martes, 2 de agosto de 2022

Pecado de escándalo


Mire que lle digo don Manoel! Seica nuns poucos días vai ter vostede a oportunidade de compartir mesa e mantel co seu condiscípulo don Xosé María Tojeira. Condiscípulo dos xesuítas e xesuíta el mesmo, alá nas, tan afastadas no xeográfico como achegadas no afecto, terras do Salvador onde foi ata vai ben pouco Reitor da UCA, a Universidade Centroamericana "José Simeón Cañas". Pois se tal cousa é certa e non lle serve de molestia fágame o favor de darlle unha moi forte aperta deste humilde filósofo tabernario que sempre procurou o mesmo que el: rematar coa pobreza e a inxustiza, froito inescusable da explotación do home polo home. Por camiños diferentes, ben é certo, aínda que non moi afastados.

Ignacio Ellacuría, Segundo Montes, Rutilio Grande, ... tantos e tantos xesuítas admirables! Os que levaron á outra banda do mar a teoloxía da liberación e os que a encarnaron en España, como por exemplo os dous José Marías. Don José María Llanos e don José María Díez-Alegría! E non quero faltarlle ao desafío ao Ramón, o seu conspicuo amigo e compañeiro de curso deixando de citar a anécdota de que a nosa Dolores Ibárruri fixera a don Xosé María receptor dás súas derradeiras confidencias no Colegio da Compañía en Alcalá de Henares, onde o xesuíta pasou os seus derradeiros anos. Certo é que os que poderían dar fe da veracidade e o contido de tal encontro xa non están entre nos, pero a anécdota non deixa de ser acaída ao día da súa xuntanza.

Teño tamén un relato de don José María Díez-Alegría que quixera que lle lera ao noso xesuíta salvadoreño e vigués. A cousa chegou a min como ben certa, e aínda que tal non sabería acreditar a teño por tan ben acaída á personalidade e biografía do teólogo asturiano que a vou a reproducir, tomándome as oportunas licenzas literarias, e unha licenza xeográfica consistente en cambiar a localización dos sucesos da orixinal andaluza a unha máis achegada a nos.

A cousa vai dun cura moi novo, recén ordenado, que chegou a unha parroquia da Galiza rural máis profunda. O eclesiástico procedía da cidade e mantiña unha ignorancia supina arredor dos usos e costumes da aldea. Por iso cando o señor bispo informouno informoulle que Marica a do Muíño, viúva de vivo e con tres fillos pequenos, vivía en pecado arrimada a un vello patrucio que case que lle triplicaba a idade, e que a súa primeira misión era arranxar tal situación, á primeira oportunidade que pillouna na igrexa foi canda ela e díxolle:

      Ti es Marica a do Muiño?

      Son!

      E tes tres fillos, e un home que anda no bacallau en Terra Nova e do que non tes novas?

      Teño!

      E estás vivindo co señor Alfredo na súa casa?

      Estou!

      Pois tes que deixar esa casa! Non podes seguir co vello baixo pecado de escándalo!

      Pecado de escándalo? Iso que é? Nos non facemos mal a ninguén, e ninguén ten por que arar no barbeito falando de nos. Eu vexo por el, e el ve por min, que xa deixou ante notario para quen vai quedar “mortis causa” a casiña onde vivimos.

O crego entende entón a urxencia do encargo do señor bispo por arranxar a situación. Marica a do Muiño é muller, pero ven de descubrir que as mulleres son menos parvas do que lle tiñan contado, teme fracasar na súa primeira misión e dicide por en xogo o que considera o argumento supremo: o medo ao inferno!

      Pero, muller, é que non te decatas que iso vai contra a lei de Deus, e podes condenarte eternamente?

      Condenarme? Non creo tal, Padre! Verá: eu cando veño a igrexa axeónllome naquel reclinatorio de alí; xunto ás mans, pecho os ollos e dígolle a deus polo baixiño: Señor, ti perdóasme a min o vivir con este vello e eu perdóoche a ti por terme na pobreza, co home perdido na mar e os fillos a pedir pan.

E disque don Xosé María Díaz-Alegría remataba o conto sentenciando:

      Man por man! Non creo que o Señor tivera nada que opoñer a tal razoamento!

E mire que lle digo don Manoel! Teño para min que o xesuíta era, polo menos nese sentido, tamén dos meus!

Eu ben vin estar o moucho

enriba daquel penedo.

Non che teño medo, moucho!

moucho, non che teño medo!

domingo, 24 de xullo de 2022

Un home é un home (e un ghato é un bicho!)

                                            (Foto de Víctor de las Heras)


Mire que lle digo don Manoel! Personaxe aborrecible onde os haxa era Francisco o do Castelo. Furibundo activista do “consellos vendo que para min non teño”, provocaba coas súas predicas tales desbandadas masivas nos seareiros da taberna do Mincha, que non era a primeira vez que a Sefa tiña que chamarlle ao orde para que cesara nas súas acendidas soflamas, sempre trufadas do máis rancio machismo militante. Porque o Francisco, don Manoel era un fillo aplicado da podre ideoloxía daqueles tempos que relegaba á metade da humanidade a unha situación de inferioridade.

Fillo daqueles tempos e fillo tamén dunha nai submisa, obediente e dócil, que tiña a gala perdoar con xesto de mártir de película de romanos as falcatruadas do seu marido, que xa sabe don Manoel que, segundo a Santa Madre Igrexa, as fillas de Eva veñen a este mundo a sufrir, e a súa única felicidade consiste en satisfacer cun sorriso mortificado os torpes desexos do seu home.

O Francisco fora alá polos anos oitenta traballador do naval. Traballador que non obreiro, como el encargábase de deixar ben claro a menor oportunidade. Un daqueles controladores e cargos intermedios non cualificados que se crían por riba dos carpinteiros, soldadores, electricistas,  e outros obreiros especializados de maior salario e cualificación profesional que a deles. Nas oficinas de Ríos do estaleiro de Ascón coñecera a Tareixa, unha rapaza ben guapa e educada á que fíxolle as beiras con tal arte que, malia a diferencia de educación e situación, arcanos da mente feminina!,  a rapaza quedou perdidamente namorada, non sei ben se da súa figura viril ou do seu arte para dicir as maiores sandeces con voz sedutora.

