capitán da comandancia queríano tirar á auga!      

A min o naufraxio deixoume tocado. Pasei tanto medo de afogar que non era capaz de volver a embarcar. Sen nada que facer e moitos fantasmas na cachola empecei a beber e a pagar a miña inutilidade e frustración nas costas da miña compañeira. Ata que un día cheguei a casa e a miña andoriña voara en brazos da súa nai. Nunca máis souben delas.

--- --- --- --- --- --- --- --- ---

Senén calou e mergullou os seus ollos no vino que tiña diante, como si fora a atopalas no fondo da cunca. Logo sacudiu a cabeza coma se quixese afastar dela un mal pensamento, apurou ata o fondo o contido da cunca, saíu pola porta cambaleando un pouco nos andares e desapareceu na escuridade das rúas próximas.

E mire que lle digo don Manoel! O certo é que a historia do Senén é unha invitación para reflexionar sobre como, en moitas ocasións, a vida nos concede outra oportunidade e nós facemos todo o posible por estragala. Se non fora porque, segundo souben uns anos despois, o Senén nunca navegara no Marbel e simplemente escoitara a historia nunha taberna de Moaña nos labios dun engraxador chamado Ramón Juncal.

---

[1] O MARBEL era un arrastreiro-conxelador de 1.300 TRB e 75 m de eslora, construído en 1966 en Marítima de Axpe SA de Getxo. Estaba matriculado en Xixón e levaba un propulsor Werkspoor de 2.000 CV e oito cilindros en liña, construído na Fábrica de Motores de H. J. Barreras.

[2] Se denomina arranxe ao conxunto de tarefas necesarias para deixar o barco listo para saír ao mar, como cargar víveres e combustible, revisar motores, aparellos e redes, preparar a documentación, etc.

[3] A hipótese máis probable da avaría do M/P do Marbel apunta a un problema de lubricación nun dos pistóns. Esta falta de lubricación orixinou un rozamento excesivo coa camisa, e o gripado do conxunto, de modo que a biela correspondente agarrótase e o cegoñal non pode seguir virando pola forza que os demais pistóns deben vencer. A palabra gripado ven do francés gripper, 'agarrar', e se utiliza en mecánica para expresar que as pezas móbeis quedan agarrotadas e sen posibilidade de movemento.

[4] Un Nostramo ou Contramestre é un membro da tripulación de cuberta que actúa como o xefe ou capataz da mariñeiría. Esencialmente é o supervisor práctico do faena de cuberta. Traballa baixo as ordes directas do capitán ou o oficial de garda nas manobras de atracada e desatraque dirixindo á mariñeiría para lanzar e recoller cabos, estibar etc.