Maruxa, o “Xílgaro de Alcabre”

 Mire que lle digo, don Manoel! Que levaba vostede tanto tempo sen abarloar por estes peiraos que xa pensei que nos tiña abandonados! ... Ah, carallo! Malo inimigo é ese! Pero, para a miña satisfacción, xa vexo que non hai mal que o tombe!

Pero deixemos os males fóra, que para queixas xa están as choradeiras de Cangas! Mellor non falar de enfermidades e doenzas, que se lles damos cancha, aséntanse á mesa e ata piden unha cunca de viño. Falemos, se tal é o seu gusto, de cousas máis agradables: como da visita sorpresa que nestes últimos días tiven na nosa taberna. Adiviña quen? Claro que non! Como o ía adiviñar? Maruxa, a filla de Ascensión, aquela —noutrora rapaciña— da gorxa de xílgaro! E mire que lle digo! Veu a pe feito á nosa taberna para traerme unha entrada para o seu concerto no García Barbón! Un recital de cancións de compositores galegos co seu amigo don Alejo Amoedo ao piano!

Non ten que preguntar que xa llo digo eu: marabilloso. Programa, acompañante e intérprete. Na opinión de moitos Maruxa é, por mérito propio, unha das mellores sopranos españolas. Como dicía a periodista do «Faro» nun alarde de erudición musical: “A extensión do seu rexistro, precisa afinación, dominio das dinámicas, xunguida á claridade da súa dicción e a sensibilidade na interpretación, engaiolaron ó público, minoritario pero entendido.” Mágoa que un pouco más adiante o estragara todo falando da “soprano catalana”!

Home, don Manoel! Eu entender entendo todo! Que andan a correr, sen tempo para ler, non digo nada para investigar! O periodismo xa non é o que era, se é que algunha vez o foi! Certo é que Maruxa vive en Barcelona, e que alí formouse na escola de Conchiña Badía, que a tiña en gran estima polas súas calidades artísticas e persoais.

Aprecio, segundo contou «O xílgaro de Alcabre», non compartido pola enorme —en máis dun sentido— soprano Montserrat Caballé. E a cousa é ben doada de entender: Maruxa ven da mesma escola onde estudiou ela; ten un rexistro tan amplo como o seu; e ademais é moito máis delgada —e más guapa engadiría eu!— que ela!

—      Non se crería, don Paio, as intrigas, as insidias, as coiteladas disimuladas detrás dun sorriso e unha declaración de amizade eterna, que poboan o Liceu!

—      E logo, Maruxa?

—      Déixeme que lle conte o da Arena de Verona de 1970!

—      O da Arena de Verona? Conte, conte!

Fala Maruxa.

O recordo ben: no 1969 rematara os meus estudios de canto no Conservatorio Superior de Música do Liceu, o Grao Superior baixo a impagable docencia de Conchiña Badía. O recordo ben porque precisamente nese ano coñecín a Montserrat Caballé nun recital fin de estudos que Conchiña organizara para darme a coñecer ás súas amizades. Montserrat fora a súa alumna favorita e a Conchiña, que non ten malicia ningunha, non se lle ocorreu mellor idea que dicirlle aos seus invitados o orgullosa que estaba desta súa nova alumna que ía levar o bel canto a eidos aínda por explorar. Engadindo —para a miña desgraza— unha mención á miña beleza e esvelta figura.

Digo para a miña desgraza porque aqueles son os anos nos que comeza a agromar o cambio total na ópera, que deixa de ser un "concerto con disfraces" onde o cantante plantábase erguido no medio do escenario e simplemente cantaba, á Ópera concibida como un espectáculo musical total. O director de escena deixa de ser, na práctica, un decorador para converterse no autor: nace o que se chamará o "Regietheater", o teatro do rexedor. Luchino Visconti, Franco Zeffirelli e, no noso caso Mauro Bolognini.

De Bolognini precisamente publicara nos primeiros meses do setenta a revista Ritmo unha interesante entrevista, amplamente comentada polos rexoubeiros do Liceu, na que o xa director de escena da representación de La Traviatta na arena de Verona comentaba que “xa non abonda con abrir moito a boca; hai que saber moverse, sufrir e mirar” e que “se Violetta morre de tise, a soprano que lle dea vida ten que parecer que está morrendo de verdade”. E Montserrat, que xa tiña daquela unha figura impoñente, tomouse as palabras de Bolognini como un ataque persoal.

Sería unha data tan achegada á representación como o mes de maio, cando don Joan Pàmias chamoume ao seu despacho. Joan Antoni Pàmias i Castellà, avogado e violonchelista de mérito, reinaba no Liceu dende 1947; rei consorte porque, a dicir das "malas linguas" do Liceu, a verdadeira raíña era a Caballé, que o tiña tan atrapado que “se a Caballé espirra, ao Pàmies dálle a gripe”. Eu diría que era máis ben unha relación de simbiose absoluta, porque Pàmies era un gran administrador e sabía que a Caballé era unha garantía de éxito e de contas positivas.

—      Veño de falar con dona Concepción Badía e me dixo que a única soprano que pode facer o ”cover” de Monserrat na Traviatta es ti.

—      Na Traviatta... de que escenario don Joan?

—      Na Arena de Verona, por suposto!

Pode creme don Paio que saín do despacho como nunha nube, aínda sen acabar de crer na miña sorte. Sorprendeume moito porque non era práctica habitual levar alguén de reposto para asegurar o papel. Nos teatros con tempadas estables como o noso, sempre había alguén cubrindo un posible alifafe da cantante principal. Porén, levar a unha soprano de viaxe exclusivamente para facer o ”cover” era un luxo que só se podía permitir o Pámies.