Seica foi cousa da nai do Francisco, entusiasta propagadora da fe na auténtica natureza da muller católica, feita de abnegación, entrega, sacrificio e renuncia, de onde partiu a idea de que a súa futura nora renunciara antes da voda ao seu ben pagado traballo de secretaria de dirección no estaleiro, posto que conforme ao seu parecer non estaría ben visto, nin sería unha boa base para o establecemento dunha vida en común, que a muller gañara máis do dobro que o seu marido, e tivera un traballo de maior categoría e responsabilidade que o del.

A Tareixa, o chegares aquel posto de traballo custáralle ferro e fariña, moito estudo e moito esforzo, pero aceptou sen queixas a exixencia, orgullosa e alegre de facer ao seu home o agasallo da súa conformidade e sacrificio. Porque ben sabe don Manoel, que moitas, demasiadas veces son ás propias mulleres ás peores cómplices do machismo dos seus homes e as que o inoculan nos seus fillos varóns, orgullosas protagonistas de infamias tais como a de “mentres haxa mulleres na casa ti non vas facer cousas de maricóns”, e frases semellantes que todos temos escoitado máis dunha vez. A nai ensina ao seu fillo que é a súa irmá a que debe facer as cousas da casa, e que cando ela sexa velliña e requira de coidados, serán exclusivamente estas fillas as que teñen a obriga de ocuparse dela. E como neste de caso de Tareixa e Francisco convence ao seu fillo que el é o rei da casa, e que por iso debe casar cunha muller que sexa unha criada, como o é ela, unha muller que manteña incólume o que a ela lle ensinaron, que faga todo canto a igrexa e a sociedade gusten ordenar, e que o transmita sen dubidar ás futuras xeracións.

Tareixa e Francisco casaron e foron a vivir a un piso de aluguer alá pola Riouxa. Preto do traballo pero, para satisfacción da Sefa e de moitos dos seus clientes, moi lonxe de Bouzas. Logo chegaron os anos oitenta coa traumática reconversión do naval, a redución de persoal en Vulcano, Freire, Barreras e Santodomingo, o peche de Ascón, e as grandes mobilizacións da cidadanía en solidariedade cos peches e despedimentos. Francisco non estivo en ningunha destas accións, nin a histórica do 15 de abril de 1983 á que acudiron arredor de 250.000 persoas, o que non lle librou de acabar igual que o resto de compañeiros que si que o fixeran: na cola do paro.

Pasaron moitos anos sen que ninguén na taberna soubera máis do matrimonio. Para a nosa desgraza nada do bo dura para sempre, e un día que entraba na do Mincha con todo o trapo ao vento, vexo que a Sefa faime un aceno sinalándome co queixo para o recanto onde un vello coñecido está a darlle garlopa ao mostrador, mentres un par de vítimas intentan rematar ás súas cuncas coa máxima celeridade. Demasiado tarde! Xa me veu!

      Benditos os ventos que o traen por estes portos don Paio! Abarloe aquí a lancha que algo de viño haberá que botarlle a esa palleta!

      Canto bo por estes caladoiros! De visita, ou?

      Non don Paio. Non sei se saberá que morreu o meu pai, e decidimos volver a Bouzas, a vivir á casa da miña nai.

      Non sabía nada. As miñas condolencias. E a túa nai, como o leva?

      Moi conforme non está, pero hai sitio abondo e así aforramos o aluguer, que non están os tempos para tirar os cartos. Ademais, agora que botaron ao subnormal do meu irmán de San Rafael, quen lle vai a botar unha man para controlalo, se está cada día máis violento? Xa lle digo eu: pois a Tareixa! Que ademais así estará máis entretida e sen tempo para andar pensando cousas raras!

      Todo vantaxes! E Tareixa que di deste arranxo?

      Que vai dicir? Cada un apanda co seu. Eu teño abondo co meu traballo nunha auxiliar de Barreras controlando ás horas e os partes de traballo dos obreiros, que sempre están intentando estafar á empresa. Ela co seu traballo de muller, que é ben descansado, todo o día man sobre man na casa!

      Man sobre man non estará. Non tedes fillos?

      Temos soamente unha filla. E non será por non intentalo! O primeiro non durou moito. Seica naceu cun defecto no corazón e morreu con dous ou tres anos, non recordo ben. Despois non se quedaba embarazada, pero non pola miña culpa, eh! Que fomos ao médico e dixo que era culpa dela, que seica aínda estaba impresionada coa morte do primeiro fillo.

      E logo veu a filla, non si? Que o tempo é un gran menciñeiro ...

      O tempo e o marchar de Vigo. Saíume un traballo en Canarias e alá marchamos. E vese que o non ter nada que lle recordara a Vigo foi para ela man de santo, que ao pouco tempo de estar nas illas quedou embarazada. E todo foi moi ben. A única tacha é que fora unha nena! Pero en canto poidamos iremos a polo machiño, que eu quero un rapaz para que manteña o meu apelido.

      O teu apelido tamén o leva a nena ...

      Pero non é o mesmo, don Paio!

      Non será. E ela, como está?

      Se a ve non a recoñece. Está feita unha calamidade; sempre chea de alifafes, e sen gana ningunha de compoñerse, que lle digo eu: pero muller, amaña un pouco ese pelo e esas roupas que pareces un baldreu! E mira para min con cara de pena, como se eu tivera algo que ver no tema!

      Digo eu que se nono tes ti quen o vai ter!

Aquilo, don Manuel, non levaba trazas de rematar! A Sefa ollaba para min un pouco con cara de risa e un pouco con cara de pena e eu devolvíalle a mirada pedindo árnica. Para poñer as cousas no seu contexto debera de engadir que o Francisco era desa caste de xentes odiosas empeñadas en invadir o teu espazo persoal, tocarte repetidamente para asegurarse que non fuxiches, que aínda estás aí, e preguntarche incansablemente por se a túa capacidade de comprensión das súas estupideces aínda se mantén incólume.

