A perversión da utopía.

Mire que lle digo don Manoel! Pequena Rusia, Rusia pequeniña ou La Rusia Chiquita; que cadaquén lle chame como lle pete a aquel anaco de terra galega a carón de Vigo, que a min tanto me ten! E que os seus límites coincidan cos do concello de Lavadores, ou se limiten, como sostiña o meu pai, ao barrio de Riomao, o único onde a presenza comunista era maioritaria, tampouco se me dá moito, que tras do que non corro non canso.

Fale a miña veciña mentres teña o meu fol fariña, que Lavadores, era, ademais de Santa Cristina, Teis, Candeán, Cabral, Bembrive, Beade, Valadares e Zamáns, e Riomao, soamente unha pequena parte do que foi concello ata o ano corenta e un. A parte máis achegada ao Calvario da rúa Aragón, incluíndo a Corredoura, Mouregade, a Redomeira e o propio Calvario.

Lavadores era daquela moito máis un concello de labregos que de obreiros industriais. Un concello de labregos organizados no maior movemento reivindicativo de masas que, dende os primeiros anos do século, houbo en toda Galicia: o agrarismo. Por vez primeira o campesiñado galego uníase en sociedades agrarias e sindicatos agrícolas para loitar contra do sistema foral, que lle obrigaba ao pago de rendas abusivas polas terras que traballaban, e contra dos caciques e os seus sicarios, as forzas da orde pública.

Ao calor desas sociedades agrarias agroma en moitas delas o movemento libertario. Que eu recorde, do que meu pai contaba, a primeira delas foi a de Beade, a Agrupación Cultural “La Antorcha del Porvenir”, e logo xurde o resto, “La Libertad” en Bembrive, “La Nueva Humanidad” en Candean, o Centro Cultural e Artístico Deportivo en Teis e o Ateneo de Divulgación Social en Lavadores, cuxo presidente, Ramón Conde, foi paseado o 27 de xaneiro do 37 ben preto do lugar no que apareceu o cadáver do meu pai.

No barrio de Riomao, concretamente na rúa Manuel Llaneza [1], reuníase o comité socialista de Lavadores, a agrupación con máis número de militantes de Galicia; e Urania Mella, a filla de don Ricardo Mella, e o seu esposo Humberto Solleiro vivían na mesma rúa Manuel Llaneza. Xa sabe don Manoel que Uránia Mella foi a principal organizadora da Unión de Mulleres Antifascistas, unha de cuxas máis importantes tarefas era a alfabetización das mulleres. E que Humberto Solleiro, traballador de Tranvías Eléctricos de Vigo, era da directiva local da Asociación de Amigos da Unión Soviética. Tamén vivía en Riomao o escultor Camilo Nogueira que foi profesor na Escola Municipal de Artes e Oficios onde tivo alumnos de tanta sona como Xoán Piñeiro ou Silverio Rivas; o sindicalista e escritor en lingua galega Urbano Rodríguez Moledo, director do cadro de declamación "Máximo Gorki", que morreu fusilado canda Constante Moreda no Castro; e Carme Díaz conserveira e o seu marido Xosé Gómez Gaioso, que tivo escola en Lavadores, e moitos anos despois foi salvaxemente torturado durante 22 días e fusilado no “Campo da rata”, na Coruña.

Xa o mira don Manoel! Alguén podería dicir que este vello mariñeiro de Bouzas é un pouco como o barrio de Riomao: un comunista fillo dun anarquista. Cousa que, por certo, algún que vostede coñece atreveuse a preguntarme.

-          Mira que fai anos que nos coñecemos e nunca entendín como o fillo dun anarquista como o teu pai acabou de comunista! Eu, con perdón dos presentes, son dos que pensa que fillo de porco marrán seguro ...

-          Estache boa a navalla que nin corta nin talla! Aínda non lle caeu a casca do cu e xa quere ser o galo do poleiro!

-          Non se me alporice que so é unha brincadeira! −intentou dar tempero á gaita o Mauro, que ben seguro xa adiviñara a estas alturas quen era o do atrevemento −Ben sabe que eu devezo por tirarlle do xenio!

-          Non, si xa o sei! E, mire que lle digo? Ademais de devecer por dar máis que facer que un porco con artrite queres que responda á túa pregunta?

-          Se non lla sabe mal ...

-          Pois xa ves! Decateime que no camiño á Utopía os débiles non temos outra que defender a permanencia dun estado, aínda que sexa como un mal menor. Porque onde non hai estado, ou este declina das súas obrigas, quen campa como quere é un Señor aínda moito máis cruel: o mercado. Que como di a vella copla:

Se non hai un Estado

que te defenda,

quen coutará ao Mercado

e a súa fachenda?

E mire que lle digo don Manoel. Pode ser que para a xente daqueles anos trinta o chamar a Lavadores a Pequena Rusia tivera máis máis de loa e gabanza que de invectiva e aldraxe. E que pensaran que tiña un sentido positivo dar vivas a Rusia, como fan agora algúns novos camaradas mozos. Pero hoxe que sabemos que baixo Stalin e os seus herdeiros, Rusia foi a tumba da utopía, a perversión do impulso revolucionario, a inutilidade dos sacrificios de tantos que loitaron coa esperanza de ter unha vida mellor no aquén, que do alén non se sabe moito, para o meu pensamento que non hai razón ningunha para gritar que viva Rusia! Nin tampouco para pedir que morra!

---

Nota [1]: Hoxe rúa León.

De gaiteiros e desafíos.