Dicía Conchiña Badía que o de Violetta non era un papel, era unha condena! E que para cantar a Traviata cumpría ter tres voces no peito! No primeiro acto tes que ser un paxariño que chía; no segundo, unha muller que chora; e no terceiro, un cadaleito con pernas.

No primeiro acto Violetta é a raíña das festas de París, unha muller que quere a chuchar a vida. O famoso "Sempre libera" é un exemplo da axilidade, brillo, facilidade para o rexistro agudo e as notas rápidas necesario para esta parte da ópera.

Logo, no segundo acto Violetta descobre o amor verdadeiro e o sacrificio. A voz precisa máis corpo, máis peso nas notas centrais e unha gran capacidade para o legato, como no  "Dite alla giovine" do dúo con Germont.

Finalmente no terceiro acto é onde unha soprano ten que demostrar se Violetta é o non o seu papel. Porque no "Addio del passato" temos que levar a voz a un ton escuro, case de soprano dramática, para expresar o estertor final. A voz debe soar cansa, rota pola enfermidade, pero con refachos de potencia desesperada para o que se necesita un enorme control do aire.

E , segundo se comentaba polos corredores do Liceu, a calor de Verona en agosto era asfixiante, e a poeira da area e a humidade do río Adigio non son o mellor clima para unha soprano, polo que —parva de min— abrín o meu peito á esperanza de que Montserrat, que daquela andaba con algún que outro alifafe, me dera unha oportunidade.

Ítem máis: cando chegamos a Verona e Pámies me presentou a Mauro Bolognini e a Danilo Donati, director de escena e responsable do vestiario da obra, ás súas miradas e comentario velados deron pábulo á miña ilusión de que algo marabilloso podía pasar. Na proba de vestiario, cando Monserrat puxo o camisón do terceiro acto, unha prenda que non axudaba precisamente a disimular a súa anatomía,  Bolognini explotou:

—      Coño Danilo! Con ese camisón parece unha carpa de circo!

—      Mestre! —contestou retranqueira a Caballé— Ben sei que non teño o físico de Violetta, pero si a súa alma na gorxa e isto é o que o público ven escoitar.

E era certo. Dona Montserrat tiña uns fiatos e un control do pianíssimo que ninguén máis tiña. E mire que lle digo, don Paio! Cando a noite da estrea ela cantou o "Addio del passato", os trece mil espectadores de la Arena esqueceron o seu aspecto físico porque a súa voz os convencera de que o que había no escenario era a dunha muller morrendo de amor e tise. Mauro Bolognini, Danilo Donati e aínda eu mesma incluídos.

Miña nai deixoume dito,

antes que Dios a levase,

que cantar por costa arriba,

non é ningunha vantaxe.

Oliva, a da Redomeira

 Escoite e verá, don Paio! Escoite e verá que pouco inventou o meu home ao poñerlle título tal ao terceiro libro da triloxía das «Crónicas dun filósofo tabernario», porque tal cantilena era o retrouso que a Oliva, unha muller que viña á nosa casa a servir, repetía arreo.

«Escoite e verá, dona Amparo» e «Escoite e verá, don Fernando» era o retrouso mil veces repetido de toda canta desculpa argallaba Oliva cando meus pais descubrían, nos andeis do comedor, o resultado dos seus intentos de disimular —co seu omnipresente tubo de pegamento Imedio banda azul agachado na faldriqueira do mandilón — os desastres que a súa incontrolada enerxía limpadora orixinaba. Por moito xeito que ela quixera darlle a reconstrución do estragado o pegamento tardaba en secar, e as figuras acababan sempre, tras o arranxo, descompostas e máis feas que o pecado. E de nada valían as protestas da miña nai cando lle sinalaba a Oliva tal circunstancia: ela nada rompera e nada arranxara, dios me libre! Aínda que tivera ás mans manchadas de pegamento e o seu recendo aboiara no aire.

Oliva era delgada e fibrosa como un vimbio, e máis fea cunha centola. Pero como moita outra xente da súa fasquía cun alto concepto de se mesma e presumida ata o risible. Casara pola igrexa de atrás cun mariñeiro do Berbés que andaba ao bacallau en Terranova, e facía mareas de ás veces seis meses.

—      Ben certo, dona Lola! —interveu don Paio— O normal en Terranova era facer dúas mareas ao ano: a de primavera/verán e a de outono/inverno, pasando apenas unhas semanas en terra entre unha e outra; pero non menos certo é que as mareas non remataban por calendario, senón polo estado das adegas: o barco non poñía rumbo a Galicia ata que non estiveran cheas de bacallau!

Unha cousa teño que dicir do marido de Oliva: Cando chegaron á tenda de Eulalia os primeiros tebeos con as historietas de Popeye, e descubrimos a coincidencia de nome e aspecto entre ás dúas olivas, delgadas, con moito carácter, saia longa, calzado forte e un peiteado moi austero, empeñámonos en chegar a coñecer ao home da nosa Oliva por comprobar se tamén tiña ollos de sapo como o mariñeiro devorador de espinacas. Pero non o chegamos a saber: os primeiros días que o seu home estaba en terra Oliva desaparecía da casa, seica afectada por un mal repentino, mal que nos, xa adolescentes, maliciabamos que tiña que ver coa necesidade de desquitarse de tanta marea solitaria e saciar de golpe toda a fame acumulada en seis meses de abstinencia.

Porén o «popeye» da nosa Oliva pouco tiña que ver co do cómic: a diferencia do de tinta e papel —que tiña que gañar unha e outra vez o inconstante corazón de Oliva—, o de sangue e carne deixaba a casa unha vez satisfeitos os primeiros ardores, para ir a procurar outros bacallaus máis frescos á casa da Collona. Moi ao seu pesar Oliva o tiña comprobado aínda que non fora máis que polo baleiro que o seu home viña duns fluídos e repleto doutros! Pero Oliva non protestaba: O seu confesor a convencera que viñamos ao mundo a sufrir moito, e tragaba carros e carretas convencida de que tal actitude ía garantirlle —cando menos—o Reino do Ceos.