Entre toda aquela enxurrada de información dúas cousas quedaron firmemente chantadas na miña memoria: Unha tráxica e unha cómica. A tráxica o feito de que o médico desaconsellara vivamente a Tareixa de ter un novo embarazo e que o Francisco lle dera tan pouca importancia aos riscos asociados a ese estado. A cómica cando nos contou, así de pasada, como como se fora a cousa máis normal do mundo, que tódalas semanas xuntábanse un grupo de amigos para ver xuntos o porno do Canal +. Sen descodificar, que iso haino que pagar, e aínda que sexa con raias se adiviña ben o que están a facer. E non tiven outra que tragarme as miñas risas cando souben que naquela España dos anos noventa tan paduana, pasmona e melindrosa, máis de trinta mil homes borrachos de testosterona facían o mesmo.

Pasaron algúns anos máis. Perdín todo contacto co Francisco: Ignoro se porque dende aquel nefasto día entraba na taberna do Mincha con certa precaución ou ben porque el cambiara de hábitos. Un día achégase a min o meu bo amigo don Luis de Altamira e Toranzo, mestre e poeta ao que algúns obstinábanse en chamar o Migallas, para darme a noticia da morte de Tareixa, a muller do Francisco o do Castelo.

      E logo, como foi?

      Morreu de parto. —interveu a Sefa—Mira que lle dixeran que co historial que tiña non debera quedar embarazada! Pois nada, nin caso!

      Non estou eu tan seguro que o do embarazo fora decisión dela ...

      De quen senón?—preguntou don Luis.

      Eu ben me lembro dunha conversa que tivo con don Paio, fai xa unha chea de tempo.—apuntou a Sefa, que non lle tiña moita lei ao Francisco.—Que se unha filla non, que se un fillo si...Moita leira e moito “un fillo so e pouco” e agora, vostede mirou ao Francisco no funeral da súa muller?

      Ben sabe dona Sefa que eu a actos da liturxia católica non asisto. E logo, que foi que sucedeu?

      O que puido ver todo o que tivera ollos! Que tampouco tardou moito en procurarlle reposto á morta. Que moi desconsolado estaría pero non tanto como para estar máis atento ao escote da lurpia que estaba canda el que aos responsos do cura.

      Ordiá! —dixo o Antonio que tiña a orella posta.

      Pero pecha a boca home, que pareces un bocareu sempre coa boca aberta!

Non pasou moito tempo sen que o Francisco pasara pola do Mincha a invitar a unha ronda para celebrar o seu novo casamento. Si don Manoel, si! Coa muller que o consolaba na igrexa no funeral da Tareixa. Raíña morta, raíña posta! E mire que lle digo, don Manoel! Foi cousa de ver o cambio como da noite ó día da condición do Francisco. Xa di o refraneiro que os que dormen no mesmo colchón vólvense da mesma condición, e o do Francisco non foi virarse como a folla do umeiro senón mudar de condición como unha especie de metamorfose. Home, don Manoel! Tanto como de crisálida a bolboreta non diría eu! Deixémolo en de cullarapo a ra!

E como non podía ser doutro xeito, un día que entrei na taberna sen as debidas precaucións case que dou de fociños co novo Francisco. Afortunadamente para min o larapetas tiña ben amarrada a outra presa, Antonio o da asesoría, e estaba tan concentrado na tarefa de acurralalo contra a parede do fondo da taberna, que non se deu conta da miña presenza, de forma que puiden alcanzar sen ser visto unha posición de privilexio dende onde poder escoitar a súa conversa.

      Don Antonio, ten que seguir o meu exemplo e facerse un home feminista!

      Un home feminista? E iso que ven sendo?

      Pois un troco total da súa actitude fronte á muller. A descuberta do agravio histórico que o patriarcado ten exercido riba da muller e a vontade de reparalo.

      Para min non mires! Eu non estou casado!

      Iso non importa! Vostede, o queira ou non, é unha peza máis da opresión machista!

      Sabes que? Iso de ser unha peza me tranquiliza moito. Quer dicir que por moito que me mova as cousas non van cambiar.

      Non tal don Antonio. Cada un de nos ten a súa parte nesta tarefa de destrución deste sistema mundialmente devastador, eticamente inadmisible, e que provoca unha total infelicidade do conxunto da sociedade.

      Moi posto che vexo eu nestas cousas...

      Levo lido moito, analizado moito sobre a violencia cultural do patriarcado que pretende denigrar o feminino como algo accesorio e meramente secundario, para poder situarme dentro do pensamento feminista malia a miña condición de varón!

Xa me coñece don Manoel! Cando escoito certas cousas calar non calo nin debaixo da auga, e aquilo xa foi demasiado para a miña capacidade de “non intervención”

      Dende a máis respectuosa seriedade don Francisco. Non estará a dicirme que o varón é o orixe de todo o malo e a muller de todo o bo? Porque tal falsa é esa afirmación como a contraria!

      Estaba vostede aí! —dixo o Francisco, distracción que aproveitou don Antonio para marchar a todo fulespín facendo un xesto cara á Sefa que xa pagaría mañá—Non me negará que toda a nosa cultura está asentada sobre a violencia riba da muller, coa complicidade das propias relixións!

      Pois negareillo! E con argumentos, que non con prédicas de inquisidor recén converso. E da complicidade das relixións monoteístas non me fale, que a min nunca me atopou rezando en ningunha!

      Non será vostede un machista totalitario!

      Pois que quere que lle diga don Francisco! Machista seguro que un pouco. Totalitario tamén porque quero ver a igrexa, a calquera igrexa, fora da educación; porque educación e relixión son incompatibles. Eu postos a ideas de franciscos, sonlle máis das de don Francisco Giner de los Ríos, que cría afervoadamente que a máis poderosa ferramenta para acabar coa discriminación da muller era a coeducación, é dicir educar á muller non so como o home, senón co o home. E morra o conto, que teño máis que facer!