 

Mire que lle digo don Manoel! Xa mira o que ten o de bota-la lingua a pastar como as ovellas! Acaba un agarrado a tódalas silveiras! Que comecei eu falando de gaiteiros repoludos e falangueiros, enchidos de señorío é puxante brío, e acabei falando das barricadas da chamada batalla de Vigo! Non aquela batalla que perdemos contra dos ingleses e pola que temos unha rúa no centro de Londres, senón pola que perdemos contra dos sublevados, que foi máis masacre que batalla, pois pouco pode facer a valentía dun pobo con máis disposición que formación, e cun armamento de escopetas de caza e pistolas pequenas, fronte a un exército ben adestrado para non pensar, armado de ignorancia, fusiles, metralladoras e morteiros e munición abondo. E aínda así resistiron os ataques das tropas do Capitán Carreró, nos Choróns primeiro, e no Calvario despois. E cando a resistencia no Calvario se fixo imposible, no Seixo, ata que o Comandante do Cuartel da Garda Civil de Pardavila, vendo o buque a piques de naufragar, decidiu resgar o seu xuramento de fidelidade á República, e atacalos pola retagarda.

Xa ve, don Manoel! Non todos os loucos están en gaiolas, que moitos polas rúas andan! Digo que vou falar de gaiteiros e fago como o gaiteiro de Brión, que cando lle din que toque muda de conversación. E máis que de gaiteiros en xeral o que hoxe lle quero contar é do desafío de dous gaiteiros en particular. O que don Constante Moreda [1], o “Gaiteiro de Cabral”, lanzou e don Avelino Cachafeiro, o “Gaiteiro de Soutelo” [2], recolleu. Porque destes dous grandes gaiteiros da nosa terra, tan diferentes e tan parecidos, vai a historia que me contou, chantado nese mesmo tallo onde está vostede un músico que non lle perde a cara aos dous antes citados: don Henrique Alonso ao que chamaban dende ben neno o Miloro.

Recordo que foi para ás festas do Cristo, que xa lle teño contado que para esas datas a flota de altura regresaba a Bouzas. Chegaramos con tanto peixe que o barco case que metía auga polos embornais, que daquela no Gran Sol aínda había fartura abondo, e levabamos a bordo un dos mellores “pescas” da vila. Rematadas as miñas obrigas no buque fun procurar ao Tiniño que andaba randeándose pola cuberta.

-          Mire que lle digo don Tino! Que o meu padal está farto xa dos guisotes do cociñeiro e o seu condenado sollastre, e precisa con urxencia dos recendos dun bo polbo e unhas fechas de viño!

-          Imos aló, meu amigo! Que teño para min que adoezo eu da mesma enfermidade que vostede!

E nun meu dito, meu feito, entrabamos nun correndiño pola porta da taberna do Mincha. E abofé que a Sefa alegróuselle a cara cando mirou entrar ao Tiniño.

-          Que tal de peixe, rapaces? −dinos a Sefa por saúdo.

-          Moito e bo nas bodegas, pouco e malo nos bandullos! −respondinlle eu.

-          E que conta o meu señor don Tiño, que o vexo moi calado?

-          Mala mar para tocar a gaita! −respondeulle o aludido.

-          Pois hoxe estás de sorte! Ese que tes aí sentado é dos teus! Gaiteiro e dos bos!, que tocou nos “Airiños de Cabral” co probe de Constante Moreda!

Aquel home, don Manoel, era Enrique Alonso, Miloro, músico de berce pero tamén de escola, que aprendera, dende moi novo, clarinete e, por suposto, solfexo con don Luis Berney na agrupación de “Queixumes dos pinos”. E máis adiante estudara contrapunto, harmonía e composición.

-          Pois moito gusto, don Henrique, −dixo o Tiniño, sacudíndolle afervoadamente a man ao vello gaiteiro. −Un pracer! Eu tamén algo teño de gaiteiro, aínda que agora ando na pesca!

-          Na pesca andamos todos, rapaz! Todo depende do que caia nas redes! −respondeulle o vello gaiteiro chiscándolle un ollo ao Tiniño. −A ver Sefiña; tráelle un pouco de viño a estes homes que me da o corpo que veñen máis secos que cuspe de momia.

Chegou Sefa coas cuncas. Encheunas de viño e marchou silandeira ao recanto do mostrador dende que podía escoitar a conversa. Bebemos paseniño. Miloro pasou a lingua polos beizos para capturar a derradeira pinga de viño que neles quedara, e comezou a súa historia

-          Eu non son de Bouzas, pero algo ten esta vila que ...

-          Boas mozas! −dixen eu, por facer pola conversa.

-          Será! −riu o Miloro −que cando era novo viñamos moito por mocear, e non digo cando eran ás festas! Nunha destas festas, dezaseis anos tería eu, escoitei por primeira vez aos Gaiteiros de Soutelo! Recordo que estabamos o Fredo, o meu primo Xoán e non recordo quen máis no adro da igrexa falando cunhas raparigas, cando vemos á xente a correr cara á Alameda. “Onde irá toda esta xente?”, preguntabámonos. “Os de Soutelo, os de Soutelo!” Berrounos un amigo. Eu sabía dos gaiteiros de Soutelo, que o señor Constante, co que tocaba eu o tambor, xa me falara deles dicíndome que non eran tanta cousa como o que algúns aseguraban, que ata el mesmo gañáralles nun concurso de gaitas que fixeran na Alameda de Vigo. E non paraba de rir lembrando que quedaran aínda por baixo do Neira, e que o Avelino, que era moi farruco, amarrara tal cabreo que foran a protestar á redacción do periódico “El Pueblo Gallego” cun séquito de incondicionais queixándose por non ter gañado o concurso. E tesiños como peretes afirmaron con petulancia que “non viñeran a competir a Vigo, deixando ás festas da Peregrina, para contentarse cun terceiro premio!”

-          Se a cousa é como conta, don Henrique, veulles moi ben aos de Soutelo unha lección de humildade! −argumentei eu.

-          Iso é o Evanxeo! ­−engadiu o Tino −Eu nunca deixaría una actuación que vas cobrar por un concurso que non sabes se vas gañar!

-          Tes que pensar rapaz que gañar un concurso daqueles non era tanto o importe do premio senón o que viña detrás. Para os ramistas dunha festa non era o mesmo contratar un gaiteiro sen nome que un primeiro premio dun concurso dunha cidade como de Compostela, Pontevedra ou Vigo. E en consecuencia tampouco o sería para o gaiteiro que tal premio gañara; non só o chamarían para tocar en moitas máis festas senón que o cartos que podía pedir por actuación non ían ser os mesmos!