Tragaba o do home e tamén, de paso, o da filla que lle saíra puta, que nin unha desgraza nin a outra a reparaba o pegamento Imedio.

—      Mire que lle digo, dona Amparo! Tampouco é que eu non entenda as razóns da rapaza: Saíu destemida e sen medo a nada, e polo comportamento do pai aprendeu que ela tiña algo polo que os homes pagaban, e decidiu convertelo nunha forma de vida.

Dicía Oliva mentres o recendo do «Pedramol» e o ruxerruxe contra do cu da tixola invadía a cociña; e a miña nai non era quen de atopar contestación ás explicacións da súa fámula.

O máis sorprendente de Oliva era o seu convencemento de que a vida lle debía moito e nalgún intre da súa existencia llo pagaría. Tiña que seguir de fámula en casas alleas porque o seu home desbaldía os cartos dan duramente gañados loitando cos icebergs en Terranova, en canto que chegaba a porto. E malia as súas afirmacións levaba por dentro a ferida dunha filla que, como ela dicía con amargura, «saíralle puta». Pero nada diso era quen de dobrarlle o orgullo. Oliva era tremendamente presumida. Tiña esa seguridade en si mesma das mulleres que son quen de pechar os ollos á realidade, pensando que alguén será quen de descubrir o lume que levan baixo a cinza.

—«Algo debo de ter —pensaba para si mentres se retocaba fronte a un espello cheo de escachaduras—, que en canto pinto un pouco os ollos e a boca e me poño a roupa de garda, todos os homes da rúa do Príncipe me seguen coa mirada; e aínda que intenten disimular, eu descubro o desexo nos seus ollos».

E mire que lle digo, don Paio! Nese intre, Oliva deixaba de ser a muller máis fea que unha centola, e cun ollo que parecía de vidro; a criada que amañaba porcelanas con Imedio ou rascaba o cu das tixolas co Pedramol; nese intre, era ela a que gobernaba a marea.

 

֍

Moza bonita no mundo

non debera de nacer,

porque fai como a mazá,

todos a queren comer.

A arte de non saber

 Mire que lle digo, don Manoel! Recordo o meu asombro ao ler  que Sócrates foi considerado o máis sabio de Atenas por recoñecer que non sabía nada. Ao principio entendino como un brillante paradoxo; hoxe —case ao final da miña vida de filósofo tabernario— síntoo como un ensino esencial. Porque cando ceibámonos da necesidade de ter razón, cando nos baleiramos de certezas, algo máis verdadeiro pode aparecer. O esencial non se capta coa mente que clasifica, senón cunha forma de atención máis espida, máis inocente, menos defensiva.

—      Son da mesma opinión —dixo, de súpeto, don Angel—, pois como Sócrates sei soamente que o ignoro case todo.

Son don Manoel e antes de continuar reproducindo esta interesante conversa quero sinalar o inopinado desta situación: É norma non establecida que cando don Paio comeza o seu exordio coa ben coñecida fórmula, toda a taberna baixe un mínimo de dez decibelios o volume das súas conversas e suba outro tanto a atención na unidade de medida que o Sistema Internacional estableza para esta variable. Toda esta liturxia —tan mariñeira por outra parte— ten por obxecto deixar tempo abondo para que don Paio atope o cabo do fío da historia da que vai tirar, como quen da carrete a un peixe que aínda non afirmou completamente o anzol na boca. Don Angel, que vive en Pontevedra e vai pouco tempo que afiliouse á confraría, aínda non coñece esta técnica e procede sen as precaucións axeitadas.

—      Edúcannos para argumentar, para destacar, para impoñernos —continua don Paio debandando incólume o seu novelo—. Pero ninguén nos ensina a deternos. A mirar sen etiquetar. A quedarnos quietos diante do que non entendemos. A acoller sen saber. A escoitar sen responder. A confiar no que non se pode nomear.

—      Ben certo don Paio! Deixe que lle conte algo máis da miña traxectoria persoal...

E tras encomendarse a Mnemósine —filla de Xea e Urano e deusa da memoria— cunha fonda libación de monterrei, isto é —aproximadamente— o que don Angel contou.

Fala don Angel.

Eu pasei boa parte da miña vida tentando entender. Entender o mundo, aos demais, a min mesmo. Durante moito tempo crin que saber era cuestión de acumular. De acumular lecturas, experiencias, argumentos. Para construír un barco, por exemplo, necesitas capas e capas de datos: leis físicas, resistencia de materiais, normativas, experiencias previas. É un proceso aditivo. É encher a mochila. Sen esa acumulación, non hai ferramentas para enfrontar a realidade. Non queda outra que sumar capas de comprensión sobre o mundo material.

Pero acumular demasiado coñecemento pode volvernos ríxidos. Ás veces a solución dun problema ven cando deixamos de lado o aprendido para velo con ollos novos, coa mente dun principiante.

Co paso dos anos comprendín que a sabedoría non se alcanza coleccionando respostas, senón afinando a nosa capacidade de estar cos ollos abertos. É un cambio sutil pero profundo: pasar de acumular saber a abrirnos ao misterio.

Hoxe sei que non se trata de engadir, senón de soltar. Que a conciencia non aparece cando se ten todo claro, senón cando un réndese ao que non pode comprender e empeza a mirar con ollos novos.

Coñecín persoas cheas de coñecemento, veloces na análise, cegadoras no discurso… pero incapaces de mirar sen xulgar. E tamén sentín a presenza silenciosa de persoas sen títulos, sen teorías, cuxa soa forma de estar comunicaba unha verdade máis fonda. A súa sabedoría non estaba nas súas palabras, senón na súa presenza. En como escoitaban. En como non interrompían. En como non necesitaban demostrar nada.

