Mire que lle digo, Paio! A miña casa nunca foi de moito aparato; cartos, abondo para o gasto do día, sen aforros nin estridencias. A pía sempre con auga; un xogo de toallas de Portugal ben esponxosas e xabón de olor no lavabo; colchón de resortes, mantas cálidas e sabas recendendo a lavanda nas camas; cuarto de estar cunha "mesa camilla" co faldrón groso para gardar o calorciño das pernas cando vai frío fóra. E sempre con comida suficiente para encher o prato dun comensal inesperado, que niso nunca se aforrou.
Non, don Paio,
non! Meus pais nunca aforraron na comida, nin nos nosos estudos nun bo colexio,
nin en pagar unha asistenta, que diso sempre houbo na miña casa. Non por vicio
ou fraqueza da miña nai, que nunha casa con catro fillos —sen a axuda dos electrodomésticos
de hoxe— unha soa persoa non daba feito todo o que a boa administración do
fogar require.
Na nosa casa era normal
que as asistentas duraran moito, porque a miña nai as trataba moi ben e as
facía traballar pouco, pero no intre no que se desenvolve a historia que quero
contar, quedáramos sen ela e estaba sendo un pouco complicado atopar algunha
que se adaptara ben ao que se necesitaba.
Miña nai, que era
moi refraneira, afirmaba que non hai inverno que non teña o seu verán e
que sempre que se pecha unha porta, ábrese unha ventá, e precisamente
pola porta chegou a solución na aparencia de Remedios, a muller que viña por
casa a recoller a lavadura para os porcos, que falounos da filla pequena dunha súa
veciña, que criaba galiñas nunha choupana mal amañada que instalara co seu home
nunha leira sen dono da beira do Lagares.
Ramona, que tal
era o nome da rapariga, non tiña nin catorce anos, pero xa era muller, como xa
se decatara o borracho do seu pai, que quería que seguira a carreira das outras
dúas fillas maiores no bar da rúa Alfonso XIII de cuxa actividade corría polo
barrio da Estación un pareado que a definía con acerto: “Bar Dos Naciones putas a montones".
Como soubemos moitos
anos despois, a miña nai, atendendo á petición de Remedios e contra dos seus hábitos,
colleu a Ramona como de “durmir dentro”, para deste xeito cortar de raíz os
retorcidos planes daquel home de tan mala catadura como de intencións ao que coñecían
no barrio como o «Güevero».
Non don Paio! non
polo seu oficio, que era moi outro, senón polo negocio da súa muller. Que como xa
lle apuntara o seu negociado era ben outro, con sede —social e da outra— no
Recreo, o bar que fora dos pais de don Xesús. Disque o «Güevero» era funcionario
cando a República, e que fora represaliado pola súa militancia sindical, pero
para min que iso eran rexoubas que el mesmo puxera en boca doutros por mor de
agachar a súa verdadeira actividade: chulo das súas propias fillas, o que ven
sendo o oficio máis ruín que maxinarse poida. E de pouco futuro, porque a maior,
Carme, que andaba con compañías perigosas apareceu morta na curva do Matadeiro,
e Manuela, a segunda, sucumbiu á infección que lle sementaron unhas mans
inexpertas nunha daquelas intervencións que chamaban «arranxos» por non citar o
seu verdadeiro nome.
Pero déixeme que
volva atrás, e retome o fío da miña historia.
O día que Ramona
chegou a casa fixemos festa rachada. Na casa había un cuarto que por pequeno e mal
iluminado chamabamos «o cuarto escuro». Como
non tiña outro uso posible servía de traseiro e estaba cheo ata o teito de
cachifallos. Cachifallos que cumpría poñer nunha certa orde para deixar oco para
a cama de Ramona. Cando chegamos do colexio o traballo duro xa estaba feito: Papá
pedira a axuda das fortes mans de Cándido e Avelino, un par de mangallóns especialmente
rexos que traballaban de mozos de equipaxe na estación de ferrocarril, que como
sabe está moi preto da nosa casa.