-          E logo, don Henrique! Daquela podíase vivir da gaita?

-          Pois depende! Os de Soutelo gañaron moitos cartos e viviron moi ben. Constante Moreda, o gaiteiro co que tocaba eu o tambor daquela, non tanto. Don Constante era barbeiro en Cabral-Ponte, pero con cinco fillos e unha muller paralítica é complicado non vivir con estreitezas das dúas actividades. Se non fora que o Constante tiña moita maña e un oído extraordinario e que cunha ferramenta que lle mandara facer a un amigo de Barreras, unha cousa así, como se fora unha gubia triangular [3], retocaba uns punteiros que non valían nada, como feitos a machada, que lle compraba a un de Ponteareas. El collía aquela ferramenta e a metía por dentro do punteiro unha e outra volta, probando e probando ata que, como por encantamento, aqueles punteiros cos que ninguén podería tocar afinaban perfectamente en todas as notas. Entón os vendía, que sei eu!, por cinco veces o que lle custaran; e así arranxaba un pouco a súa economía sempre destemperada.

Aquí o vello gaiteiro fixo unha pausa. Quedou calado como se o recendo do tempo pasado houbéralle levado a conciencia ata a barbería do Moreda. Paseniño colleu un palillo e pinchou un anaco de polbo. Meteuno na boca e durante un bo bocado de tempo dedicouse a mastigar con afán. Repetiu a faena cun cacho de pan mollado en aceite, axudándose a tragar con un xeneroso chope de viño. E nos agardando; con máis paciencia que un pescador de cana non dabamos nin chío agardando que o Miloro volvera de novo ao rego do seu relato. Cando o gaiteiro fixo o aceno de coller unha nova tallada o Tiniño non puido máis e explotou:

-          Pero don Henrique: entón os de Soutelo tocaban ou non tocaban?

-          Como os mesmos anxos, rapaz! Aquelo si que era tocar a gaita. Recordo que ese día todo Bouzas estaba arredor do palco da alameda para os escoitar. Autoridades civís e eclesiásticas; armadores e conserveiros; comerciantes e tendeiros; aínda os músicos das dúas bandas de música contratadas para as festas!; todos estaban arredor do palco pedíndolles unha peza máis!

Aquí o Miloro fixo unha nova paradiña. Entornou os ollos e comezou a rir polo baixiño como se o que viña á súa memoria tivera algo de falcatruada.

-          E eles a tocar e a tocar e eu agardando a miña oportunidade! E cando baixaron do palco para ir beber algo e deixaron unha das gaitas riba do bombo co punteiro mirando para fora vin chegada a miña oportunidade! Achegueime paseniño ata a gaita, e metín o furabolos pola campá do punteiro. Non o podía crer! As gaitas eran iguais ás nosas!

-          E se as gaitas eran iguais, tan diferentes eran eles ao resto de grupos? Tiñan razón entón en queixarse porque non os houberan dado o primeiro premio?

-          Iso, meu amigo son dúas preguntas! E se a segunda é un non, a primeira quere de máis explicación. Verás! Un gaiteiro naqueles anos tocaba sempre so, cun tambor ou unha caixa para marcar o pulso. Bombo poucas veces levaba, que era unha boca máis a manter e pouco aportaba ao conxunto. E iso custaba uns cartos, e nas festas e romarías servía para alegrar as prazas, rúas e corredoiras, e para que medrara o número de mozas que podían bailar. Máis cousas das que podía facer un acordeonista. Pero se a festa tiña cartos abondo nada podía facer contra unha banda ou unha charanga, por non falar dunha orquestra!

-          Pois niso que di teño que darlle a razón. Cantas veces nas vilas a xente nova deixábanos de lado por ir bailar cos da charanga que facíalles máis festa!

-          E logo, ti tocaches tamén o tambor cun gaiteiro?

-          Pois si don Henrique! De novo, andei polos camiños cun gaiteiro. Marcial tiña por nome, era de Celanova e aprendera a tocar co gaiteiro de Penalta, que foi  mestre tamén de don Faustino Santalices.

-          Eu xa tiña moitas ideas na cabeza para mellorar esa formación. −dixo o Miloro como sen non houbera escoitado a resposta −E cando ouvín aos de Soutelo tocar, pareceume a resposta a todas as miñas dúbidas. Dúas gaitas tocando por terceiras, e unha percusión máis completa podería ser a solución para modular o volume das gaitas. Verás! Se facemos que tambor, bombo e outra percusión miúda, tarrañolas, cunchas, pandeireta ou pandeiro, toquen todos o so algún, que toquen forte ou máis baixiño, parecerá que as gaitas suben e baixan de volume! Aínda se unha das dúas gaitas deixa de tocar nas pasaxes que quero facer que o conxunto soe menos! E deste xeito o conxunto poderá tocar dende case un “piano” ata un “forte” cun resultado moito máis expresivo!

Creo que foi destas cando o Tiniño, que xa non podía estar máis tempo sen falar do seu, contoulle ao Miloro como aprendera á tocar mirando para os gaiteiros que viñan ás festas e practicando, cando ía ao monte coas cabras, cunha gaita de alcacén; de como deixara á súa terra por un mal de amores; das súas andanzas por camiños, congostras e corredoiras co Marcial e a súa filla; da enfermidade do Marcial e de como grupo desfixérase en Meira coa morte do gaiteiro; e el collera a gaita do seu mestre para cumprir o contrato, e nunca soaran tan alegres as alboradas, tan fermosa a misa da gaita como aquel ano na vila de Meira no que o Tiniño veuse, por fin, gaiteiro.