E, con todo, creo que a conciencia empeza xusto aí: cando deixamos de fuxir do que incomoda. Cando deixamos de temer o non saber. Cando miramos coa curiosidade limpa dunha nena que descobre o mundo por primeira vez.

Ás veces basta con deterse. Respirar. Observar o movemento dunha folla, o rumor do vento, a quietude dunha nube. E entón, sen esforzo, todo encaixa. Non porque o entendamos, senón porque estamos aí, abertos.

A sabedoría non grita. Non se impón. Revélase cando calamos. Cando deixamos de querer ser alguén e simplemente somos. Quizais o xesto máis lúcido sexa ese: non ter razón, senón presenza. E escoitar. Escoitar de verdade.

---oOo---

Pois mire que lle digo, don Angel! Que de non escoitar ninguén me poderá acusar, e que tan certo é todo o que dixo como o seu contrario; que o que pasa é que unha cousa é o coñecemento e outra a sabedoría! Como dicía «non sei quen»: o coñecemento ven da acumulación e a sabedoría do esquecemento. O coñecemento é o novelo de la enrolada, apertada e útil. A sabedoría é o fío solto, libre, que permite tecer cousas novas.

Nese intre de elevación espiritual, escoitamos —moi baixiño pero con claridade abondo— a sentencia dun deses fregueses, oráculos cuxa palabra non é opinión senón revelación.

—      E unha cousa é desafinar cunha guitarra vella e outra moi distinta facelo cun violín.

Respondida desde o outro extremo da barra por outro da mesma caste eclesiástica:

—      Tamén unha cousa é pisar un cacho de merda e outra moi distinta caer dentro dela.

Senén, que bebía para esquecer.

Mire que lle digo, don Manoel! O meu amigo Senén —a terra lle sexa leve— era un home peculiar. Peculiar e arrevesado, que despois de moitos anos de paroladas descubrín que os acedos recordos que se empeñaba en esquecer bebendo ata o desfalecemento na nosa taberna do Mincha, eran, todos eles, inventados. O que non deixa de ser un paradoxo fascinante: a creación deliberada dun sufrimento inexistente como pretexto para o pracer.

O resto da xente bebe por gusto ou por costume, por razóns sociais ou emocionais, ou aínda por necesidade física ou presión social. Bebe —ou bebemos— sen esculcar nos motivos, sen pararnos a reflexionar moito máis neles. Salvo o Senén que, nunha lóxica absurda e teatral, fabrica recordos dolorosos para xustificar a súa afección.

E digo eu: xustificarse diante de quen? Non diante dos clientes habituais da taberna, dos membros da confraría dos devotos do Mincha, que ningún de nos necesitaba de tal pasaporte; e tampouco diante da familia, que cando morreu soubemos que non tiña.

Sen muller que atender nin fillos que sustentar o alcol é un bo combustible co que alimentar o motor da conversa con descoñecidos cos que pegar a febra; unha filosofía de vida axeitada para descansar das xornadas longas e esgotadoras, o prolongado illamento e a soidade do traballo no mar. Ben sabemos os que estivemos toda a vida nel que o alcol, nas proporcións axeitadas, é un eficaz anestésico para aturar a fatiga e o risco de accidentes, a nostalxia e a señardade, e sempre o medo á morte afogado no mar.

Porque Senén é un deses relegados mariñeiros, mecánicos e engraxadores da flota pesqueira de Bouzas condenados por Hermes, Vulcano, Fortuna e Cronos a podrecer varados na terra como os buques onde navegaron, que esboróanse no peirao consumidos pola corrosión e o esquecemento.

Vítimas todos eles —cómpre dicilo!— do naufraxio da pesca no proceloso mar do toma e daca de Bruxelas. Toma esta actividade pesqueira sen interese para nos, e daca o acceso dos nosos produtos hortofrutícolas ao mercado europeo. Que carallo ía importar a pesca aos negociadores dunha nación que sempre viviu de costas ao mar, e tivo a gala esquecer aos seus mellores mariños!

E non menos vítimas da cobiza dos armadores que deixaron morrer de vellos aos seus pesqueiros sen mellorar as máquinas nin os sistemas modernos de navegación nin de pesca. Resultado: cando os custes de operación e mantemento superaron aos beneficios obtidos das capturas, procederon ao abandono dos barcos no peirao novo antes de envialos ao esguace.

—      O do Marbel[1] si que foi un cúmulo de desgrazas! —dixo o Senén mentres guindaba un grolo de viño nas súas sedentas fauces.

—      Desgrazas, imprudencias e insensateces! —contestei eu.

—      Non lle digo que non!

Volveu a mollar a palleta con afectada parsimonia. A aquela altura eu xa sabía que toda esa liturxia era o inevitable preludio dunha das súas historias, tan rigorosamente documentadas como imaxinadas.

Fala o Senén

Venres, 27 de xaneiro de 1978; cinco da tarde. O recordo como se fora hoxe! O arrastreiro Marbel con 36 homes a bordo, sae pola bocana sur da Ría camiño do caladoiro de Namibia baixo un forte temporal con ventos de máis de 50 nós. Ninguén o sabe aínda pero quedan poucas horas para que os máis sombrizos augurios do Xefe de máquinas se fagan realidade.

Nos primeiros días de decembro de 1977, deixáramos a base de Walbys-Bay camiño do porto de Vigo onde pasariamos o Nadal e procederíamos ás necesarias reparacións. A marea non se dera moi aló porque a esta altura o caladoiro estaba cheo de «ramperos» e buques factoría moito máis novos que o noso, e con moita máis potencia tanto no motor principal como na «maquinilla de pesca», o que lles permitía chegar a profundidades que estaban fora do noso alcance, así que as azueiras, e as cubilladas de que aquela sería a derradeira marea que quedaríamos no caladoiro de Namibia, ocupaban boa parte do tempo da navegación a casa.