E mire que lle digo don Manoel! Todo o mundo ten dereito a cambiar de opinión, pero as biografías dalgunhas conversións teñen un certo tufo a Torquemada que non son quen de aturar. E por rematar con xeito este conto do Francisco o do Castelo veume ás mentes aquel título da colección de poemas de Rafael Alberti, escritas en homenaxe a os cómicos do cine, “Yo era un tonto y lo que he visto me ha hecho dos tontos”, para poñer a xeito de epitafio virtual riba da súa fachendosa cabeza:

Eu era un parvo machista e a vida fíxome dous parvos: un parvo machista e un parvo feminista

mércores, 29 de xuño de 2022

Tocar de oído


Mire que lle digo don Manoel! Lía eu nestes días nun libro no que se recollían varias obras pouco coñecidas de don Francisco de Quevedo, un texto que, arcanos da mente!, espertou nos recantos da miña memoria a figura dun vello coñecemento do meu Bouzas da Alameda, e da súa peripecia nos xa moi afastados tempos nos que eu traballaba nos bous de altura do Gran Sol co meu amigo Tiniño, o Averomar.

Pois verá, don Manoel! Andaba eu, como en tantas outras ocasións, petiscando cal galiña ociosa polos andeis da biblioteca pública Juan Compañel, cando ao tomar nas miñas mans o libro do que lle falo, abriuse este, me atrevería a afirmar que pola súa propia vontade, por unha páxina concreta, na que puiden ler unhas reflexións arredor do oficio de barbeiro que tiveron a virtude antes citada, traerme ás mentes os feitos vividos co Mingos na barbería da Alameda.

E meu dito, meu feito, collín o libro de don Francisco onde figuraba a tal “Pregmática de aranceis xerais” para poderlle ler, a xeito de aperitivo antes da fartura relatora, o texto seguinte:

... coñecendo a natureza ou inclinación dos barbeiros ás guitarras, mandamos que para que mellor sexan as súas tendas coñecidas, e os que deles tivesen necesidade poidan saber cales son as súas tendas, en lugar de bacías ou cortinas, cólguese unha ou dúas guitarras, con permisión xeral que facemos de que, con todo das que estivesen colgadas na tenda, poidan ter para tocar eles e os seus amigos ata dúas ducias delas; sen que se entenda por isto o que se lles prohibe o ter xogo de xadrez, damas ou outros entretementos.

Vostede ben sabe meu don Manoel, que a afección dos barbeiros á música, e moi especialmente pola guitarra auténtico símbolo do gremio, ven sendo un estereotipo desde tempos xa ben afastados. E a perruquería do Rial, na Alameda de Bouzas non era, por suposto, unha excepción a esta regra. Para facer fronte ao prestixio da agrupación de pulso e púa da barbería do Servando da Rúa dos Ferreiros, o Rial contaba coa colaboración do Eloi, o acordeonista tísico, pai do Liberto/Lamberto, e do que xa lle contara a súa peripecia, e o Mingos, o seu axudante de perruqueiro e protagonista da nosa historia.

Mingos era unha desas xentes que toda a súa vida serán aprendices de algún oficio que non lle gusta, e inevitablemente e como fatal consecuencia, mestre en ningunha. Non por falta de habilidades (que ao mellor tamén) senón da debida tenacidade no empeño e a indispensable constancia, persistencia e determinación no emprendido. Como natural de Bouzas estivo embarcado, pouco tempo, porque xa se mareaba co barco amarrado ao peirao. Logo traballou na carpintaría da rúa de Alfolíes, pouco tempo tamén porque de cada dez puntas metía torcidas once. E de Talleres Reina tiveron que botalo porque botou man dunha soldadura autóxena e pensando que o soprete estaba apagado porque a chama tornárase invisible, estivo a piques de incendiar o taller enteiro. E así podería seguirlle contando as desfeitas todas que foi facendo en todo canto traballo os bos oficios da súa probe nai conseguía, convencendo ao encargado de que existía algunha (aínda que remota algunha) posibilidade de que o rapaz, cada vez menos rapaz e cada vez máis mozo, chegara a ser en algunha actividade, mediante o estudio e a práctica, algo máis útil que para apañar auga cunha peneira.

E falando de inutilidades, perdas de tempo e disparates varios, ocorréuselle a nai do noso Mingos, que se, como afirma a paremia popular, poucas cousas o son máis que dicirlle a un escaravello que varra non sería mala cousa falar con algún dos barbeiros do pobo por ver se a cuestión podería parecerlles acaída á necesidade pola que estaban a pasar.

Ata o desembarco dos estilistas, a profesión de barbeiro era un traballo modesto e non demasiado ben considerado que podía desempeñarse con moi pouco gasto: “pois bastan para exercer tal oficio, panos, bacías, tesoiras, navallas, peites, vasoiriñas, espellos, e as demais ferramentas que pertencen ao barbeiro para sangrías, sacar moas, dar puntos, botar ventosas, e cousas así, por quen está a mesma subordinada á medicina”. Porque ata case que finais do século XX o barbeiro, especialmente na Galicia interior, non só exerceu de perruqueiro e rapa barbas, senón tamén de sacamoas, sangrador [1], enfermeiro, cando non, en ausencia de médico, a facer pequenas intervencións de cirurxía menor. Para Quevedo os barbeiros pertencen ao último estamento da lúgubre procesión hipocrática, que encabezan os médicos e vai seguida por boticarios, cirurxiáns, sacamoas e, ao final, os barbeiros, aos que resulta máis doado perdoar pola súa afección á guitarra e á diversión.

A nai de Mingos, consciente de que afección á guitarra e á diversión non faltaban ao mozo, foise para o establecemento de don Servando con tal encomenda. Recordará don Manoel que don Servando era home optimista, que de todo acontecemento facía unha festa e que a todo o que lle sucedía sacaba proveito, polo que non foi para el un esforzo extraordinario cumprirlle o gusto á probe nai. E, o que son as cousas!, o oficio de perruqueiro non se lle deu tan mal como os anteriores, e en pouco tempo pasou da vasoira ás tesoiras, e das tesoiras á navalla de barbear, facéndose cunha clientela fiel que gustaba das súas chanzas e churruscadas, e que agardaba por el ata que librara do cliente anterior. E deste xeito seguiu durante moitos anos na barbería de Servando, cortando o pelo e tocando a guitarra na agrupación de pulso e púa, ata que un mal día tivo un enfrontamento co seu xefe por culpa dun mi bemol.