—
Collede
unha vasoira e uns trapos e ide limpando un pouco o po do carto, mentres eu
fago a cea do voso pai.
E mire que lle
digo, dan Paio! Aquela orde foi para nos como o “ábrete Sésamo” do conto de Alí
Babá, o permiso para entrar no “cuarto escuro” e esculcar entre ás marabillas
alí almacenadas. O armario de dobre espello, a cómoda de oito caixóns, a mesa
de despacho do avó... por fin tiñamos acceso ao seu interior!
Comezamos con
gana. O po voaba no aire facéndonos tusir e rir coma tolitates. Nun balde
pequeno levabamos una mestura de auga morna cun pouco de vinagre e unhas gotas
de alcol, e un par de xornais vellos, para limpar os espellos do armario de
dobre corpo da tía. O momento máxico chegou cando rematamos a faena e os
espellos recuperaron o seu perdido fulgor. Foi como se alguén acendera unha luz
e o cuarto deixara de ser o 'escuro' para converterse nun altar de azougue e
ouro vello. Entón as boas intencións quedaron esquecidas nun recanto xunto a baldes,
vasoiras e baetas, e a miña irmá pequena colleu o tirador da porta do armario e
probou sorte.
O arrecendo do alcanfor
e da madeira asolagounos. Dentro non había roupa decotío; máis ben semellaban os restos dun naufraxio de luxo e distinción. Colgados
de perchas de madeira nobre, abrigos de pel e vestidos de festa de seda que
conservaban o cheiro a perfume caro. Nos caixóns roupa interior pasada de moda;
un mantón de talle "toledano", de la fina con bordados de cores
terra, ocres e granates, menos vistoso que o de Manila, pero de máis abrigo, e varios
pares de luvas de coiro finísimo, deses que se axustan á man como unha segunda
pel, que aínda conservaban a forma dos dedos. Unha peita de carei que nos falaba
de procesións e mantillas, gardada nunha caixiña de madeira de oliveira e dous xoieiros;
un estoxo de coiro labrado e un de metal damasquinado, baleiros de xoias, pero
conservando este segundo o forro de veludo vermello e o cheiro a opulencia.
Nos caixóns da
cómoda atopamos un reloxo de peto que xa non camiña. De dobre tapa, co cristal
roto e a maquinaria parada. No instante exacto no que o avó deu o último
suspiro ou no que a última leira foi poxada? Tamén unha caixa de habanos chea
de programas de man e entradas de teatro e un taco de postais sepia, amarradas
cun cordón de coiro; as imaxes son dunha cidade amontoada sobre unha roca,
rodeada por un río que parece un foso. Sabemos que é Toledo, a cidade dos avós,
unha palabra que —non sabemos por que— nos fala de invernos de friaxe e veráns dunha
calor que racha as pedras e de campás que non deixan durmir a sesta.
Prata non había: soamente
os seus estoxos de veludo, baleiros, cos ocos marcados onde antes descansaban
cubertos de prata co escudo familiar. E algunhas pezas que ninguén quixo
mercar: unhas pinzas para o azucre, un abrecartas de aceiro de Toledo co puño
de damasquinado e algunha culler de bautizo gravada coas armas dunha liñaxe que
xa non tiña terras; documentos con selos de lacre e cintas de seda que
acreditaban propiedades en Toledo que xa non lles pertencían. "Papeis
mortos" que a avoa gardara por orgullo, ou quizais por pena.
Fotos si: moitas
fotos. Un tesouro de fotos do avó con sombreiro, terno, «leontina» e bigote
engomado, posando orgulloso; so, coa familia ou cos amigos, antes de que a
ruína lle mordera o ánimo.
... ... ... ...
... ... ... ... ... ...
Miña nai! Pero se
estabamos a falar da Ramona! E que horas son xa!
Pois se non lle
sabe mal marcho, que teño que marchar. Pero lle prometo que non deixarei sen
rematar a historia da Ramona.
E para que as
penas sexan menos me despido con aquela copla que di:
Por baixo
da oliveira
dá gusto
parrafear,
ten a
folla miudiña
e non a
fura o luar