Eu daquela fixera bo pan cunha rapariga de Baiona, coa que tivera unha filliña ben espelida que era a luz dos meus ollos, polo que en canto deron a primeira estacha ao morrón xa estaba eu correndo como un gamo a pillar o ATSA para chegar á miña casa e ceibar a baraza do fardel de bicos e apertas que atesourara nos longos meses de ausencia.

Para desesperación do armador, ao que afogaban as débedas, o barco estivo no arranxe[2] e reparación ata finais de xaneiro. O luns día 16 a xente de maquinas empezamos a semana metendo no seu territorio as provisións e os respectos para a campaña; mentres o primeiro de maquinas e o «caldereta» revisaban as listas de subministracións, os engraxadores estibabamos o material entre a sala de compresores frigoríficos e o servo porque na maquina era imposible entrar: os de Talleres Baliño tiñan aínda medio destripado o motor principal. Estaba claro que nin pensar de saír o 18 ou 19 como estaba previsto!

A mañá do venres 27 os mecánicos de Baliño apertaron as últimas porcas e arrancaron o motor principal. Para cabreo do Xefe de máquinas a proba consistiu en dar unhas cantas voltas de motor sobre das amarras e punto! Así que o Inspector que presenciaba a proba deulle a orde ao Capitán de saír como fose pola tarde, porque o armador non estaba disposto a que o barco estivese ata o luns en porto.

Din que onde hai patrón non manda mariñeiro pero o certo é que onde hai armador o patrón non manda un carallo, así que contra das catro e media ou cinco, practico a bordo e camiño a Namibia coa maquina a pouco mais de media, que o xefe de máquinas non as tiña todas consigo. Fora da ría nos agardaba un temporal duro con ventos de 50 nós e mar revolto.

Serían as nove da noite cando escoitamos un espantoso rechío de ferros seguido dunha terrible explosión que encheu a sala de máquinas dunha fumareda que non deixaba ver nada máis aló da punta do nariz. Cando a fumareda desapareceu había unha biela saíndo por un costado do motor principal[3], e un compañeiro tirado no chan con queimaduras de gravidade. Ata achegarse ao ferido foi complicado pola cantidade de obstáculos que aínda quedaban polo medio da sala de máquinas despois da reparación!

Inmediatamente retiramos o corpo do noso compañeiro e baixo as instrucións do primeiro de máquinas   comezamos unha frenética carreira para tentar liberar o cilindro esnaquizado e arrincar en emerxencia, porque ao perder a propulsión o barco quedou aboiando a mercé das ondas como unha cortiza baixo o chorro dunha fervenza.

E se na máquina a cousa vai complicada na cuberta as cousas non van mellor. Un bidón de lubricante que estaba na cuberta rompeu as amarras e verteu o seu contido por riba. Para que se poida andar por ela o Capitán manda ao nostramo[4] estender unha rede en cuberta. Estamos á altura do cabo Silleiro, o que non é o mellor lugar posible para quedar ao pairo, e o Capitán ordena que se preparan as áncoras e as portas de pesca para intentar deter a deriva do buque cara a terra. De vez «o Radio» lanza o primeiro dos SOS da noite; SOS que a estación costeira de Vigo non recibe porque a galerna rompeu a liña eléctrica e está sen enerxía. A recibe a costeira de Bilbao e un radioafeccionado que pasan a noticia á de Coruña e esta a Comandancia de Mariña de Vigo.

—      Miña nai! Venres pola noite: pouca axuda vaivos a vir de terra! E máis se é certo o que dicía o contramestre do Mar do Labrador: “se teño que naufragar, en calquera sitio mellor que nas costas españolas”—apuntei eu para confirmar que seguía atento ás explicacións de Senén—.

Ben certo don Paio! A bordo as cousas complícanse por momentos, nós na máquina loitando á desesperada por arrincar o motor principal e os compañeiros en cuberta comprobando como todos os intentos de deter o barco son inútiles, nin portas de pesca, nin áncoras nin nada.

Daquela aparece por babor o pesqueiro «Navegante Magallanes». Se achega todo o que pode e nos larga un cabo para darnos remolque. Pero a violencia do mar é demasiada para un cabo de amarre, que non está preparado para remolque, e o cable comeza a estirarse lixeiramente. As febras e arames que compoñen o cable comezan a apertarse e escoitamos un renxido metálico, áspero e agudo a medida que os arames individuais comezan a romper. O proceso é moi rápido; con cada arame que rompe vaise alá unha esperanza e nun pestanexo perdemos de vista a noso posible salvador.

O tempo pasa e os esforzos por arrancar o principal son inútiles. A Comandancia de Mariña nos comunica que o remolcador José Elduayen está para saír ao rescate e que o patrulleiro Basanta Silva do Servizo de Vixilancia Aduaneira e o dragaminas da Armada Navia, están preparándose para axudar. Na máquina respiramos aliviados, porque se o remolcador ten soamente 950 HP de motor, o Navia ten 2400. Pero a ningún deles lles deu tempo de chegar. E os outros pesqueiros que intentan darnos un cabo nos atreven a achegarse abondo por medo a abordarnos.