Don Servando, non sei se xa llo dixera don Manoel, era un músico máis que notable, de bo oído, e formación académica. E ese día algo lle soaba mal no conxunto. Despois de moito mandar afinar a tirios e troianos chegou á conclusión de que alguén estaba a tocar un mi natural en lugar dun mi bemol

      A ver compañeiros: a partitura está en do menor. O mi é, como indica a armadura, bemol, non natural.

Ao Mingos deulle a vea respondona, e malia que non era precisamente el quen tal nota equivocada estaba a tocar, díxolle a don Servando:

      O sinto don Servando! Eu toco de oído e non me deixo aconsellar.

      Pois es ben tonto! —contestou o barbeiro, que coa música non gustaba de bromas.

Ao que o noso Mingos contestou cuns versos que ignoro de onde puido sacar, pero abondo acaídos á situación [2]:

Señor, vencerse a sí mismo

un hombre es tan grande hazaña

que sólo el que es grande puede

atreverse a ejecutarla.

Yo era un tonto, y lo que he visto

me ha hecho dos tontos.

Pues para entrar donde quiera,

¿qué más hay que hacerse tonto?


E mire que lle digo, don Manoel! Ao día seguinte o Mingos pediu a conta na barbería do Servando; recolleu ás súas cousas e marchou moi digno para a perruquería Rial, onde xa lle estaban agardando para tocar cousas máis enxebres, a guitarra do propio Rial, o acordeón do Liberto/Lamberto, e, como non, a gaita do meu amigo Tiniño, o Averomar.



Nota [1]: Quero supoñer que aos meus lectores de Bouzas en particular, e os amantes das conservas de peixe en xeral, lles fará moita graza saber que o apelido Alfageme, deriva do árabe haggam que significa sangrador. É dicir o que practica tales mesteres terapéuticos, e hixiénicos.

Nota [2]: Os versos son do drama histórico de 1653, de don Pedro Calderón de la Barca, A filla do aire. Obra en dúas partes de tres xornadas cada unha, que narra a historia de Semíramis, raíña de Asiria e fundadora de Babilonia.

venres, 3 de xuño de 2022

Balbina, viúva do mar.


(Fala dona Lola)

Ben o sabe don Paio! Que por min non ha de quedar o relatarlle hoxe algunha peripecia máis daqueles personaxes da miña mocidade. Que aínda que os anos empezan a ser algúns, aínda me queda vívida memoria daqueles tempos, tan distintos nalgúns aspectos aos de agora, e tan semellantes noutros.

Non sei se lle contara que antes de ter á nosa filla traballei nas oficinas dunha empresa alemá, importadora de equipos para laboratorios, clínicas e hospitais. Pola miña actividade nesa oficina tiña contacto diario con unha muller nova, pero que aos meus dezasete anos me parecía moi maior, dada de alta na nómina como empaquetadora, pero cuxa actividade principal era facer os mandados, incluído o cobro de facturas, levar e traer cartos dos bancos ... e xa fora das súas obrigas irnos ás compañeiras ata á taberna do Alameda a por empanadillas ou bocadillos de calamares de tan saborosa lembranza!

Balbina, que tal era o nome da nosa compañeira, era unha daquelas viúvas do mar que non sabían se realmente o eran. Porque cando levaban un ano de casados, un golpe de mar arrancara ao seu home xunto cun tripulante máis, da cuberta dun vello bou de altura, que estaba a faenar no Gran Sol. Os dous perdérase no mar sen que ninguén lle puidera dar rescate, e os dous corpos tiveran unha sorte dispar: o do home de Balbina nunca fora recuperado; o do seu compañeiro o mar devolveuno á praia de Bantry case que intacto, e enterrárono no cemiterio mariño que tan acertadamente describiu vostede naquela historia de “Xan de debaixo da cama”. E dicíame Balbina:

      O achado do cadáver foi para a miña compañeira unha gran alegría. Sacáronlle un peso do peito. Agora que ten ao seu home tranquilo no cemiterio, empeza de novo a vivir.

Ela non. Non pode; non debe; non quere. Espera e espera, porque un desaparecido no mar non tiña a consideración de tal, ata dez anos despois da súa desaparición, polo que a probe Balbina queda nese limbo xurídico de nin casadas nin viúvas. Como aínda por riba o seu home ía ao quiñón, e o armador tiña todos os papeis atrapallados, tampouco desta parte obtivo axuda ningunha, co que non tivo outra que poñerse a traballar e, menos mal que sabía ler e escribir, e tiña unha certa habilidade para levar as contas. E así foi como entrou na empresa para facer os mandados.

Balbina viñera do Brasil de ben cativiña. Os pais volveran despois dunha breve estancia da que non “trouxeran moita prata” como don Goaquín e dona Iana daquel romance da Vila do Rabiño que recitounos vostede o outro día, que o pai de Balbina, visto e comprobado o que cumpría facer para gañar moitos cartos naquel país, decidiu volver á terra, porque para “roubar e delinquir non necesitaba emigrar a outro país”. Algo aprendeu o pai de Balbina na emigración que foi o valor da educación, e por iso insistiu tanto en que a súa filla estudiara. E grazas a tal insistencia Balbina puido saír de fregar escaleiras, aínda que tampouco o réxime existente lle deixara prosperar moito máis.

Eu, como vostede, devezo polas boas historias, e Balbina contoume unhas cantas! Algunha moi triste como a da súa cativiña que se lle quedara morta nos brazos cando estáballe dando de mamar, (“o que estaba para ela ninguén o leva” dicía por todo comentario), ata algunhas outras moito máis divertidas, como a que lle quero contar hoxe.