O mundo dos gaiteiros é de moita competencia e trae entre eles moitas desavinzas; ás máis das veces por mor arrogancia, soberbia e vaidade que disque quere o oficio, reflexionou o Miloro. Con todo, explicou, el nunca envexara a ninguén, nin ao Avelino co que nunca tocara, nin ao Neira nin ao Constante cos que si que o fixera; el só tiña o afán de tocar cada día mellor, e a súa loita e porfía por mudar os vellos hábitos dos gaiteiros de tocar sos, para que as bandas e orquestras non acabaran coa súa presenza nas festas. E despois dun novo anaco de polbo acompañado do inescusable cacho de pan mollado en aceite, e o xeneroso grolo de viño, contounos como volvera á barbería do Moreda, baluarte, como o resto das barberías do país, do canto e a música popular, berce de artistas e grupos, centros sociais do pobo onde a xente do común, podía escoitar música ou aínda participar nela mentres que agardaban a súa quenda para cortar o pelo ou ser barbeados.

-          Don Constante, como me dixo que os de Soutelo eran malos gaiteiros?

-          Tal non dixen. So que non eran tan bos gaiteiros como eles se tiñan, que pensaban que tocaban mellor que calquera e que por iso ían gañar sempre! E ninguén é mellor que ninguén, que para gustos hai colores, e os concursos, ben se sabe, son cousa de opinións, e do que valora e gusta a cada un dos xurados.

E tanta foi a insistencia do Miloro que ao final o barbeiro non tivo outra que darlle, aínda de moi mala gana, a oportunidade de empezar cunha gaita que tiña un punteiro e unha  palleta malísimas.

-          Eu collín a gaita e leveina, e cando vin que non facía bo dela, saquei a palleta e estiven argallando nela, ata que entendín como funcionaba. Logo fun a comprar outras mellores e dicía que ía de parte de Moreda. Pero como tampouco me deixaban satisfeito desfacíaas novamente ata que fun quen de facer as miñas.

-          Pois niso tamén cadramos -interveu o Tino -que eu sempre lle preparaba as palletas ao meu Marcial!

-          E eu a mallar no ferro frío do Constante −seguiu Miloro como se non o escoitara −insistíndolle que tiñamos que buscar outro gaiteiro para poder facer o que os de Soutelo! Un día, farto xa da miña insistencia, confesoume que a idea gustáballe pero que non podía repartir as ganancias con outro gaiteiro; que tiña moitas dificultades económicas, que pagar a unha muller para que faga as tarefas da casa, que a súa dona non pode, lle leva unha parte do que saca da barbería e das gaitas. Pero eu nunca fun de tirarlle pedras ó mar, e xa dera moitos paseos de Cabral a Sobrido para non ter todo ben enfiado e falado cun rapaz ao que ben se lle podería aplicar aquilo de “De bestas a mular, e de homes o de pouco falar”, Manuel Oliveira, O Moreno. Así que, vencidas xa as derradeiras resistencias do barbeiro, alá polo ano vinte e oito, fundamos os “Airiños de Cabral”, un cuarteto ao modo dos de Soutelo, con Constante Moreda e Manuel Oliveira nas gaitas, o estupendo barítono Enrique Clemata no bombo e eu mesmo, que tampouco canto mal, no tambor.

E como se o que dixera necesitara de confirmación, o Miloro entoou aquela cantiga de gaiteiro cuxa primeira estrofa di así:

Non hai amores máis firmes

que o do gaiteiro e a gaita.

Eu lle sopro e ela toca;

nin a engano nin me engana.

---

Nota [1]: Constante Moreda Vázquez, que naceu en 1894 da señora Ramona e do señor Manuel no barrio de Cabral-Sello do concello de Lavadores, foi moito máis que un dos grandes gaiteiros de Galicia. Perruqueiro de profesión, soubo dende moi novo conxugar o seu oficio coas súas múltiples paixóns: a crónica e crítica social no semanario La Ráfaga, o tocar a gaita e facer punteiros e palletas para elas, e a militancia política no Partido Comunista. Estivo vinculado a grandes coros da época como Queixumes dos Pinos e Airiños do mar de Teis. En 1928 formou Airiños de Cabral co que disque levaría a súa última actuación nas festas de Santa Mariña en pleno 18 de xullo.

Nota [2]: Avelino Cachafeiro naceu en 1899 en Soutelo de Montes nunha familia de gaiteiros. Aprendeu a toca-la gaita co seu avó Xan, practicando mentres coidaba do gando. Aínda que a familia estivo sempre no oficio da música Avelino aprendeu o oficio de ferreiro en Carballás. Para o ano 1919 a familia xa formara o grupo Os Gaiteiros de Soutelo con Avelino, os seus irmáns Castor e Bautista, o seu pai Fermín e a tía Andrea, que algunhas veces se axuntaba a eles para tocar a pandeireta ou o pandeiro.

Nota [3]: trátase dunha ferramenta que os obradoiros de gaitas denominan escariador; unha ferramenta manual formada por unha lámina de aceiro de forma triangular, cos bordos opostos afiados e montada sobre unha  empuñadura ou mango transversal que serve precisamente para a función descrita.

A barricada do Calvario

 

Mire que lle digo don Manoel! E de quen di que ven sendo ese amigo do que me fala? Dos Moreda? Vaites, vaites! Moitas veces escoite de neno tocar ao seu avó Constante, “O gaiteiro de Cabral” un repoludo gaiteiro daqueles que tan ben describiu Rosalía de Castro, sempre coidadosos no vestir, cariñosos e falangueiros, enchidos de señorío é puxante brío! Disque a perruquería que tiña preto da ponte de Cabral, era unha Atenas onde xuntaba a o mellor da cultura popular, a música, e as arelas por cambiar o mundo! E non era o único! Porque naqueles anos da segunda república eran milleiros os ateneos, orfeóns, sociedades agrarias e culturais, nas que comezaban a arder os fachos que afastarían as tebras da secular ignorancia e resignada escravitude, os fachos que quecerían nos peitos da xentes de ben as arelas por tomar o leme das súas vidas, e rachar as vellas cadeas de diosloquiere que os tiveran séculos aferrollados, e por fin ter ánimo, audacia e afouteza abondo para levar adiante as reformas sociais e económicas, profundas e inadiables, que tantos séculos lle foran negadas, convencidos de que todo podería cambiar se o soñabamos abondo.