Pasadas as doce da madrugada avistamos o faro de O Peito na illa de Monteagudo. “Ninguén nos salva” —murmura o Capitán expresando o pensamento de todos. O vento nos empurra baixo os cantís do faro. “Ala imos!” —penso eu cando unha onda lánzanos con especial ferocidade sobre as pedras da base do acantilado. Ao segundo golpe o barco rompeu pola ponte. A popa desapareceu pero a proa quedou encaixada entre dúas pedras o que deu tempo a cinco de nos a saltar a terra sen sufrir nin unha rabuñadura nin tan sequera mollarse. A nos xa non nos deu tempo nin de intentalo: o barco liberouse da roca e saíu disparado na crista da onda facéndonos caer ao mar. Eu golpeo dúas ou tres veces nas rochas antes de conseguir amarrarme a elas. Aos poucos van chegando á terra outros tres compañeiros que tiveron a precaución de poñer o chaleco salvavidas!

Sabemos que se quedamos alí, ao amencer xa estamos mortos. Cando damos recuperado os folgos collemos camiño a Rodas onde hai xente que nos poden axudar. Gabear polas rochas do cantil, mollados e aterecidos de frío, deixándonos as unllas nelas, e logo camiñar entre toxos e silvas parando cada pouco a coller folgos, non foi cousa doada pero non sei moi ben como, dándonos alento os uns a os outros chegamos a Rodas ao amencer. E quen diría que estaban alí durmindo confortablemente entre mantas? Os cinco compañeiros que saltaran a pe enxoito! Abofé don Paio que se non estiveramos tan consumidos pola canseira e o frío houberamos ido a por eles!

Durmín unhas horas; co frío do medo chantado nos ósos e os pesadelos roéndome a alma. Do medio dun deles especialmente desagradable me sacaron os compañeiros: miraran pasar ao Carolo, un pesqueiro cangués que estivera nas labores de rescate, e fixéronlle sinais cunha saba. Amoreámonos como puidemos na cuberta e despois dunha travesía que se me fixo eterna chegamos ao peirao do Berbés onde se reunira un pequeno grupo para recibirnos. Familiares, xente do mar, algúns periodistas, xente do sindicato de Comisións Mariñeiras e unha única ambulancia. E as pescantinas, que cando apareceu o capitán da comandancia queríano tirar á auga!      

A min o naufraxio deixoume tocado. Pasei tanto medo de afogar que non era capaz de volver a embarcar. Sen nada que facer e moitos fantasmas na cachola empecei a beber e a pagar a miña inutilidade e frustración nas costas da miña compañeira. Ata que un día cheguei a casa e a miña andoriña voara en brazos da súa nai. Nunca máis souben delas.

--- --- --- --- --- --- --- --- ---

Senén calou e mergullou os seus ollos no vino que tiña diante, como si fora a atopalas no fondo da cunca. Logo sacudiu a cabeza coma se quixese afastar dela un mal pensamento, apurou ata o fondo o contido da cunca, saíu pola porta cambaleando un pouco nos andares e desapareceu na escuridade das rúas próximas.

E mire que lle digo don Manoel! O certo é que a historia do Senén é unha invitación para reflexionar sobre como, en moitas ocasións, a vida nos concede outra oportunidade e nós facemos todo o posible por estragala. Se non fora porque, segundo souben uns anos despois, o Senén nunca navegara no Marbel e simplemente escoitara a historia nunha taberna de Moaña nos labios dun engraxador chamado Ramón Juncal.

---

[1] O MARBEL era un arrastreiro-conxelador de 1.300 TRB e 75 m de eslora, construído en 1966 en Marítima de Axpe SA de Getxo. Estaba matriculado en Xixón e levaba un propulsor Werkspoor de 2.000 CV e oito cilindros en liña, construído na Fábrica de Motores de H. J. Barreras.

[2] Se denomina arranxe ao conxunto de tarefas necesarias para deixar o barco listo para saír ao mar, como cargar víveres e combustible, revisar motores, aparellos e redes, preparar a documentación, etc.

[3] A hipótese máis probable da avaría do M/P do Marbel apunta a un problema de lubricación nun dos pistóns. Esta falta de lubricación orixinou un rozamento excesivo coa camisa, e o gripado do conxunto, de modo que a biela correspondente agarrótase e o cegoñal non pode seguir virando pola forza que os demais pistóns deben vencer. A palabra gripado ven do francés gripper, 'agarrar', e se utiliza en mecánica para expresar que as pezas móbeis quedan agarrotadas e sen posibilidade de movemento.

[4] Un Nostramo ou Contramestre é un membro da tripulación de cuberta que actúa como o xefe ou capataz da mariñeiría. Esencialmente é o supervisor práctico do faena de cuberta. Traballa baixo as ordes directas do capitán ou o oficial de garda nas manobras de atracada e desatraque dirixindo á mariñeiría para lanzar e recoller cabos, estibar etc.

O «niño mono».

 Mire que lle digo, don Paio! Cadaquén coas súas lideiras! Vostede falando co meu Manoel das xentes e sucedidos de Bouzas, e eu lembrando co meu irmán das xentes do noso barrio da Estación. Vostedes cun viño e nos cun café, que tampouco ten por que coincidir o motor da conversa.

Dun pouco máis abaixo do noso barrio, ao que a voz popular bautizara como “de Casablanca” pola teima do propietario da casa de comidas de en fronte de manter inmaculadas as fachadas, era o protagonista do meu conto de hoxe. Personaxe do que ningún de nos chegou a saber o seu verdadeiro nome e ao que non teño outra —por moito que me custe— que chamar polo alcume polo que era coñecido: o «niño-mono».

Xa sabe vostede don Paio que daquela as persoas con discapacidade psíquica vivían nas marxes, tanto físicas como sociais. O trato que recibían das persoas do seu entorno oscilaba entre a compaixón paternalista dalgúns e a asañada persecución e burla doutros. Non existía unha conciencia pública sobre os seus dereitos, nin unha estrutura médica ou educativa que os intentara integrar. Eran, simplemente, os tolos do barrio, figuras coñecidas pero en certo sentido invisibles; celebradas as veces e toleradas mentres non molestasen demasiado, e o «niño-mono» non ía ser unha excepción a esa realidade social.