Balbina estivera moito tempo gardando as ausencias ao seu marido, un pouco por gusto e un máis polo que dirán. Ata que un día como calquera outro, sen razón aparente que o motivara, espertou á certeza de que nin o mar nin os peixes tiñan intención ningunha de devolver o cadáver do seu home, e que xa era hora de deixar de mortificar o corpo e que un pouco de compañía a ninguén lle vai facer dano, polo que iniciou una relación con un camioneiro de larga distancia. Probe Balbina! Para superar unha relación cun mariñeiro de altura, que o máis do tempo estaba embarcado, e logo vai e desaparece barrido polas ondas, inicia unha relación cun camioneiro de transportes internacionais, que sabe que vai a estar en Vigo un par de días ao mes, cando cadre!

Balbina é desas persoas das que as xente ignorante di que “son máis simples que o mecanismo dun canabarro”, sen saber a complexidade teórica (ecuacións diferenciais incluídas) que tal mecanismo esconde. Como no seu peito non ten cabida a maldade, da por suposto que ás persoas ás que fai partícipe das súas confidencias máis íntimas, gozan desa mesma condición. Cousa que, no caso que nos ocupa, non é así no xeral e moito menos no particular. E con isto de particular quero facer referencia a unha compañeira da empresa, de comportamento cando menos peculiar, polo menos para finais dos anos sesenta no que a miña historia ten o seu desenvolvemento.

Milagrosa, Mila, é unha muller moderna, o que hoxe chamariamos unha muller empoderada. Consciente do seu atractivo sexual, sobre todo para certo tipo de home, fai relación con todo canto médico solteiro pasa polo comercio porque está decidida a, como di ela, progresar na vida, e que algún daqueles clientes (da tenda) a retire da necesidade de madrugar. A Mila encántalle turrarlle da lingua a Balbina para que lle conte os progresos da súa relación co camioneiro. E para que soamente sexamos mulleres as que escoitemos ás preguntas de Mila e as respostas de Balbina, invaden a oficina onde estamos as de contabilidade, asegurando a ausencia de homes e xefes, nestas conversas.

A min, don Paio, esta exposición pública das intimidades, aínda que sexa entre mulleres, non me gusta nada de nada, e procuro buscar algunha escusa para saír, pero as veces a curiosidade é máis forte que o pudor, e quedo na miña mesa.

Ese día Mila estáballe a advertir da maldade intrínseca dos homes, e poñíaa sobre aviso para non ceder aos seus requirimentos sen un compromiso firme de matrimonio. Que o camioneiro o que estaba a buscar era unha parva que lle lavase e lle pasara o ferro á roupa; que lle fixera cousas ricas para xantar, e lle quentara a cama cando ía frío. E, por suposto servira de recipiente aos ardores da súa bragueta cando ao paxaro de abaixo lle dera por pedir acubillo!

Respondeu Balbina que non había caso. Que aínda non fixeran nada e que para conquistarllo ela lle dixera que era virxe.

      Pois fixéchela boa! —díxolle a Mila.—E como pensas facer cando chegue o momento?

Balbina quedou a pensar. Brevemente, non moito tempo, ata que unha idea iluminoulle os ollos.

      E logo, Mila! Ti que andas moito con médicos, por que non lle preguntas a algún deles se de estar moito tempo sen home o virgo pode volver a medrar.

      Medrar o virgo, medrar o virgo! Todo o máis que podes ter aí, de tanto non usalo, é teas de araña!

Risas a cachón e que eu recorde non houbo moito máis. Balbina casou co camioneiro, que ao pouco deixou os viaxes internacionais e mercou unha furgoneta de reparto. E Mila? Pois Mila seguiu procurando o home que a retirara de madrugar ata que chegoulle a idade da xubilación.

A muller do mariñeiro,

cando el sae para o mar,

se viúva non se queda

viúva pode quedar.

luns, 23 de maio de 2022

Opina que algo queda!


Mire que lle digo don Manoel! Non é por darlle a razón como din que faise cos tolos, pero cando a ten, tena! Tampouco eu entendo por que algunha xente, destra por demais nas disciplinas artísticas, presume en público da súa ignorancia nas materias científicas.

Que pensen de min o que queiran, pero a música é máis importante que as matemáticas ou a física! —seica proclamaba aos ventos microfónicos, eufórico e moi pagado de se mesmo, un destes popes da Cultura Oficial.

Pois pensaremos, meu, pensaremos! Que se coidas que porque ti nos permitas ter ou non ter unha opinión sobre a túa declaración de principios ímosche facer caso, aviado vas! Por moito que saias na tele en moitos sisudos programas deses que chaman de opinión. 

Non teño que dicirlle, don Manoel, o importante que sempre foi a música na miña vida. Correndo de neno detrás de canto gaiteiro pasaba polas rúas de Bouzas primeiro, e nas cubertas dos bous de altura co Tiniño o “Averomar” despois. Aínda máis! Recordará don Manoel que, despois de moito esforzo, fun quen de facer sonar con certo aquel a gaita do Marcial que o Tiniño me deixara en agasallo antes de marchar con destino descoñecido. Fun e son, que aínda saio tódalas semanas a tocar unhas pezas cos amigos, ben é certo que non nesta nosa taberna do Mincha, que a gaita é instrumento que quere horizontes máis abertos. Pois con todo e con esas, non sería quen de establecer tales prioridades entre unhas e outras materias. Nin sería quen nin tampouco creo que haxa motivo razoable como para ter que desprezar unhas en beneficio doutras. Parece que esta sociedade nosa xira arredor do culto á ignorancia e a mediocridade, e que o verdadeiramente democrático  consiste en admitir que a túa ignorancia é tan válida como o meu coñecemento.

Recordo o día no que coincidiron na taberna o Damián e o Breixo. Damián, xa sabe! Aquel poeta minimalista que traballaba na asesoría do meu amigo Antonio, e que de tanto procrastinar arreo non preparara nin tan sequera a primeira das oposicións de instituto. Do Breixo pouco máis lle contara que aquela anécdota súa nas primeiras eleccións democráticas no que puxera firmes á Garda Civil e mandara ao sobre do lixo todo o voto recluso e presidiario de AP e a UCD. E non que o Breixo que daquela estaba a estudar na Facultade de Física da USC, era a estas alturas un experto na cousa esa das partículas elementais. Por unhas cousas ou outras, o viño Monterrei ou se o polbo quer máis o menos picante, Damián e Breixo acabaron tecendo unha conversa sobre temas insubstanciais que, despois de dar máis voltas cunha corredoira acabou por intentar analizar as bondades e inconvenientes que a ausencia na taberna dun receptor de televisión tiña. 