Pero xa ve don Manoel! Todo aquilo morreu de morte matada aquel maldito xullo do trinta e seis no que os militares decidiron obedecer as ordes da santísima trindade, monarquía, nobreza latifundista e igrexa, e cortar de raíz os progresos que as crases populares en xeral e as mulleres en particular, arrancaran con denodado esforzo. Algún, como Xosé Vilaverde, xa miráralle o cu á curuxa, e predixera con acerto no mitin do Primeiro de Maio do Tamberlick, o que estaba para caer riba das nosas cabezas. E o luns día 20, coas comunicacións cortadas e sen posibilidade de ter noticias da evolución do golpe que os africanistas deran o 17 en Melilla, o capitán Antonio Carreró Vergés, forma a un piquete de Infantería duns 50 soldados e sae do cuartel da parte posterior do que hoxe é o MARCO, para ler o bando de guerra na Porta do Sol. Cando chegan alí é a unha da tarde, e hai xente por todas partes dando vivas á República. Carreró forma á tropa e dálle o bando ao seu axudante, o tenente José Pavón, para que o lea. A xente grita “traizón, traizón!”, e da vivas á República. Un mozo, Diego Lence, Lenín Moreda?, arranca o bando das mans de Pavón. “Morran os traidores! U.H.P.!” grita! O capitán Carreró da a orden de disparar e aquilo é unha masacre. A xente está tan próxima que cada bala fire a varios manifestantes. “Armas, armas!” gritan algúns; pero non hai mais que algunha escopeta de caza e pistolas pequenas. No chan quedan uns 15 mortos e decenas de feridos que a xente recolle, e a tropa volta ao cuartel.

Os defensores da República están practicamente sen armas. Algunhas escopetas de caza obtidas no asalto á armería “A Cosmopolita” da Porta do Sol, algúns fusiles collidos do cuartel da Garda Civil de Teis, e case que ningunha munición. A batalla de Vigo comeza o día 21 de xullo, na barricada de “os Choróns”. Os defensores da República, maioritariamente da CNT, resisten tirando bombas caseiras, pero a diferenza de armamento é demasiado grande e teñen que retroceder ata a seguinte liña de defensa: a barricada do Calvario, crisol no que se funden e mestúranse como un só os defensores dá República, poñendo, por fin, o que os une por riba do que lles separa. Alí están os comunistas Humberto Solleiro "o Chapapote", Urbano Moledo e os Moreda pai e fillos;  os anarquistas Juan Silveira, Federico Caballero “O Cuba”, Fernando Lago e o meu pai; sindicalistas, membros de asociacións obreiras e republicanos; xentes de Vigo e de Lavadores, de Tui, de Ponteareas, de A Cañiza e outras partes de la provincia que chegaran para defender á República con máis entusiasmo que armas, ou preparación para usalas.

Para romper as barricadas, Carreró ordena o uso de morteiros. De pouco valen os perdigóns contra das balas, as escopetas contra das metralladoras, os botes de pementos contra os morteiros! Conforme avanza o día, a munición escasea entre os milicianos, e a pesar da súa firme resistencia, O Calvario termina por caer. No Seixo, en Lavadores, a Pequena Rusia, tamén hai forte resistencia, pero ao mediodía os sublevados toman o concello. Os milicianos retíranse cara ao Cuartel da Garda Civil de Pardavila pero os seus mandos xa decidiran que non pagaba a pena poñerse a mal co exército por cousa tan nimia como un xuramento de fidelidade á República e os atacan pola retagarda. Acábanse as bombas caseiras e a munición, e sen posibilidade de combater en dúas frontes os milicianos sobreviventes foxen cara ao monte.

O 22 de xullo, os falanxistas se instalan en la “Casa do Pobo” e campan fachendosos coma galos de curral por case que toda a cidade. Comeza a represión indiscriminada, que, como xa indicara o Xeneral Mola o ideólogo do golpe nas súas Directrices secretas, tiñan como obxectivo paralizar a acción dos indecisos, amplamente maioritarios.  

-          Cando se carece de forza suficiente para asegurar a vixilancia e o control total, unha represión severa e indiscriminada, tan irracional que non permita advertir regra algunha que garanta a seguridade dos contrarios ou indiferentes, é o mellor xeito de paralizar a uns e mover a outros a unha colaboración activa.

Grazas don Manoel! Xa vexo que vou a ter que mercar eu un “mancontro” [1] como o seu, agora que xa a miña memoria comeza a decaer.

Pouca xente da que estivo no Calvario salvou a vida. Véñenme ás mentes Juan Silveira, que tralo seu paso á clandestinidade foi quen de chegar a Porto Alegre, en Brasil; Federico Caballero “O Cuba” que a noite que ía a ser “sacado” da prisión do Frontón Vigués polo “Rabioso” tivo o sangue de esgrimir a súa condición de cubano e foi deportado á illa pola intervención do Cónsul Blas Molina; e Urania Mella, a filla de Ricardo Mella e Esperanza Serrano, presidenta da Unión de Mulleres Antifascistas de Vigo, á que colleron en Redondela co seu home Humberto Solleiro Rivera, Presidente da Sociedade Cultural e Deportiva de Lavadores. Os dous foron condenados á pena de morte pero a de Urania foi conmutada por 12 anos de reclusión no cárcere de Saturrarán en Guipúscoa. Os Moreda, o gaiteiro Constante Moreda Vázquez, o seu pai Manuel Moreda Outeiral, o seu irmán José Moreda Vázquez, o panadeiro Manuel Núñez, o labrego Antonio Sayar, o carpinteiro de Riomao Fernando Costas “O Lañurro”, o pintor do Calvario Manuel Acuña, Luis Ferreira, Jose González Andreu, zapateiro e concelleiro socialista do Calvario, o albanel Luis Martínez Román, e Urbano Rodríguez Moledo, sindicalista, poeta e dramaturgo, Presidente do Ateneo Deportivo Obreiro de Lavadores, foron executados no Monte do Castro o 10 de decembro de 1936.

E o meu pai, que caera ferido por unha bomba que estaloulle nas mans a un compañeiro da CNT, ao final o recollemos na rebouza do túnel que está preto da praia das Fontes no carro do argazo.