Hei de sinalar que o heroe do sucedido que pretendo relatar era daquela un mozo de pasados os trinta anos, ao que seu aspecto miúdo e o seu comportamento infantil facían que moitos o seguiran percibindo como un neno. Tamén que o alcume tiña o seu orixe nos seus trazos faciais simiescos nunha cabeza demasiado pequena en relación ao corpo, a súa alborotadora falta de linguaxe articulado e os movementos espasmódicos das súas extremidades. Vivía nun piso da rúa Uruguai, na parte máis achegada á rúa Cervantes, e como a maioría dos diminuídos psíquicos era dun fervor relixioso esaxerado que chegaba ao extravagante cando asistía as procesións, que as misas non lle deixaban por mor do moito que molestaba aos fregueses e ao oficiante. Recordo que un ano, nunha procesión do Corpus daquelas nas que a sacaban a pasear polas rúas de Vigo unha custodia baixo palio, o meu irmán pequeno —ese precisamente co que adoito tomar café, e que é a outra pata da miña memoria—, catro ou cinco anos tería daquela, non fixo a preceptiva xenuflexión ao paso do “santísimo” e o «niño-mono» foise a por el, a facerlle dobrar os xeonllos entre violentos gruñidos de desaprobación.

A súa gran paixón eran as películas de vaqueiros. Cando lograba entrar nunha sala —ás veces con axuda dalgún acomodador comprensivo, outras coándose entre a xente— transformábase. Durante as escenas de acción, especialmente cando os pistoleiros desenfundaban ou os cabalos galopaban polo deserto, emitía berros inarticulados, unha mestura de emoción e descontrol que perturbaba aos demais espectadores. Algúns rían, outros se queixaban, e non faltaban quen o botaba do cinema. Pero el volvía, unha e outra vez, coma se as películas de vaqueiros lle axudaran a soportar a vida cotiá.

Un día, no poleiro do cine Tamberlick, cando o noso protagonista estaba no medio dun dos seus gritos máis desmedidos, alguén non tivo mellor idea que meterlle na boca un cacahuete, por ver se con esas lograba parar o infernal ruído. E vaia se o parou! Parou ata de respirar! Ao seu redor a xente empezou a decatarse de que o mozo, co rostro descomposto e os ollos desorbitados de terror, se leva as mans á garganta, e que a súa pel comeza a tomar unha cor agrisada debido á falta de osíxeno.

O primeiro que se lle ocorre e darlle golpes no lombo por ver se conseguen desfacer o atasco, pero sen resultado. (Fai o favor de non interromperme Manoel, que ninguén na sala coñecía a manobra de Heimlich…) A situación é desesperada: o mozo ten a pel cianótica e os seus movementos son cada vez máis lentos e espasmódicos. Entón un mariñeiro grande como un castelo, se achega ao corpo amaiado, pásao por encima do peitoril do poleiro e sacódeo enerxicamente sobre o baleiro.

Milagre! O cacahuete sae da gorxa do rapaz caendo cheo de cuspe e vómitos —digamos que— no escote dunha señora gorda. O «niño-mono» está salvado e xa pode seguir cabalgando polas rúas de Vigo, na súa imaxinaria montura, feliz de que non houbera prazas hospitalarias abondo nos manicomios como para que algunha ben intencionada institución decidira que estaba mellor encerrado.

E mire que lle digo don Paio! Co tempo, a realidade esfiáñase e os recordos acaban sendo o que nós mesmos contámonos, non o que realmente pasou.

As cachas de Gayarre

Mire que lle digo don Paio! Afeccionada ao cinema fun e sigo sendo! Será ou non herdanza do meu pai, pero todos os irmáns medramos ao recendo do celuloide e iluminados pola luz da lanterna do acomodador. Se será costume, rito ou tradición que aínda hoxe raro é o sábado que non paso un par de horas collidiña da man co meu Manoel como cando, cantos anos xa disto!, andabamos a mocear.

Se volvo a vista atrás aos tempos da miña infancia me vexo paseando pola rúa do Príncipe agardando que chegara a hora de entrar no cine.  Se volvo á miña adolescencia nunha daquelas tremendas colas que se formaban nas billeteiras. E se o fago á miña xuventude estou no cine co meu Manoel.

O cinema era a mellor forma de pasar as tardes de domingo. Un luxo alcanzable para as clases populares, ás familias numerosas e a mocidade de dispoñibilidades económicas limitadas. Una forma barata de viaxar a outras realidades menos grises, máis abertas á modernidade, a liberdade. As salas de cinema, especialmente o "poleiro", foron nun lugar crave de encontro social, especialmente para os mozos, e a miúdo o único lugar onde se podía ter certo grao de intimidade. As salas ofrecían un espazo cómodo e abrigado onde pasar varias horas. E se chovía —que daquela chovía arreo— que mellor sitio para resgardarse do malhumor da meteoroloxía!

Nos tivemos moi cedo a televisión na casa, que o meu primo era o xerente dunha importante cadea de electrodomésticos de Barcelona, e nos conseguira un dos primeiros modelos a prezo de fábrica. Pero aquilo non tiña comparación co cinema! Cousas de mérito había, como Estudio 1 ou Historias para non durmir, e outras simplemente divertidas como Bonanza ou O fuxitivo, pero sen a maxia da escuridade da sala, o silencio e atención que provocan o acto crucial de suspensión da incredulidade e forxan o vínculo emocional compartido.