Non todo é malo na televisión! —argumentaba o Damián.

Certo! —respondeu Breixo. —Nada é malo nin bo sempre. Pero tampouco é mala unha lavativa e non creo que unha taberna sexa o mellor sitio para poñerse unha!

Ao Damián esta oración comparativa do Breixo, na que equiparaba a televisión cunha lavativa, con todas as imaxes escatolóxicas asociadas a tal metáfora, deixouno momentaneamente sen goberno, cos miolos dando máis voltas que unha estornela intentando forxar unha resposta que estivera á altura da complexidade do concepto. Menos mal que o ter unha cunca a man axuda moito nestes transos, e a inxestión dunha boa cantidade de fluído alcohólico fornece o necesario tempo de reflexión para ordenar ás ideas na procura dunha resposta axeitada a tan brillante cotexo.

Eu, coma vostede, abomino de toda esa televisión de vísceras e miudanzas...

E soamente desfruta cos documentais da dous, verdade? —retruca o Breixo, lizgairo como gato polas brasas.

Teño que recoñecer, don Manoel, que adoro estas confrontacións dialécticas! Pero que sexan en vivo e en directo, cos protagonistas de carne e ósos, non eses actores de raios catódicos, editados e conxelados nunha gravadora, personaxes de cartón pedra  que recitan sen convicción un diálogo que alguén escribiu para eles, enfrontamentos preparados para o desfrute de ximnastas de sofá, e máis falsos que un duro de madeira! Mágoa que o Breixo sexa rival demasiado preparado para dar un bo combate. E Damián non é parvo e decátase decontado. E meu dito, meu feito, da cabo ao que quédalle de viño na cunca e sae apresuradamente pretextando un traballo urxente.

Quedou ceibe o Breixo para quen quixera prender con el o rabo da conversa e vin a miña oportunidade de preguntarlle a súa opinión arredor das importancias das ciencias e das letras na felicidade das persoas.

Pois non sei que lle diga, meu amigo! Nunca fun quen de entender as razóns polas que, se ninguén dos físicos, matemáticos, astrónomos, biólogos e bioquímicos, médicos, xeólogos, enxeñeiros e o resto de practicantes de calquera das ciencias, de cuxa amizade me honro, menospreza a importancia da música e da literatura nas súas vidas, non resulta vergonzoso para algunhas das xentes que se denominas a se mesmas como “da cultura”, presumir da súa ignorancia científica.

Explicoume que, na súa opinión, as matemáticas e a física, ou mellor dito o mal que se explicaban as dúas materias, tiñan moito que ver con tal actitude de rexeitamento que polas ciencias tiña certa xente que nelas fracasara, e aproveitaba as posibilidades de escape que o sistema educativo dáballes para procurar non volver atoparse con elas. Faloume tamén da súa propia experiencia no eido da investigación, e de como, calquera científico, calquera técnico, necesita imperiosamente manexar con destreza os coñecementos tradicionalmente considerados como “non científicos”

O coñecemento é un todo. Non hai parcelas “de ciencias” e “de letras” que cultivar separadamente. E tanta cultura é saber construír un soneto como resolver unha ecuación diferencial.

Tras unha breve interrupción para tomar alento (e unha tallada de polbo), continúa dicindo o Breixo:

E a investigación, meu amigo, é un proceso que require, ademais de definir unha boa cuestión previa, unha boa planificación dos pasos para seguir e avaliación precisa dos recursos que vas necesitar, unha comunicación dos resultados en distintos idiomas. Necesito traballar en equipo con outras xentes doutras realidades e convencelos para traballar xuntos na procura de resultados. Non podo investigar sen chegar a conclusións. Non podo investigar sen comunicar estas conclusións. E como podo informar deses resultados se non son quen de manexar axeitadamente as ferramentas de comunicación oral e escrita?

E mire que lle digo don Manoel! Que se a universidade ten tal nome é precisamente por iso: por entender que o coñecemento é universal. Malia que xa no medievo viñera a igrexa a corrixir aquel primeiro impulso dividindo a secuencia de aprendizaxe naqueles trivium, a gramática, retórica e dialéctica, e quadrivium, a aritmética, astronomía, xeometría e (manda carallo!) a música. O certo é que chamar “humanidades” ao Arte, Literatura, Historia, Teoloxía, Filosofía, Filoloxía, Lingüística, Semiótica e Semioloxía, como se o resto de coñecementos foran alleos ao ser humano é un pouco discriminatorio de mais. Como dicía o noso Breixo antes de apurar o último grolo de monterrei:

Levo toda a puta vida estudiando para poder ter unha opinión sobre un tema moi específico, e canto máis estudio menos seguro estou da miña opinión! A xente do común cre que os científicos manexamos certezas, cando a materia do noso traballo é a dúbida!

Xa ve don Manoel! Verdades coma pancenteos!

Pero ti non eras un científico!

Son. E por iso non estou seguro de nada. 

O tocar require estudo.

A cantar hai que aprender.

Ao que anda polo mundo

Todo lle compre saber.


domingo, 3 de abril de 2022

Romancillo da Palmira


Mire que lle digo don Manoel! Teño observado que unha das cousas que máis chama a atención da xente que ven a Galicia por primeira vez é a cantidade de palmeiras que nela hai. Ou había, porque hoxe en día co maldito escaravello que chaman «picudo vermello» non é que queden moitas. Esta abundancia de palmeiras propiciou que haxa tamén no país unha boa presada de nenas, mozas e vellas bautizadas co fermoso nome de Palmira, que fai referencia a elas. Ou á festividade católica do domingo de palmas, como queren outros!

E da Palmira cantabamos no grupo de amigos unha cantiga da que nunca entendín o sentido:

Palmira, lará Palmira,

Palmira, lará tras tras

Palmira, lará Palmira

Roubaches o meu rapaz.