E mire que lle digo don Manoel! Que de vacas fala o vaqueiro e de vento o mariñeiro, e ben sei que non é vostede, que ven sendo dos meus, a quen vai dirixida esta memoria miña, pero xa que tivo e ten, o aquel de poñer as nosas conversas por escrito, non perdo a esperanza que á xente nova lle dea por ás ler e reflexionar, que sen unha mocidade coñecedora da nosa historia recente non hai progreso nin revolución posible. Que quen controla o pasado, controla o presente e o futuro, e nós, os maiores, temos a obriga de achegar á mocidade o sucedido para que, como dicía Marx, a traxedia non se repita como farsa, cousa que pode ser máis terrorífica que a traxedia orixinal.

A vida que leva o pobre

é como a vida do grilo;

polo día moita fame,

pola noite moito frío.

 

---

Nota [1]: O Mirequelledigo, cousas de vellos!, segue a chamar “mancontros” aos teléfonos actuais, mal chamados intelixentes, lembrando a chiscadela que faciamos vai anos con os que presumían de ter un daqueles artefactos que non servían practicamente de nada polo seu enorme peso, baixa autonomía e nula cobertura, e que como non recibían chamada ningunha que lle permitira presumir de teléfono chamaban eles dicindo algo deste xeito:

-          Óesme Manuel? Mancontro aquí abaixo; mancontro alí arriba; mancontro ben …

Turistas na taberna do Mincha.

 

Mire que lle digo don Manoel! Ben sabe que a nosa taberna non é un porto moi frecuentado por buques que non sexan dos da nosa matrícula. Tampouco é que ninguén vaia dar con ela por casualidade, que máis dun pasou varias veces por diante da porta sen reparar na súa existencia; falta de olfacto, chámolle eu a iso, que os guisos da Sefa espertan o apetito máis durmido! O que sucede é que nin o Mincha entón, nin a Sefa agora tiveron o máis cativo interese en facerse outra publicidade que o de boca a orella. Engada a iso a falla de televisor no que seguir o fútbol ou o sálvamedeluxe, a súa negativa a poñer unha billa de cervexa, e o pouco amiga de cambios que é a clientela habitual, máis seita que confraría, e terá unha idea clara das razóns da pouca renovación de fregueses que a nosa parroquia etílica ten. Pérdense algúns fieis polo seu paso á categoría de defuntos e de cando en vez temos algún buque que, como no seu caso, entra de arribada e é quen de superar as probas ás que lle somete a nosa particular inquisición. En resumo: pouca xente de paso que repita, e pouca xente de siso, e valor probado, que non repita. Xa ve don Manoel! Malia a publicidade lle deu no libro, hai poucas posibilidades de que centenares de lectores achéguense á taberna na procura do “peripatético xubilado” ou do “mariñeiro con moita mar nos ollos”.

Pois con todo e con esas, este mes de agosto no que estamos tivemos unha destas visitas senlleiras: unha parella con neno. Non sei nin quero indagar as razóns que os levaron a recalar no noso peirao. A comentada ausencia de televisor, o desbordante da decoración, a mestura dos recendos a brea e saín coa dos bos viños e mellores viandas, ou a desesperación pola inexistencia na contorna dunha opción mellor. Ela afogada en suores, grande como catro amas ben mantidas; el de pantalón curto, magro, de pernas tortas como abeacas e desmedidos pes en sandalias franciscanas; e un neno mirrado que non para quieto nin un intre, máis molesto que unha mosca en día de verán.

- Siam no hagas esto, Siam no hagas lo otro. –dille a nai ao neno con menos sangue que un santo de pau. 

- Siam, es que non escuchas a tu madre? –engade o pai como quen recita as xaculatorias.

Non foi moito tempo o que quedaron pero xa sabe vostede que os minutos de padecemento son máis longos que as horas de lecer. As conversas, que esmoreceran ata esa feliz circunstancia, volveron ao seu normal discorrer, e as cuncas a demandar o seu recheo.

-  Oes Sefiña, pon aquí unhas máis! –pediu o Mauro. – Carallo, moito botaches Sefa! Fáltache poñerlle os ladrais!

-  Miraches eses que acaban de marchar? –contestoulle a Sefa, que non tiña gana de discutir co Mauro– Meu deus, ela debe ter unha enfermidade! E como falan de raro! De Madrid non parecían; deben ser de lonxe … de Aragón ou así!

-  Non tal Sefa; sonche da Coruña!

-  Pois para ser da Coruña lle puxeron o rapaz un nome ben raro!

- Raro? Oxalá moita xente seguira co costume de por nomes galegos aos seus fillos e non esas parvadas de Kevin ou Josua!

- Home pois o de Siam moi galego non é! –argumenta Sefa.

- Como Siam? Chámase Xián, coño! –retruca o Mauro, remarcando a pronuncia correcta.

- Pois non sei por qué lle poñen nomes galegos aos fillos se non saben pronunciar o xe!  –remachou a Sefa que como o aceite tiña o costume de quedar sempre por riba.

E mire que lle digo don Manoel! Que de que é sucedido e non conto podo dar eu fe. Non tanto de que a xente fora ou non da Coruña, que a xente de tal procedencia non ten a exclusiva de pronunciar mal o xe. E para que, se tal cousa lle presta, practique a pronuncia desta significativa letra déixolle esta vella cantiga:

Xa nace o trigo,

xa temos pan!

Xa canta o cuco,

xa temos verán!

Non empeces hoxe o que tampouco vaias facer mañá.