Vostede non ía ao cine don Paio? Entendo. Pouca cousa de interese chegaba á pantalla do “Marabillas” e non hai cine a bordo daqueles bous de altura nos que navegaba. Pero para ver algunha como Gilda si que se achegaría ata Vigo, non si? A famosa escena onde Rita Hayworth quítase sensualmente unha longa luva negra marcou a ferro aos rapaces —e non tan rapaces— dunha época. Aínda que a censura civil franquista aprobouna inicialmente —disque por indicación do propio Franco— a presión da Igrexa Católica e de toda a carcunda foi tan grande que chegaron organizar violentas protestas á porta do Fraga.

Protestas que don Isaac agradecía fondamente, porque a xente acudía en masa ao cinema esperando presenciar un acto de inmoralidade que, en realidade, era máis unha cuestión de actitude e suxestión que de espido explícito. Aínda que algunha xente moi sabida e moi viaxada informaba a todo o que lle quería prestar atención que o famoso baile da Hayworth en España estaba cortado, e que, para velo completo, había que viaxar a Perpiñán.

Tan famoso en Vigo como a luva de Rita Hayworth foron “as cachas de Gayarre". Que non escoitou falar delas? Pero don Paio, onde estivo vostede nos anos sesenta? Certo: no Gran Sol! Pois resulta que na película protagonizada por Alfredo Kraus, hai unha escena na que se reflicte o tráxico momento da última actuación de Julián Gayarre no Teatro Real de Madrid. Nela está a cantar a aria de "Je crois entendre encore" de Os Pescadores de Perlas cando ao tentar alcanzar o Si natural agudo —froito da broncopneumonía que padecía— crebóuselle a voz, por primeira vez en toda a súa carreira. Na película Kraus di: “non podo; non podo cantar” e vaise cambaleando cara ás bambolinas, onde, ao ser axudado polos tremoistas se lle sube o saio deixando ver as pernas do actor.

Ata onde subiu o saio de Kraus? Ata as coxas ou ata ás nádegas? Nunha palabra: víronselle ou non as cachas? Ao chamado daquela porfía os espectadores acudiron en masa ao cinema tentando comprobar por se mesmos se se lle vían ou non as cachas a Gayarre.

E mire que lle digo don Paio! Nunca tanta xente do común estivo tan atenta as consecuencias dun Si natural agudo.

O primo de Sheldon

 Mire que lle digo don Manoel! Sinto que esta xa non é a nosa taberna, que nola están furtando os turistas! Vexo que a xente de hoxe valora máis o que ten diante que o que ten que buscar; a satisfacción inmediata dos desexos por riba dos encantos da procura! Alá atrás estabamos ben tranquilos no noso acubillo da taberna do Mincha; tan agachada estaba nunha calexa do interior da vila, que a posibilidade de que entrara algún cliente despistado era pouco menos que remota. Na do Miguel a fuxida do mundo actual, e a busca dun equilibrio interior son pouco menos que imposibles.

E se a Sefa e o Farruco cultivaban con desvelo este carácter de lugar de paz, sabedoría e lonxevidade, este Shangri-La de serenidade no que desenvolvéronse os nosos parrafeos destes anos, o Miguel —ao que a reforma do paseo marítimo veulle como funil en botelo— non está por estas de manter a taberna na categoría de destinos lendarios, aos que só se pode acceder tras un longo camiño espiritual. Moito me temo que un día non moi afastado o Miguel non terá outra que ceder ao imperio da realidade, e pechar o contrato para instalar no local as billas de cervexa, acompañadas das mesas con parasoles na terraza, cando cada día vende máis cervexa e menos viño deses pipos de treixadura que os máis dos clientes pensan que forman parte da decoración.

E ben sei que detrás da cervexa entrará o televisor, có fútbol, o «regatón» e os programas de xentes que falan pero non se escoitan. Mais eu xa non estarei aquí!

Vaites, vaites don Manoel! Que non van por aí os tiros! Simplemente buscarei novo acomodo. E cambiando de tema: así que o Xurxo, o seu adestrador, botou de menos na historia do Canducho, meu compañeiro de mareas no Gran Sol, a presenza do 73, o seu número favorito. Xa vexo que temos un devoto máis na confraría! Outro que tampouco é inmune ao feitizo dos números. E por que o 73?

Pois non coñecía a serie, pero polo que me conta ten boa traza. E bo título: A teoría do «Big Bang»! O detalle de que sexa precisamente no episodio 73 no que o personaxe de Sheldon Cooper di que o 73 é o mellor número, houbéralle encantado ao Canducho! E non digamos que o 21 sexa tamén un número primo! E que o seu número espello, o 37 sexa o doceavo da serie; e que o seu número espello, o 21, sexa o produto de multiplicar sete por tres!

Escriba, escriba que se lle vai esquecer! Dítolle do seu teléfono móbil:

—      O 73 é ademais un primo de Stern, o que significa que non pode expresarse como a suma dun número primo e o dobre dun cadrado (por exemplo, p+2k²).

—      En matemáticas, o 73 é un primo de Eisenstein —este non será primo do famoso director de cine?— sen parte imaxinaria, da forma 3n-1.—Don Manoel isto non llo entendo nin un pouco!

—      O 73 pódese expresar como a suma de dous cadrados: 8² + 3² = 64 + 9 = 73. —Menos mal! Isto si que o entendo.

—      En código binario, 73 escríbese como «1001001». Este número é un palíndromo, o que significa que se le igual de esquerda a dereita que de dereita a esquerda.

E mire que lle digo, don Manoel! Non sei se despois de todas estas explicacións o seu adestrador persoal o vai seguir mirando con bos ollos pero, se tal é o caso, convídeo un día para pasar por esta taberna, polo menos mentres o Miguel siga conservando o bo viño e a súa muller a man excelsa para a cociña. 

O bo tempo está no pote,

que en habendo de comer.

chova ou trone, vente ou neve,

ese bo tempiño é