Roubaches o meu rapaz.

Roubaches o meu rapaz.

Palmira, lará Palmira,

Palmira, lará tras tras.

Aínda que, debo dicir en honor á verdade que cantar, o que é cantar, cantaban eles, que eu soamente movía os beizos facendo como que tal. Que pronunciar en voz alta e coa entoación correcta aqueles malfadados versos carentes de toda lóxica, era como se me arrincaran as moas coas tenaces dun ferreiro.

E nestas discusións cos compañeiros de canto andaba eu, cando descubrimos que a canción da Palmira semellaba ter unha orixe moito máis afastada no xeográfico e achegada no tempo, do que pensabamos. Segundo o insigne folclorista Joaquín Díaz o “Romancillo de la Palmira”:

Parece ser que está basado en un hecho real y relativamente reciente: Palmira (la hija del tío Pascasio, según comentó algún viejo del lugar) salió del pueblo seducida por los halagos o tal vez deslumbrada por el resplandor del magnesio de un fotógrafo ambulante. Madrid fue el final del viaje, y seguramente el romancillo no cuenta más que el comienzo de las desventuras de la joven a la que, por descontado, no esperó su ex novio Escipión.

La Palmira se hizo un traje

pensando que se casaba;

ha de gastar ese y otro

y quedarse como estaba.


Palmira de la Palmira

Palmira que triste estás

de dónde vienes Palmira

de donde con tu rapaz;

de ronda con tu rapaz

con tu rapaz Escipión

Palmira de la Palmira

Palmira del corazón.


Palmirita, Palmirita

pobrecita de Palmera

te has retratado en camisa

por un reloj de pulsera.


Si quieres ver a Palmira

retratadita en camisa

vete por la calle abajo

que la lleva el retratista.


Por las calles de Madrid

la Palmira iba vendiendo

los pantalones de un hombre

que se les quitó durmiendo.


Los pantalones quitaste

pero caro te salió

que al cabo de algún tiempo

un chaval resucitó.


Si un chaval resucitó

a nadie le echo la culpa

la culpa la tuve yo

por andar de noche a oscuras.

E aquí houbera rematado a historia do romance, romancillo ou endecha da Palmira, se aquela noite non entraran pola porta da taberna do Mincha un pequeno grupo de xentes con intención de petiscar algunha das delicias (ou ledicias) da cociña da nosa Sefa, cociña que, ben sabe don Manoel, non necesita de estrelas de fabricantes de pneumáticos para satisfacer ao padal máis refinado. A Sefa, que me coñece ben e ten un instinto natural para estas cousas, adobiado con moitos anos de hostalaría, sentounos nunha mesa a rentes da miña, grazas ao que podía botar a orella a pacer na súa conversa sen moito esforzo. Como é ben sabido o viño en xeral, e o de Monterrei en particular, é un gran desatador de linguas, e non fixo falla moito tempo para que a xente do grupo me invitaran á súa mesa a compartir o relato das nosas respectivas andanzas. Así foi como souben que todos eles compartían un enorme interese, case que unha devoción, pola música popular e, neste intre concreto, polas cancións mariñeiras. Chamoume agradablemente a atención que quen levaba a voz cantante do grupo fora unha muller. Unha muller suíza e musicóloga que, segundo souben decontado, chegara a Galicia de vacacións, coa intención de coñecer a súa música popular, e á que a riqueza, abundancia e complexidade do noso patrimonio musical, tiña namorada.

Preguntoume se sabía algunha canción tradicional. Canteilles algunhas que lle escoitara ó meu avó, e algunha das que cantabamos cos amigos. Gustaron moito das primeiras e menos das segundas, que probablemente xa coñecían. As gravaron nun magnetófono portátil e tomaron notas. Ata pedíronme o nome para apuntalo coas cantigas.

Seguimos falando de moitas cousas. Cousas da terra e do mar. E cando pensei que o momento era propicio, fixen a pregunta que facía un chisco que me proía no bazuncho:

      Mire que lle digo dona Dorothé! Sabe vostede duna cantiga que chaman A Palmira?

      Sei!

      E que nos a tiñamos por galega, e fai pouco descubrimos que era das montañas de Palencia, e que falaba dunha moza que deixara o seu pobo seducida polos afagos dun fotógrafo ambulante.

      Meu querido amigo, cada cantiga é do pobo onde se canta. A música non sabe de fronteiras, e cada persoa que escoita unha cantiga e a canta, faina súa. Xa ves: para outra informante a tal cantiga fala das levas que se fixeron entre o pobo para a guerra de Cuba:

Palmira, miña Palmira

Palmira que triste estás

Á guerra de Cuba un día

Levaron ao teu rapaz;

Leváronche o teu rapaz,

o teu rapaz Escipión

Agora Palmira choras

Lágrimas do corazón.

E mire que lle digo don Manoel! Creo que dona Dorothé Schubarth tiña toda a razón. Por iso eu fágolle caso ao seu consello e déixolle aquí, por se lle presta, a miña versión.

A Palmira fixo un traxe,

pensando que se casaba.

Has de gastar ese e outro

e quedarte como estabas.


Palmira, miña Palmira,

Palmira do meu penar,

de onde ves miña Palmira?

- de rolda co meu rapaz.


Mira ben que ese rapaz

será a túa perdición,

Palmira, miña Palmira

Palmira do corazón.


Á toliña de Palmira

un home fíxolle as beiras

e retratouna en camisa

por un reló de pulseira.

(Retrouso)

Se queres ver a Palmira

retratadiña en camisa

vente pola rúa abaixo

que a leva o retratista.

(Retrouso)

A Palmira non lle importa

Que a vexan en camisa.

As linguas murmuradoras

Poden falar que da risa.

(Retrouso)

Mais quero na miña porta

unha silva que me trabe

que ter unha mala lingua

que a miña conduta agravie.

(Retrouso)

Fúcheste gabar, gavacho,

que te querían as mozas.

Quen te vai querer a ti,

sacho de limpa-las pozas!


Foto de Antón Santamarina