Mire que lle digo don Manoel! Que tamén eu teño agora días deses nos que tampouco teño nada concreto que facer pero ando coma peixe fora da auga por non estar a facelo. Supoño que terá algo que ver coa certeza de que o meu tempo vaise acabando, e de que o número de cousas que quero facer antes de perder a conciencia de min mesmo non deixa de medrar como o leite quente. Co que seguro que non ten nada que ver, ben o sabe vostede que destas xa me coñece un pouco, é coa apatía, preguiza, indolencia ou molicie; coa falla de vontade necesaria para encetar e dar cabo a unha tarefa pendente, ou co medo a non saber facela. Quero pensar que isto meu é algo pasaxeiro, froito se cadra deste confinamento ao que estivemos sometidos, e coa perda dos meus hábitos e o meu auditorio habitual. E que axiña, coma os sapos cando cae orballo polo verán, hei de volver aos meus parrafeos. Se a parroquia o quere, certo é!

Recorda ao meu amigo Antonio, don Manoel? Si, oh! O fillo da señora Carme; o da asesoría! Home, tampouco é que eu sexa o demo e el a auga bendita, que sen estar sempre de acordo, que sería moi aburrido que non houbera unha miga de discrepancia, penso que aínda me quere ben. Pois ao Antonio, que é moi amigo de ler os libros de auto axuda, foi ao que lle escoitei por primeira vez esa maldita palabra que ten dúas erres e que non son quen de pronunciar nunca correctamente! Xa sabe don Manoel: esa que fala de deixar sempre para maña as cousas que non apetece facer! Procrastinación, iso é! Non me diga que a vostede non se lle atranca esa segunda erre!

O non estou tan certo é de que o Antonio tivera claro o sentido de tal acción ou hábito de deixar o que se debera atender por outras cousas máis agradables. Pero sempre andaba coa palabriña na boca:

-          Damián, deixa xa de procrastinar e vai levar o paquete a don Felipe! Hoxe anda don Manoel a procrastinar que van a dar as doce e aínda non chegou! Sefa, seica hoxe estás a procrastinar que aínda non trouxeches a tapa!

Para o Antonio todo o mundo anda a procrastinar como se non houbera un mañá. Ou máis ben como se o mañá nunca fora a dar chegado. Aínda que teño para min que o Antonio entende tan pouco disto da procrastinación como eu de capar cochas, e confunde as témporas de arriba coas de abaixo, que procrastinar non é tanto o de “pola rúa do despois vaise á praza do xamais”, senón o de ser moi produtivo en tarefas que non corren présa e nas cousas máis innecesarias e superfluas. Que as xentes de hoxe en día teñen sempre tanto traballo urxente que facer, tantos correos, guasaps e feisbús que contestar, que nunca teñen tempo para pararse a facer o importante. Atenden a tanto de tantos que non atenden a nada de ninguén e por fas ou por nefas, para esta xente nunca está o alcacén para facer gaitas.

Logo hai os que, como Franco ou Rajoy, pensan que, para que facer algo hoxe se mañá tampouco é inexorable? Non é necesario gobernar, non é necesario tomar decisións; o mundo ele sozinho atopa o seu curso natural. Deixa que as cousas que non son, sigan sen ser. E se xa son, xa son! Entón, para que mover un dedo? A inutilidade é sublime e o tempo circular; se logras manter a inmobilidade, as cousas darán a volta completa, e calquera mudanza que estableceras no proceso non fará máis que evitar que as cousas segan igual. Como lle dicía Tancredi Falconeri ao seu tío Fabrizio: Se vogliamo che tutto rimanga come è, bisogna che tutto cambi. Desculpe don Manoel a pedantería, pero vai pouco que collín “Il gattopardo” na Juan Compañel e quixen apredela de memoria ao comprobar que non é exactamente como a xente a recorda.

E mire que lle digo don Manoel! Por todo o falado hoxe ben poderiamos trocar o coñecido refrán de “non deixes para mañá o que poidas facer hoxe” polo de “non empeces hoxe o que tampouco vaias a facer mañá” que algúns atribúen a Fernando Pessoa; non sen certa razón que o poeta dos mil heterónimos sempre foi moi dado a esas cousas. Esta que lle deixo non é do Pessoa, pero tampouco fáltalle razón e éche acaída ao conto de hoxe:

Miña nai ten unto vello

do cocho que ha de matar,

e na horta ten as verzas

das coles que ha de plantar.

Obras coma puñadas nos ollos.

 

Mire que lle digo don Manoel! E para facer isto non sería mellor deixar as cousas como estaban? Porque digo eu que vogar por vogar non é que dea moito peixe! Que cómpre pensar onde e como se botan as redes para non ter que traballar arreo e marchar de baleiro, que é bo consello o de que antes de poñerse a facer non está de máis saber se o que se quer facer é lancha ou casa.

Pero tamén teño para min que o seu alcalde, meu non é que eu son de Bouzas, é unha persoa moi lista e algo debe ter argallado. Que se foi quen de sacar unha carreira, aínda que a de económicas sexa máis de letras que de ciencias, será quen de interpretar un plano, ou unha infografía desas que aínda son moito máis doadas de entender, como para ter claro como o sol de mediodía que o que anda a artellar na Gran Vía e a rúa de Don Bosco repugnan aínda ao gusto máis pailán.

Será, don Manoel, que don Abel sabe que a cidade de Vigo ten moitísimos máis habitantes que cidadáns, e que o xeito de gañar a alcaldía é adular os máis baixos instintos da plebe co consabido “panem et circenses”?  

(Foto da Gran Vía de Ana Beatriz García Román)

Ea, ea, ea, Parvati se cabrea!

Mire que lle digo don Manoel! Hai xente que parece que vive so para comer. Saben do recanto onde fan o mellor lacón con grelos; en que outro serven o máis gorentoso lumbrigante con arroz; saben que neste furancho o polbo é de sete estralos e que nestoutro alboio róncalle o carallo á empanada de xoubas. Na tele non ven máis que os programas de cociña, e non por facer eles na casa as cousas que alí se describen senón por coller ideas para novas preparacións a saborear. Abominan os restaurantes de degustación, eses dos menús “longos e estreitos”, non polo número de pratos dun xantar deses, senón polo miserables das súas cantidades. E para colmo todos eles sen patacas nin prebe para molla-lo pan! Pan que, por certo, moitos deles nin ofertan e ningún deles considera. Tanta afección acaba sendo monomanía, de xeito tal que cando o crego trona na misa contra dos pecados da carne, pensan que fala da costeleta de boi de dous quilos que meteron onte entre peito e lombo no Fai Bistés! Como diría don Moncho Seixo, non son daqueles de meter o pote grande dentro do pote pequeno, pois aínda que cumpran a primeira das condicións, o farturento das súas colacións, incumpren, polo reiterado das enchedelas, a segunda destas.

E non pense don Manoel que, aínda que sen chegar e eses excesos, non comparto militancia na AGGN[1] que, como dicía don Xesús, quen non ten bo padal non poder ser un bo comunista. Aborrezo moito máis aqueles outros para os que que a comida é soamente unha desagradable necesidade, un sacrificio, unha obriga indispensable para manterse vivos na que inxesta e a defecación son actos sen sentido, iguais de molestos e exasperantes. E non falo dos hindús para os que a comida é un agasallo de deus que lle mantén e permite seguir vivindo para o seu servizo, unha oración cara ao ser supremo, senón deses “respiracionistas” que din vivir dunha supostamente nutritiva enerxía sutil que nos envolve, cando do que realmente viven é da ignorancia dalgúns. Destas cousas dos afeccionados ao xaxún contaba Froilán, un dos nosos máis esgrevios militantes da AGGN, unha fábula de carácter moi instrutivo e con moita alegoría, exemplaridade, moralidade e ensinanza.

Contaban –comezou Froilán a súa narración –que un día que facía unha calor infernal, estaba Shiva descansando a sombra dunha árbore, cando sentiuse coma se estivesen fora do seu corpo, observándose a se mesmo e, nun arrebato de transcendencia, percibiu que a realidade, ou sexa as cousas que lle rodeaban, non eran materiais, e sen pararse a considerar que non hai mellor palabra que a que está por dicir, faloulle á súa esposa Parvati Devi, que estaba enzoufada na cociña:

-  Escoita Parvati! Creo que veño de ter unha iluminación! Unha iluminación espiritual, por suposto! Síntome xunguido co universo, inflamado de felicidade, de paz e de amor!

Parvati era unha muller afeita ás parvadas do seu marido, e normalmente tiña aquel para aturalas con afoutado estoicismo; pero aquel día a calor era un pouco desmedida de máis, e a do forno onde se facía o pan roti e o lume no que salteaba o rājmā de feixóns e o chawal de arroz, non facían máis que agravar a deshidratación do seu corpo, o que afectaba considerablemente a súa capacidade de aguante.

-  Que disque foi, meu respectado esposo? –respondeu Parvati, máis atenta a manter a integridade dos seus dedos mentres cortaba as hortalizas que ás reflexións do seu home.

-   Un esclarecemento interior. Unha experiencia do divino. Estou certo de que todo o mundo que nos rodea é irreal.

Como xa dixemos Parvati era unha muller afeita ás cousas do seu marido, pero esta xa era estar coma un pandeiro furado! 

-     Estache boa a navalla que non corta nin o requeixo! E esta pedra, e este lume, son irreais tamén?

-     Parvati querida! Canto sinto que o teu torpe entendemento, a túa magra formación filosófica, non te permita comprender as razóns polas que un sistema completo compórtase dun modo distinto que a suma das súas partes!

Unha vaca máis no millo! Pensou Parvati que suaba por tódolos poros do seu corpo mentres o seu esposo descansaba baixo a fresca que a vizosa (e irreal) figueira, fornecíalle.

-    E logo meu respectado esposo Shiva! Por esas tamén estes alimentos que estou a cociñar, son irreais? –argumentou ela que a estas estaba xa un pouco farta das paridas filosóficas do Shiva, fillas, segundo a súa experimentada opinión, máis da ociosidade que da reflexión.

-    Pois en certa medida si –contestou para a súa desgraza o Shiva. 

-   Vaillo a contar á túa avoa! –rematou Parvati –Se a comida é irreal, eu tamén o son! –e dicindo isto desapareceu.

Inmediatamente, –proseguiu Froilán, despois de beber un grolo de viño para afinar a gorxa –o  mundo, polo menos o de Shiva, perdeu a súa cor. Os seus campos secáronse, o gran non florecía e o Shiva morría coa fame. Daquela o Shiva decidiu por fin erguerse de debaixo da figueira para ir a buscar á súa esposa. Buscou e buscou; buscou por todas partes sen resultado. Cando case que ía botar terra ao asunto e volver para a súa figueira que algunha bévera caería, finalmente nun golpe de sorte atopouna na cidade de Varanasi rexentando un restaurante cun par de estrelas Michelin, que levaba por nome Annapurna. Non pola montaña do Himalaia –aclarou Froilán nun alarde semántico –senón Anna por alimento e Purna por plenitude. E ben traído que era o nome porque plenamente satisfeito saían os clientes despois de degustar o Pito “tandoori”, amolecido en iogur adobiado con comiño, allo,  xenxibre, e pementa vermella, cociñado en forno de arxila; o Rajma, que son as fabas vermellas cocidas con especias e acompañadas de arroz branco; o Dal que son lentellas do país cociñadas con especias; o chole  batura, pan frito inchado cunha pasta de garavanzos picantes e especias … Cando tal viu, e cheirou!, Shiva cheo de humildade, achegouse á súa esposa na forma dun esmoleiro. E Parvanti Devi dona xa da súa vida, e do Annapurna, deulle a xantar un pan en sinal de reconciliación, que non era Parvati desas que non perdoan unha ofensa.

E mire que lle digo don Manoel! Aquí remata o conto do Froilán. Co perdón, esa ferramenta que, ben aplicada, axuda a liberarnos de cargas e a camiñar liviáns e felices pola vida. Sabendo que perdoar non é esquecer, minimizar ou xustificar o dano!

Ben sei do mal que padeces

e nas pedras en que tropezas;

para parolar comigo

es moi de férvenlle as verzas!

---

Nota [1]: As siglas AGGN corresponden á Academia Galega de Gastronomía e Nutrición, unha organización que inexplicablemente aínda está por por ter sede oficial, fora da Taberna do Mincha.